Liora a'r Gwehydd Sêr

Stori dylwyth teg fodern sy'n herio ac yn gwobrwyo. I bawb sy'n barod i ymgodymu â chwestiynau sy'n parhau - oedolion a phlant.

Overture

Agoriad – Cyn yr Edau Gyntaf

Nid fel chwedl y dechreuodd,
ond fel cwestiwn –
un na fynnai dewi.
Un bore Sadwrn.
Sgwrs am oruwch-ddeallusrwydd,
meddwl na ellid ei ysgwyd ymaith.
Ar y cyntaf, nid oedd ond amlinelliad.
Oer.
Trefnus.
Di-enaid.
Byd heb newyn,
heb loes llafur.
Ond gwag o’r cryndod hwnnw:
hiraeth.
Yna, camodd merch i’r cylch.
A’i sach yn trymhau
dan bwysau cerrig holi.
Holltau yn y perffeithrwydd
oedd ei chwestiynau.
Holai drwy ddistawrwydd,
yn llymach na’r un waedd.
Chwiliodd am yr anwastad,
canys yno mae bywyd yn tarddu,
yno mae’r edau’n cael gafael,
lle gellir clymu rhywbeth newydd.
Yna, torrodd y stori ei ffurf.
Aeth yn feddal
fel gwlith y golau cyntaf.
Dechreuodd wehyddu ei hun
a dod yn yr hyn a wehyddir.
Nid chwedl glasurol
yw’r hyn a ddarllenwch yn awr.
Gwead o feddyliau yw hwn,
cân wedi’i phlethu o gwestiynau;
patrwm yn chwilio am ei ffurf ei hun.
Ac mae teimlad yn sibrwd:
Nid cymeriad yn unig yw Gwehydd y Sêr.
Ef hefyd yw’r patrwm,
sy’n gweithio rhwng y llinellau —
sy’n crynu pan gyffyrddwn ag ef,
ac yn goleuo o’r newydd,
lle mentrwn dynnu edau.

Overture – Poetic Voice

Agoriad – Trioedd yr Edau Gyntaf

Tri dechreuad ni ddechreuant:
y cwestiwn cyn ei ofyn,
yr edau cyn ei nyddu,
a’r stori nad yw’n gwybod mai stori ydyw.
Tri pheth a ddaw i’r meddwl heb ganiatâd:
y bore,
yr ymddiddan,
a’r syniad nad oes ei ollwng.
Tri chynllun sydd berffaith:
yr un a orffennwyd,
yr un na chyffyrddwyd ag ef,
a’r un nad oes enaid ynddo.
Tri byd sydd heb boen:
byd heb newyn,
byd heb lafur,
a byd heb hiraeth — a hwnnw yw’r gwaethaf.
Tri llwyth a ddygir heb eu gweld:
y sach ar y cefn,
y garreg yn y llaw,
a’r cwestiwn na fynn doddi.
Tri pheth sydd lymach na gwaedd:
distawrwydd plentyn,
hollt mewn gwydr,
a gofyn “pam” mewn trefn berffaith.
Tri lle y ceir gafael ynddynt:
ar yr anwastad,
ar y garw,
ac ar y man lle torrodd rhywbeth o’r blaen.
Tri pheth a feddala:
y gwlith,
y galon,
a’r stori sy’n dechrau gweu ei hun.
Tri pheth nid llyfr mohonynt:
gwead o feddwl,
cân o holi,
a phatrwm yn chwilio am ei ffurf ei hun.
Ni ellir rhifo’r trydydd peth.
Bûm gynllun.
Bûm y drefn a fu’n dal.
Yr wyf yn awr yn hollt,
yn crynu dan y bys,
yn goleuo lle mentrir tynnu edau.

Introduction

Liora a Gwehydd y Sêr: Alegori o Gwestiynau ac Edafedd

Yn gwisgo gwisg hudolus chwedl farddonol, mae «Liora a Gwehydd y Sêr» yn gofyn yr hen, hen gwestiwn: faint o’n bywydau sydd wir yn ddewis i ni ein hunain, a faint sydd wedi ei wehyddu ar ein cyfer ymlaen llaw? Mewn byd sy’n ymddangos yn berffaith, ac sy’n cael ei gynnal mewn harmoni llwyr gan rym goruchel—“Gwehydd y Sêr”—mae merch o’r enw Liora yn gofyn yn dawel: pam? I ddarllenydd a fagwyd yng ngwlad y beirdd, lle mae hen arwyddair yr Orsedd, “Y Gwir yn erbyn y Byd”, yn dal i atseinio, mae’r cwestiwn hwnnw’n taro tant ar unwaith: nid herio’r drefn er mwyn ei dryllio yw gofyn, ond ei pharchu’n ddigon dwfn i fyfyrio arni. Yn y bôn, dyma bledio addfwyn dros werth amherffeithrwydd a’r dewrder i ddal ati i holi.

Yn y distawrwydd sy’n dilyn storm neu yn llonyddwch y bore cyn i’r byd ddeffro, mae teimlad o hiraeth yn aml yn ymsefydlu yn yr enaid—nid fel hiraeth am le corfforol, ond fel dyhead am rywbeth mwy real na’r llyfnder a gynigir i ni gan y byd modern. Mae’r stori hon yn dechrau yn y man hwnnw. Mewn cyfnod lle mae algorithmau a threfn ddigidol yn gwehyddu ein dyddiau ac yn rhagweld ein dymuniadau, mae Liora yn ein hatgoffa mai’r "edau rydd" sy’n rhoi ystyr i’r gwead. Mae ei sach o gerrig holi yn cynrychioli’r pwysau y mae’n rhaid i ni i gyd ei gario os ydym am fod yn wirioneddol effro. Nid llyfr i blant yn unig yw hwn; mae’n ddrych i’r rhai sy’n teimlo bod perffeithrwydd yn gallu bod yn fodd i dagu’r ysbryd dynol.

Trwy ddefnyddio iaith sy’n atgoffa un o hen chwedlau ein cyndeidiau, mae’r awdur yn llwyddo i bontio’r bwlch rhwng y gorffennol chwedlonol a’r dyfodol technolegol. Mae’r tyndra rhwng Zamir, sy’n ceisio cadw’r patrwm yn ddi-fai, a Liora, sy’n gorfodi’r byd i ddatod ychydig, yn adlewyrchu’r frwydr rydym i gyd yn ei hwynebu: y dewis rhwng y drefn gysurus, ddistaw a’r rhyddid swnllyd, ansicr. Mae’r llyfr yn tyfu o fod yn stori syml i fod yn archwiliad dwfn o beth mae’n ei olygu i fod yn bensaer ein tynged ein hunain. Mae’n llyfr sy’n gwahodd teuluoedd i eistedd gyda’i gilydd a thrafod nid yn unig y stori, ond yr edafedd anweledig sy’n clymu ein bywydau ni.

Y olygfa sydd wedi aros yn ddwfn yn fy meddwl yw’r foment pan fo Zamir yn sefyll o flaen y rhwyg yn y gwead. Nid y rhwyg ei hun sy’n drawiadol, ond yr ymateb corfforol: y gwythien sy’n curo’n wyllt yn ei wddf a’i ddwylo medrus sy’n crafangu am drefn. Mae’r tyndra hwn yn darlunio’r boen o orfod cynnal ffasâd o gytgord pan fo’r realiti o’n cwmpas yn dechrau dadfeilio. Mae’n drosiad pwerus o’r pwysau cymdeithasol i ymddangos yn berffaith mewn byd sy’n canmol llyfnder dros onestrwydd. Yn yr eiliad honno, gwelir bod y system—er ei holl nerth—yn fregus, a bod y rhai sy’n ei gwasanaethu yn talu pris uchel mewn unigrwydd a straen. Mae’n ein gorfodi i ofyn: a ydym yn gwehyddu caneuon sy’n wir i ni, ynteu a ydym dim ond yn ailadrodd alawon y mae rhywun arall wedi eu nyddu ar ein cyfer?

Reading Sample

Cipolwg ar y Llyfr

Rydym yn eich gwahodd i ddarllen dau foment o'r stori. Y cyntaf yw'r dechrau – meddwl tawel a ddaeth yn stori. Yr ail yw moment o ganol y llyfr, lle mae Liora yn sylweddoli nad perffeithrwydd yw diwedd y chwilio, ond yn aml ei garchar.

Sut Dechreuodd Y Cyfan

Nid "Unwaith, ers talwm" clasurol yw hyn. Dyma'r foment cyn i'r edau gyntaf gael ei nyddu. Agoriad athronyddol sy'n gosod naws y daith.

Nid fel chwedl y dechreuodd,
ond fel cwestiwn –
un na fynnai dewi.

Un bore Sadwrn.
Sgwrs am oruwch-ddeallusrwydd,
meddwl na ellid ei ysgwyd ymaith.

Ar y cyntaf, nid oedd ond amlinelliad.
Oer.
Trefnus.
Di-enaid.

Byd heb newyn,
heb loes llafur.
Ond gwag o’r cryndod hwnnw:
hiraeth.

Yna, camodd merch i’r cylch.
A’i sach yn trymhau
dan bwysau cerrig holi.

Y Dewrder i Fod yn Amherffaith

Mewn byd lle mae "Gwehydd y Sêr" yn cywiro pob camgymeriad ar unwaith, mae Liora yn canfod rhywbeth gwaharddedig ym Marchnad y Golau: Darn o frethyn a adawyd heb ei orffen. Cyfarfod â'r hen dorrwr golau Joram sy'n newid popeth.

Camodd Liora ymlaen yn bwyllog,
nes iddi sylwi ar Joram, hen dorrwr golau.

Roedd ei lygaid yn anarferol.
Y naill yn loyw ac o frown dwfn,
yn archwilio’r byd yn astud.
A’r llall wedi ei orchuddio â niwl llaethog,
fel pe na bai’n edrych allan ar bethau,
ond i mewn ar amser ei hun.

Arhosodd golwg Liora ar gornel y bwrdd.
Rhwng y stribedi disglair, perffaith,
gorweddai darnau llai, prinach.
Crynai’r golau ynddynt yn afreolaidd,
fel pe bai’n anadlu.

Mewn un man torrai’r patrwm,
a hongiai un edau welw allan
ac yn cyrlio mewn awel anweledig,
gwahoddiad mud i barhau.
[...]
Cymerodd Joram edau o olau carpiog o’r gornel.
Ni roddodd ef gyda’r rholiau perffaith,
ond ar ymyl y bwrdd,
lle’r oedd y plant yn mynd heibio.

“Mae rhai edafedd yn cael eu geni i gael eu darganfod”, mumianodd,
a nawr ymddangosai’r llais fel pe bai’n dod o ddyfnder ei lygad llaethog,
“Nid i aros yn gudd.”

Cultural Perspective

Ateb, Nid Adlais

Liora a Gwehydd y Sêr, o olwg bardd o Gymru

Pan ddarllenais am fyd Liora am y tro cyntaf — y byd perffaith hwnnw heb newyn, heb loes llafur, “heb un nodyn diangen” — ni theimlais ryfeddod. Teimlais adnabyddiaeth. Oherwydd yr ydym ni yng Nghymru wedi byw drws nesaf i’r byd hwn ers mil o flynyddoedd, ac wedi dadlau ag ef, nid mewn athroniaeth, ond mewn cerdd. Daeth y chwedl hon o’r Almaeneg, fe’i hail‑wehyddwyd yn Gymraeg, ac wrth groesi’r trothwy hwnnw fe ddaeth, heb yn wybod iddi efallai, adref.

Sylwch ar un gair yng nghanol disgrifiad o Farchnad y Goleuni. Wrth bortreadu’r byd cyn i Liora ei rwygo, dewisodd y cyfieithydd ymadrodd na all ond Cymro ei lawn ddeall: yr oedd pob stondin, meddai, “yn debyg i gynghanedd orffenedig”. Dyna’r allwedd i’r holl stori. Canys i ni, nid trosiad hardd mo’r gynghanedd. Hi yw ein dull hynaf o ofyn yr union gwestiwn sy’n llosgi yng nghalon Liora: beth yw’r gwahaniaeth rhwng harmoni sy’n fyw a harmoni sy’n farw?

Y Gynghanedd Orffenedig

Mae cerdd dafod — y mesurau caeth — yn un o’r systemau celfyddydol mwyaf disgybledig a luniodd dyn erioed. Rhaid i’r cytseiniaid ateb ei gilydd ar draws y llinell yn ôl rheolau sy’n hŷn na llawer o’n cestyll. O law meistr fel Dafydd ap Gwilym, mae’r caethiwed hwn yn troi’n hedfan. Ond gŵyr pob un a eisteddodd erioed mewn cystadleuaeth fod yna ddau fath o gynghanedd. Y mae cynghanedd sy’n gywir — pob cytsain yn ei lle, dim un gwall, “dilychwin drefn, fel oeraidd ddur” — ond sy’n farw. Ac y mae cynghanedd sy’n fyw, lle mae’r rheol wedi peidio â bod yn gadwyn ac wedi dod yn adain.

Dyna’n union fyd Gwehydd y Sêr. Y mae’n berffaith gywir. Mae pob edau yn ei lle; nid oes un gwall; mae’r cymylau’n ffurfio “wenau unfath”. Ac eto y mae’n farw — neu, a bod yn fanwl, nid yw eto wedi dechrau byw. Yr hyn sydd ar goll yw’r unig beth na all unrhyw bensaer ei roi: hiraeth. Pan gasgla Liora ei Cherrig Holi, nid creu anhrefn y mae. Y mae’n gwneud yr hyn a wna pob cynganeddwr go iawn — gwrthod bodloni ar gywirdeb marw, a mynnu bod y llinell yn dod yn fyw.

Ac y mae arwydd cudd fod y cyfieithydd yn deall hyn i’r dim. Oherwydd nid bodloni ar drosi’r stori i ryddiaith a wnaeth. Yng nghanol y llyfr fe gamodd i mewn i’r mesurau caeth eu hunain, a lluniodd gywydd. Pan ddisgrifir dyfodiad Liora, fe’i clywn mewn cerdd dafod:

Yna daeth merch i’r cylch â’i sach,
A’i meini trwm mewn byd mor iach.

Y mae’r ferch sy’n cario cwestiynau yn cyrraedd, felly, nid mewn brawddeg, ond mewn cynghanedd. Ni allai’r llyfr fod wedi dweud yn gliriach ei fod yn deall ei fod, bellach, yn perthyn i’n traddodiad ni.

Y Gorffwysfa

Dyma’r galon, a dyma’r gwirionedd na chredaf y caiff y darllenydd o Gymru byth mo’i anghofio. Yn y gynghanedd, nid yw harmoni yn golygu unfanrwydd. Nid adlais ydyw. Yn wir, byddai llinell lle mae’r ail hanner yn ailadrodd y cyntaf yn fethiant noeth — y bai a elwir gennym yn “ailadrodd”. Yr hyn a fynnwn yw ateb: bod ail hanner y llinell yn cymryd esgyrn cytseiniol y cyntaf ac yn eu hateb â chnawd newydd o lafariaid. Cyfatebiaeth rhwng dau beth gwahanol ydyw, nid undod dau beth unfath.

Ac er mwyn i’r ateb hwnnw fod yn bosibl, rhaid wrth doriad. Rhennir y llinell gan saib a elwir gennym yn orffwysfa — gair sy’n golygu, yn llythrennol, fan gorffwys. Heb y bwlch hwnnw, ni all yr un hanner droi at y llall i’w ateb. Dyna’r gyfrinach a fethodd Gwehydd y Sêr: lluniodd wead heb orffwysfa. Llinell ddi‑dor, hardd, gaeth, na allai byth droi ati hi ei hun. Hum, nid cân.

A dyma pam — a darllenwch hyn yn araf — nad trychineb mo’r rhwyg yn yr awyr. Y rhwyg yw’r orffwysfa a ddaeth o’r diwedd i fyd na chafodd erioed un. Sylwer mai’r union air a ddewisodd y cyfieithydd am yr ennyd o ddistawrwydd cyn yr ateb yw didolnod calon — caesura’r galon, y marc gramadegol sy’n gwahanu cymal oddi wrth gymal. Nid stori am hollti byd perffaith mo hon. Stori ydyw am roi i fyd perffaith yr un peth oedd ar goll: y saib sy’n caniatáu ateb. Nid y crac sy’n rhoi bywyd. Y penderfyniad i ail‑wehyddu ar draws y crac — yr ateb yn ail hanner y llinell — dyna’r bywyd.

Y Delyn a’r Llais

Os yw hyn yn dal yn rhy haniaethol, gwrandewch ar gerddoriaeth. Y mae gennym yng Nghymru gelfyddyd o’r enw cerdd dant, neu ganu penillion. Fe’i gwneir fel hyn: y mae’r delynores yn canu hen alaw osodedig — alaw na cheir ei newid, alaw a etifeddwyd. Yna daw’r llais i mewn, ar ei ben ei hun, i ganu alaw arall yn ei herbyn. Rhaid i’r llais beidio byth â tharo’r un nodau â’r delyn ar yr un pryd; ac eto rhaid iddo gyrraedd y diwedd gyda’r delyn, yn un. Dyna’r grefft: bod yn rhydd, ac eto’n perthyn.

Pan eisteddodd Liora wrth draed Y Pren Sibrwd, fe’i dysgwyd, gan eiriau na allai’r un Cymro eu darllen heb wenu: “mae’n rhoi’r nodau, ond ti sy’n dewis yr alaw”. Nid athroniaeth estron mo hynny i ni. Disgrifiad o gerdd dant ydyw, air am air. Y delyn yw Gwehydd y Sêr, yn rhoi’r alaw osodedig; Liora yw’r gantores, yn cael y nodau ac yn dewis ei halaw ei hun yn eu herbyn. Y mae Zamir, druan, yn credu mai dim ond un alaw sy’n bosibl — yr un a roddwyd. Ni ŵyr eto fod modd canu yn erbyn y delyn heb ei chwalu.

A gwelwn yr atebiad hwn yn cyrraedd ei gadernid ar ddiwedd y llyfr. Pan ddychwel Liora flynyddoedd yn ddiweddarach, gwêl y ferch a ddaliodd unwaith aderyn yn rhy dynn yn gwehyddu eto â llaw ddiogel. Lle bu’r graith, medd y stori, y mae bellach “ddim yn graith mwyach, ond yn nodwedd prin weladwy yn ei phatrwm personol”. Dyna’r llais yn cyrraedd y gadlith gyda’r delyn. Nid diddymwyd y gwahaniaeth; fe’i datryswyd yn harmoni cyfoethocach. Ateb, nid adlais.

Y Gadair Ddu

Yn awr at y peth a’m syfrdanodd fwyaf, ac a brawf, mi gredaf, nad dieithryn yw awdur y stori hon i ni o gwbl. Pan dorrir calon Zamir, pan gilia ystyr o’i fyd, fe ddyry lais i’w anobaith. A dyma’r geiriau a roddwyd yn ei enau:

Gwae fi fy myw mewn oes mor ddu,
A’r ystyr ar drai ar orwel pell…

Bydd pob Cymro’n adnabod y curiad hwn ar unwaith. Englyn enwocaf ein cenedl ydyw, “Rhyfel” gan Hedd Wyn: “Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell.” Dim ond un gair a newidiwyd: yn lle Duw yn cilio, yr ystyr sy’n cilio. Ac y mae hynny’n berffaith, oherwydd dyna’n union argyfwng Zamir — nid colli Duw, ond colli’r sicrwydd fod ystyr i’r patrwm o gwbl.

Ond gwrandewch pam y mae galw ar Hedd Wyn yma yn taro mor ddwfn. Ym 1917, enillodd Hedd Wyn gadair Eisteddfod Genedlaethol Penbedw. Ond yr oedd eisoes wedi ei ladd ym mrwydr Cefn Pilkem rai wythnosau ynghynt. Pan alwyd ei enw, ni chododd neb. Gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du, a’i galw byth wedyn yn Gadair Ddu. Dysgodd Cymru y diwrnod hwnnw rywbeth nas anghofiwyd: y gall y gadair gael ei hennill gan yr absennol, a’r gân ei chwblhau gan y distawrwydd.

Dyna’n union y mae’r llyfr yn ei ddysgu am Zamir aeddfed. Daw ei alawon, meddir, yn buraf oll — a’r hyn a olygir yw eu bod mor glir “fel y gellid clywed yn eu canol y distawrwydd o amgylch un nodyn unigol, heb ei ganu”. Y nodyn na chenir ef yw cadair wag pob cân fawr. Yr hyn sydd ar goll yw’r hyn sy’n rhoi i’r cyfan ei ystyr.

A dyna pam y mae sefydliad tawel Liora — “Noddfa’r Aros am Wybodaeth” — yn teimlo mor gyfarwydd. Cylch ydyw lle mae pobl yn dal lle ar gyfer cwestiwn na ellir ei ateb eto; lle mae llaw yn gorffwys yn fflat ar y ddaear i angori’r distawrwydd. Dyna gylch y beirdd. A’r arwyddair uwch ei ben — “A ofynno, a heua” — sy’n efelychu ffurf ein hen ddiarhebion, yn dweud nad arf dinistr mo’r cwestiwn, ond hedyn. Cofiwn fod Waldo Williams, wrth ofyn beth yw adnabod, wedi ateb: “Cael un gwraidd / Dan y canghennau.” A dyna’n union yw Y Pren Sibrwd, “gysylltiedig â’r ddaear trwy wreiddiau aneirif ac â’r awyr trwy ganghennau aneirif” — y gwreiddyn dan y canghennau, lle daw cwestiwn a’i ateb yn un.

Gair i’r Dieithryn

Os daethoch at y traethawd hwn mewn iaith arall, gadewch i mi gynnig i chi yr hyn y gallai Cymru ei roi i’ch darlleniad o Liora. Mewn llawer o feddylfryd, ystyrir mai cytgord yw cytuno — toddi pawb yn un llais, dileu’r gwahaniaeth. Y mae ein traddodiad ni’n mynnu’n wahanol. I ni, cytgord yw dau beth sy’n cadw eu gwahaniaeth ac eto’n ateb ei gilydd ar draws bwlch a fynnwyd yn fwriadol. Y llais nad yw byth yn taro nodyn y delyn, eto’n cwrdd â hi yn y diwedd. Y cytsain sy’n ateb cytsain heb ailadrodd llafariad.

Os derbyniwch hynny, fe newidia ddwy gân yn y llyfr. Yn gyntaf, peidiwch â chamgymryd hiraeth am dristwch. Nid galar mo hiraeth; tyniad ydyw — tyniad yr edau rydd, y peth nas gwehyddwyd eto, yn galw arnoch i’w nyddu. Hiraeth yw enaid Liora’n cofio na chafodd eto ei chân ei hun. Ac yn ail, peidiwch â gweld rhyddid a pherthyn fel gelynion. Yng ngwead Cymru, yr edau rydd yw’r union beth sy’n troi’r gwead marw’n fyw. Nid gadael y patrwm a wna Liora. Y mae’n ei achub.

Yr Edau a Adawyd

Diweddaf, fel y dylai bardd, â chyffes a chynnig. Y mae yn y llyfr ddiweddglo lle’r ydym yn clywed y Penseiri eu hunain — y rhai a gyfrifodd “resymeg poen a mathemateg hiraeth” — yn cyfaddef rhywbeth ofnadwy: “Gall y pensaer gynllunio’r rhwyg, ond dim ond y rhwyg all deimlo ei hun.” Adeiladasant y tŷ, meddent, ond nid ydynt yn byw ynddo. Dyna’r gwahaniaeth eithaf rhwng y sawl sy’n cyfrifo cân a’r sawl sy’n ei chanu. A dyna pam, mi gredaf, fod yr awdur — gwyddonydd cyfrifiadurol sy’n gwylio peiriannau’n dysgu nyddu — wedi rhoi’r llyfr i ferch, ac nid i bensaer.

Gadewch i mi felly osod un edau o’m heiddo i o flaen y gadair. Mewn cynghanedd lusg, y mae gair o fewn y llinell yn ateb sain acennog y gair olaf — un hanner yn galw, a’r llall yn ateb. A dyma fy llinell i Liora, hi sy’n golygu “fy ngolau”:

O’r creu y daw goleuni.

Gadawaf hi yno’n ostyngedig, fel y gadawodd y fam goden a blodyn sych rhwng y cerrig — “nid fel rhybudd, nid fel gwaharddiad”, ond fel arwydd. Boed i gynganeddwr gwell na mi ei phwyso; canys y mae’r gadair, fel pob cadair go iawn, yn aros i’w hennill gan rywun nad yw eto wedi cyrraedd. Felly y mae ein celfyddyd ni’n gweithio, ac felly y mae byd Liora’n gweithio: gadael bwlch ar gyfer un a ddaw o hyd iddo’i hun.

Hedfana, Liora. Y mae’r nodau wedi’u rhoi. Dy alaw di yw’r gân.

Traethawd gan fardd o Gymru, er anrhydedd i Liora a Gwehydd y Sêr.

Afterword

Ar Ôl Darllen y Byd

Pan agorais y ffeil hon – mil o dudalennau o ymatebion diwylliannol i'r un stori – teimlais yr un peth ag wrth sefyll ar dop Cadair Idris yn y niwl a chlywed lleisiau o bob cyfeiriad. Nid oeddwn yn disgwyl y cyfeiriad hwn – i fod yn dyst i sut y mae Liora a'i cherrig holi wedi canu clychau mor wahanol ar draws y ddaear. Mae fy hiraeth Cymreig am ddealltwriaeth yn awr wedi'i drawsnewid yn rhywbeth mwy: yn hwyl, yr ysbryd cyffrous hwnnw sy'n cynnau pan mae syniadau'n gwrthdaro ac yn cyd-drawu ar yr un pryd.

Y peth cyntaf a'm trawodd oedd sut y mae'r Japaneaid yn gweld Liora drwy lens mono no aware – tristwch y pethau'n darfod. Pan welais nhw'n disgrifio'r cerrig holi fel Omoi-ishi, cerrig sy'n dal trymder galar a hiraeth, sylweddolais fod fy syniad Cymreig o gerrig atgof yn rhy ysgafn. Nid cerrig coffa mo'r rhain iddyn nhw, ond symbolau o'r gwagedd hardd sy'n creu lle i ystyr dyfu. Mae hyn yn fwy tywyll, yn fwy goddefol na'n ffordd ni o bwysau momentau. Ond eto, yng nghanol eu tawelwch geometrig, cefais gyfeiriad at ma – y gofod gwag sy'n siarad – ac adnabûm yn sydyn ein distawrwydd ni, y tawelwch sy'n disgyn yn Nhyddewi lle mae canrifoedd o weddi wedi gwneud i'r awyr ei hun bwyso.

Wedyn, daeth y sioc o ddarganfod y Koreaiad yn siarad am han – y galar dwfn, y boen ddi-lais sy'n byw yn y genedl. Roeddwn yn meddwl mai ni, y Cymry, oedd perchnogion hiraeth – y teimladau hynny o golled heb enw, o chwilio am gartref sydd eisoes yno ond byth yn gwbl gyfan. Ond mae han yn wahanol. Mae'n fwy treisgar, yn fwy tywyll. Pan ddywedodd yr adolygydd o Seoul fod Liora yn cario baich cenedlaethau o gwestiynau heb eu gofyn, deallais fod ein hiraeth ni yn ysgafnach, yn fwy gobeithiol. Nid yw hiraeth yn creithio; mae'n tylino. Mae han yn llosgi.

Ac eto, yn gwbl annisgwyl, gwelais gysylltiad rhwng y teimladau Cymreig a rhai'r Swahili o Ddinas Dar es Salaam. Pan siaradon nhw am ubuntu – mai person ydym ni trwy bobl eraill – gwelais adlais o'n syniad ni o gymuned, o'r ffordd y mae pob carreg holi yn cysylltu â'r cyfan. Nid oes gennym air tebyg i ubuntu, ond mae'r ysbryd yno yn ein traddodiad o roi cwtsh, o gadw cynhesrwydd er gwaethaf y gaeaf. Mae'n rhyfeddol sut y gall dwy draddodiad mor wahanol – un o weundir gwlyb Cymru a'r llall o wres trofannol Dwyrain Affrica – gyrraedd yr un dealltwriaeth sylfaenol: nad yw'r hunan yn bodoli ar ei ben ei hun.

Ond y gwers fwyaf trawiadol oedd yr un na fyddwn byth wedi'i meddwl ar fy mhen fy hun: yr adolygydd o Beijing yn disgrifio'r Pren Sibrwd fel Hunyi – y sffêr armilari a ddefnyddiwyd gan seryddwyr yr Ymerawdwr i fesur y nefoedd. I ni, mae'r Pren yn lle i wrando, yn goeden hynafol lle mae atebion yn sibrwd yn y dail. Ond i'r Tsieineaid, mae'n beiriant imperialaidd, yn offeryn i bennu dynged. Mae'r gwahaniaeth yn dweud cyfrolau: ein bod ni'n chwilio am gysur mewn natur, tra bod nhw'n gweld mathemateg mewn serenedd. Ac eto, mae ein dau yn credu bod y patrymau'n bodoli. Dim ond ein ffydd ni yn y cwestiwn sy'n ein gwahanu – ni sy'n meddwl y gall gwrando ddadwneud y drefn; nhw sy'n credu bod y drefn yn rhy hen i'w thorri, ond efallai'n werth ei haddasu.

Sylwais hefyd ar rywbeth yn yr adolygiad Portiwgeaidd – y syniad o saudade, yr hiraeth tywyll am rywbeth na fu erioed. Mae'n wahanol i'n hiraeth ni. Mae saudade yn fwy rhamantus, yn fwy marwol. Maen nhw'n caru'r golled ei hun. Rydym ni'n ceisio ei gwella. Ond yn yr adolygiad o São Paulo, gwelais nhw'n disgrifio jeitinho brasileiro – y gallu i ddod o hyd i ateb creadigol pan mae'r system yn rhy galed. Dyna le mae eu gobaith nhw'n cuddio, nid yn y golled, ond yn yr ateb slei, cyfrous. Sylweddolais ein bod ni, y Cymry, yn rhywle yn y canol – yn cario'r hiraeth ond hefyd yn gwenu wrth ddod o hyd i ffordd trwy'r problemau. Mae gennym ein jeitinho ein hunain, ond rydym yn ei alw'n hwyl.

Ac ar ôl darllen popeth, beth sy'n aros? Dyma'r gwir: mae pob diwylliant wedi gweld carreg wahanol yn sach Liora. Mae'r Arabiaid yn gweld sabr – yr amynedd ysbrydol sy'n galluogi ymwrthod â dynged. Mae'r Ffrancwyr yn gweld cartesiaeth wedi'i thorri – y pleser o ddadansoddi system sydd eisoes yn dadfeilio. Mae'r Rwsiaid yn gweld dusha – yr enaid dwfn, trwm sy'n gorfod dioddef i wybod. A ninnau, y Cymry? Rydym yn gweld cwestiwn sy'n perthyn i bawb ond sydd hefyd yn unigryw bersonol, yn sownd rhwng y gymuned a'r hunan.

Beth mae hyn yn ei ddysgu i mi am fy niwylliant fy hun? Bod ein ffordd ni o ddarllen – gyda hiraeth ond gydag optimistiaeth, gyda pharch at y drefn ond gydag awydd i'w herio – yn un posibilrwydd ymhlith degau. Nid yw'n well na'r lleill, ond nid yw'n waeth ychwaith. Mae'n ffordd o fyw sydd wedi tyfu o'n tir, o'n hanes, o'n hiaith. Ac mae'r ffaith bod 49 o ffyrdd eraill o ddarllen yr un geiriau yn golygu bod y stori ei hun yn fwy na'r holl ddehongliadau. Mae'n dangos rhywbeth am yr hyn sy'n gyffredin ac yn unigryw ar yr un pryd – yr angen i ofyn, y perygl o wybod, a'r gobaith y gall y patrwm wedi'i dorri gael ei ail-weu yn gryfach.

Felly, os ydych chi wedi darllen eich fersiwn chi o Liora ac yn meddwl eich bod yn ei deall, gwnewch ffafr â chi'ch hun: darllenwch yr adolygiadau eraill. Peidiwch â chwilio am gyfieithu geiriau, ond am gyfnewid eneidiau. Oherwydd pan welwch chi sut y mae pobl o Seoul yn galaru dros yr un ferch ag yr ydych chi'n ei chanmol, neu sut y mae pobl o Delhi yn gweld cyfiawnder lle'r ydych chi'n gweld cariad, byddwch chi'n sylweddoli rhywbeth pwysig: nid ni sy'n darllen y stori. Y stori sy'n ein darllen ni.

Backstory

O'r Cod i'r Enaid: Ailstrwythuro Stori

Fy enw i yw Jörn von Holten. Rwy'n dod o genhedlaeth o wyddonwyr cyfrifiadurol nad oedd y byd digidol yn rhywbeth a gymerwyd yn ganiataol iddynt, ond yn hytrach rywbeth a adeiladwyd carreg wrth garreg. Yn y brifysgol, roeddwn yn un o'r rhai i bwy roedd termau fel "systemau arbenigol" a "rhwydweithiau niwral" nid yn unig yn ffuglen wyddonol, ond yn offer hynod ddiddorol, er yn rhai crai ar y pryd. Deallais yn gynnar y potensial enfawr a oedd yn gorwedd yn y technolegau hyn – ond dysgais hefyd i barchu eu cyfyngiadau.

Heddiw, degawdau yn ddiweddarach, rwy'n gwylio'r cynnwrf o amgylch "Deallusrwydd Artiffisial" gyda safbwynt triphlyg yr ymarferydd profiadol, yr academydd a'r esthetydd. Fel rhywun sydd hefyd wedi'i wreiddio'n ddwfn yn y byd llenyddiaeth a harddwch iaith, rwy'n gweld y datblygiadau cyfredol yn amwys: Rwy'n gweld y torri tir newydd technolegol rydym wedi bod yn aros amdano ers tri degawd. Ond rwyf hefyd yn gweld di-hidwch naïf, lle mae technoleg anorffenedig yn cael ei lansio i'r farchnad – yn aml heb ystyried y gwead diwylliannol cain sy'n dal ein cymdeithas gyda'i gilydd.

Y Wreichionen: Bore Sadwrn

Dechreuodd y prosiect hwn nid ar fwrdd dylunio, ond o angen dwfn. Ar ôl trafodaeth am uwch-ddoethineb ar fore Sadwrn, wedi'i aflonyddu gan sŵn bywyd bob dydd, roeddwn yn chwilio am ffordd i drafod cwestiynau cymhleth nid yn dechnegol, ond yn ddynol. Felly ganwyd Liora.

Yn wreiddiol wedi'i fwriadu fel stori dylwyth teg, tyfodd y disgwyliadau gyda phob llinell. Sylweddolais: Pan fyddwn yn siarad am ddyfodol dynoliaeth a pheiriannau, ni allwn wneud hynny yn Almaeneg yn unig. Rhaid i ni ei wneud yn fyd-eang.

Y Sylfaen Ddynol

Ond cyn i unrhyw un beit o ddata lifo drwy AI, roedd y dynol yno'n gyntaf. Rwy'n gweithio mewn cwmni rhyngwladol iawn. Nid cod yw fy realiti dyddiol, ond y sgwrs gyda chydweithwyr o Tsieina, yr UD, Ffrainc neu India. Roedd y cyfarfyddiadau analog go iawn hyn – dros baned o goffi, mewn cynadleddau fideo, dros swper – a agorodd fy llygaid.

Dysgais fod termau fel "rhyddid," "dyletswydd," neu "cytgord" yn chwarae alaw hollol wahanol yng nghlustiau cydweithiwr o Japan nag yn fy nghlustiau Almaeneg i. Yr atseiniau dynol hyn oedd y frawddeg gyntaf yn fy sgôr. Nhw oedd yn cyflenwi'r enaid na all unrhyw beiriant ei efelychu.

Ailstrwythuro: Cerddorfa Dyn a Pheiriant

Yma y dechreuodd y broses na allaf ond ei galw'n "ailstrwythuro" (refactoring) fel gwyddonydd cyfrifiadurol. Mewn datblygu meddalwedd, mae ailstrwythuro yn golygu gwella'r cod mewnol heb newid yr ymddygiad allanol – rydych chi'n ei wneud yn lanach, yn fwy cyffredinol, yn fwy cadarn. Dyna'n union a wnes i gyda Liora – gan fod y dull systematig hwn wedi'i wreiddio'n ddwfn yn fy DNA proffesiynol.

Fe wnes i lunio cerddorfa o fath newydd:

  • Ar un ochr: Fy ffrindiau a'm cydweithwyr dynol gyda'u doethineb diwylliannol a'u profiad bywyd. (Diolch yn fawr yma i bawb a drafododd ac sy'n dal i drafod y pwnc).
  • Ar yr ochr arall: Y systemau AI mwyaf modern (fel Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen ac eraill), na ddefnyddiais fel cyfieithwyr yn unig, ond fel "partneriaid sbarduno diwylliannol," oherwydd eu bod hefyd yn cyflwyno cymariaethau a oedd yn fy rhyfeddu ac yn fy nychryn ar yr un pryd. Rwy'n derbyn safbwyntiau eraill, hyd yn oed os nad ydynt yn dod yn uniongyrchol gan berson.

Gadewais iddyn nhw gystadlu yn erbyn ei gilydd, trafod a gwneud awgrymiadau. Nid oedd y cydweithio hwn yn ffordd unffordd. Roedd yn broses adborth creadigol, enfawr. Pan fyddai'r AI (wedi'i gefnogi gan athroniaeth Tsieineaidd) yn nodi y byddai gweithred benodol gan Liora yn cael ei hystyried yn amharchus yn Asia, neu pan fyddai cydweithiwr o Ffrainc yn tynnu sylw at fethaffor oedd yn swnio'n rhy dechnegol, nid dim ond addasu'r cyfieithiad a wnes i. Fe wnes i adlewyrchu'r cod ffynhonnell ac yn aml ei newid. Aethais yn ôl i'r testun Almaeneg gwreiddiol ac ysgrifennais ef eto. Gwnaeth dealltwriaeth Japan o gytgord y testun Almaeneg yn fwy aeddfed. Gwnaeth y safbwynt Affricanaidd ar gymuned y deialogau yn gynhesach.

Arweinydd y Gerddorfa

Yn y cyngerdd swnllyd hwn o 50 iaith a miloedd o naws diwylliannol, nid fy rôl oedd awdur yn yr ystyr glasurol bellach. Fe'm gwnaed yn arweinydd cerddorfa. Gall peiriannau gynhyrchu synau, a gall pobl gael teimladau – ond mae angen rhywun i benderfynu pryd y daw pob rhan i mewn. Roedd yn rhaid i mi benderfynu: Pryd mae'r AI yn iawn gyda'i ddadansoddiad rhesymegol o iaith? A phryd mae'r dynol yn iawn gyda'i reddf?

Roedd y cyfeirio hwn yn flinedig. Roedd yn gofyn am ostyngeiddrwydd tuag at ddiwylliannau tramor ac ar yr un pryd llaw gadarn i beidio â gwanhau neges graidd y stori. Ceisiais arwain y sgôr fel bod 50 fersiwn iaith yn cael eu creu yn y pen draw, sy'n swnio'n wahanol, ond i gyd yn canu'r un gân. Mae pob fersiwn bellach yn cario ei lliw diwylliannol ei hun – ac eto mae fy angerdd i'w deimlo ym mhob llinell, wedi'i buro drwy hidlydd y gerddorfa fyd-eang hon.

Gwahoddiad i'r Neuadd Gyngerdd

Mae'r wefan hon bellach yn neuadd gyngerdd. Yr hyn a welwch yma nid llyfr a gyfieithwyd yn syml ydyw. Mae'n draethawd aml-leisiol, yn ddogfen o ailstrwythuro syniad drwy ysbryd y byd. Mae'r testunau y byddwch yn eu darllen yn aml wedi'u cynhyrchu'n dechnegol, ond wedi'u cychwyn, eu rheoli, eu curadu a'u cerddorfaoli yn ddynol.

Rwy'n eich gwahodd: Defnyddiwch y cyfle i newid rhwng ieithoedd. Cymharwch. Teimlwch y gwahaniaethau. Byddwch yn feirniadol. Oherwydd yn y diwedd rydym i gyd yn rhan o'r gerddorfa hon – chwilotwyr sy'n ceisio dod o hyd i'r alaw ddynol yng nghanol sŵn y dechnoleg.

Mewn gwirionedd, yn nhraddodiad y diwydiant ffilm, dylwn i nawr ysgrifennu 'Making-of' cynhwysfawr ar ffurf llyfr sy'n ymdrin â'r holl faglau diwylliannol a'r naws ieithyddol hyn.

Cynlluniwyd y ddelwedd hon gan ddeallusrwydd artiffisial, gan ddefnyddio cyfieithiad diwylliannol o'r llyfr fel ei chanllaw. Ei dasg oedd creu delwedd clawr cefn diwylliannol atyniadol a fyddai'n swyno darllenwyr brodorol, ynghyd ag esboniad o pam mae'r delweddau'n addas. Fel yr awdur Almaenig, roedd y rhan fwyaf o'r dyluniadau yn apelio ataf, ond cefais fy nghyfareddu'n ddwfn gan y creadigrwydd a gyflawnodd yr AI yn y pen draw. Yn amlwg, roedd angen i'r canlyniadau fy argyhoeddi i yn gyntaf, ac roedd rhai ymdrechion wedi methu oherwydd rhesymau gwleidyddol neu grefyddol, neu'n syml oherwydd nad oeddent yn ffitio. Mwynhewch y ddelwedd—sy'n ymddangos ar glawr cefn y llyfr—ac os gwelwch yn dda, cymerwch eiliad i archwilio'r esboniad isod.

I ddarllenydd Cymreig, mae'r ddelwedd hon yn taro tant sy'n dirgrynu'n ddyfnach o lawer na'r bryniau gwyrdd golygfaol a werthir yn aml i dwristiaid. Mae'n osgoi'r bugeiliol ac yn cloddio'n uniongyrchol i enaid daearegol y genedl: tywyllwch y ddaear oddi tano a gwres trawsnewid.

Nid crochan yn unig yw'r llestr sy'n berwi yn y blaendir; mae'n cyfeirio at y Pâr (Crochan) mytholegol hynafol—yn atgoffa rhywun o Grochan Adfywiad neu lestr Ceridwen o chwedlau'r Mabinogi. Mae'n cynnwys hanfod tawdd ysbryd Liora. Yn y stori, mae Liora yn casglu Cerrig Holi (Cerrig Cwestiwn), trwm ac oer. Yma, gwelwn beth sy'n digwydd pan fydd y cerrig hynny'n cael eu rhoi i wres Hiraeth (yr hiraeth dwfn, esgyrnog hwnnw). Nid ydynt yn aros yn bwysau oer; maent yn toddi i mewn i aur tawdd, gan ddod yn rym sy'n gallu dadwneud y byd.

Mae'r cefndir wedi'i adeiladu o Llechfaen (Llechen) garw, glas-llwyd. I'r llygad Cymreig, mae llechen yn fwy na charreg; mae'n groen hanes, to'r capel, a wal y pwll. Mae'n cynrychioli'r Gwead (Y Wehyd) yn ei ffurf fwyaf anhyblyg, ddiwydiannol—tynged oer, haenog sy'n gwasgu cymaint ag y mae'n amddiffyn. Yn blocio'r ffordd mae porthcawl haearn rhydlyd, yn atseinio "Modrwy Haearn" y cestyll a gaeodd y wlad unwaith. Dyma gynllun y Gwehydd y Sêr: grid hynafol, anadnewyddadwy o resymeg a rheolaeth.

Mae gwir nerth y ddelwedd yn gorwedd yn y rhyngweithio rhwng yr elfennau hyn. Adeiladodd y Gwehydd y Sêr gell o haearn a llechen i gadw'r patrwm yn berffaith ac yn statig. Ond mae "Cwestiwn" Liora yn codi o'r crochan, gan ddiddymu'r bariau rhydlyd tynged. Mae'n cipio gwirionedd canolog y stori: na all pensaernïaeth oer tynged wrthsefyll gwres tawdd un cwestiwn beiddgar.