Liora a'r Gwehydd Sêr
Stori dylwyth teg fodern sy'n herio ac yn gwobrwyo. I bawb sy'n barod i ymgodymu â chwestiynau sy'n parhau - oedolion a phlant.
Overture
Nid fel chwedl y dechreuodd,
ond fel cwestiwn –
un na fynnai dewi.
Un bore Sadwrn.
Sgwrs am oruwch-ddeallusrwydd,
meddwl na ellid ei ysgwyd ymaith.
Ar y cyntaf, nid oedd ond amlinelliad.
Oer.
Trefnus.
Di-enaid.
Byd heb newyn,
heb loes llafur.
Ond gwag o’r cryndod hwnnw:
hiraeth.
Yna, camodd merch i’r cylch.
A’i sach yn trymhau
dan bwysau cerrig holi.
Holltau yn y perffeithrwydd
oedd ei chwestiynau.
Holai drwy ddistawrwydd,
yn llymach na’r un waedd.
Chwiliodd am yr anwastad,
canys yno mae bywyd yn tarddu,
yno mae’r edau’n cael gafael,
lle gellir clymu rhywbeth newydd.
Yna, torrodd y stori ei ffurf.
Aeth yn feddal
fel gwlith y golau cyntaf.
Dechreuodd wehyddu ei hun
a dod yn yr hyn a wehyddir.
Nid chwedl glasurol
yw’r hyn a ddarllenwch yn awr.
Gwead o feddyliau yw hwn,
cân wedi'i phlethu o gwestiynau;
patrwm yn chwilio am ei ffurf ei hun.
Ac mae teimlad yn sibrwd:
Nid cymeriad yn unig yw Gwehydd y Sêr.
Ef hefyd yw’r patrwm,
sy’n gweithio rhwng y llinellau —
sy’n crynu pan gyffyrddwn ag ef,
ac yn goleuo o’r newydd,
lle mentrwn dynnu edau.
Overture – Poetic Voice
Nid chwedl wnaeth y dechrau ddwyn,
Ond cwestiynau, mud eu cwyn;
Un na fynnai dewi byth,
Yn mynnu torri’r llinell syth.
Ar fore Sadwrn, meddwl oer,
A ddaeth i'r byd fel cysgod lloer.
Ymddadlai'r Pwyll am Ddoniau Pell,
Syniad na chaed unman well.
Yn gyntaf, lluniwyd patrwm pur,
Dilychwin drefn, fel oeraidd ddur.
Di-enaid waith, a llinell syth,
Lle nad oes neb yn gwywo byth.
Byd heb newyn, byd heb loes,
Heb boen na gwaith i lethu'r oes.
Ond gwag o gryndod, gwag o'r gwin,
A elwir Hiraeth yn y min.
Yna daeth merch i’r cylch â’i sach,
A’i meini trwm mewn byd mor iach.
Cerrig Holi, beichiau blin,
Yn torri ar y trefnus lin.
Holltau yn y gwead gwiw,
Oedd ei geiriau, her i’r byw.
Holai drwy'r tawelwch tyn,
Yn llymach na’r un waedd drwy’r glyn.
Chwiliodd am y mannau brau,
Lle gall y bywyd fyth barhau.
Lle mae’r edau’n cael ei gweu,
I glymu gwirionedd, nid y gau.
Torrodd y stori yma’i ffurf,
Aeth yn feddal, fel y cwrf.
Fel gwlith y wawr ar laswellt ir,
Yn gweu ei hun i’r newydd dir.
Dechreuodd weu ei hun o’r bron,
Yn batrwm byw o dan y don.
Nid chwedl llyfr yw hon i chi,
Ond gwead meddwl, a’i ddirgel ri’.
Cân o gwestiynau, gwaith y bardd,
Patrwm sy’n chwilio am ei ardd.
Mae sibrwd yn y gwynt a’r coed:
Y Gwehydd yw’r Patrwm erioed.
Nid dyn yn unig, ond y Gwaith,
Sy’n byw a bod ym mhob un iaith.
Yn crynu pan y’i cyffwrdd dwrn,
Yn goleuo’r ffordd ar ddiwedd swrn.
Introduction
Liora a Gwehydd y Sêr: Alegori o Gwestiynau ac Edafedd
Mae’r llyfr hwn yn ffabl athronyddol neu’n alegori ddystopaidd sy’n gwisgo gwisg hudolus chwedl farddonol i drafod cwestiynau cymhleth am benderfyniaeth a rhyddid yr ewyllys. Mewn byd sy’n ymddangos yn berffaith, ac sy’n cael ei gynnal mewn harmoni llwyr gan rym goruchel (“Gwehydd y Sêr”), mae’r brif gymeriad Liora yn herio’r drefn bresennol trwy rym ei chwestiynau beirniadol. Mae’r gwaith yn adlewyrchiad alegoraidd o oruwch-ddeallusrwydd ac iwtopiau technocrataidd, gan archwilio’r tyndra rhwng diogelwch cysurus a chyfrifoldeb poenus hunanbenderfyniad unigol. Mae’n bleth o ddoethineb sy’n pwysleisio gwerth amherffeithrwydd a thrawsnewid trwy ddeialog.
Yn y distawrwydd sy’n dilyn storm neu yn llonyddwch y bore cyn i’r byd ddeffro, mae teimlad o hiraeth yn aml yn ymsefydlu yn yr enaid—nid fel hiraeth am le corfforol, ond fel dyhead am rywbeth mwy real na’r llyfnder a gynigir i ni gan y byd modern. Mae’r stori hon yn dechrau yn y man hwnnw. Mewn cyfnod lle mae algorithmau a threfn ddigidol yn gwehyddu ein dyddiau ac yn rhagweld ein dymuniadau, mae Liora yn ein hatgoffa mai’r "edau rydd" sy’n rhoi ystyr i’r gwead. Mae ei sach o gerrig holi yn cynrychioli’r pwysau y mae’n rhaid i ni i gyd ei gario os ydym am fod yn wirioneddol effro. Nid llyfr i blant yn unig yw hwn; mae’n ddrych i’r rhai sy’n teimlo bod perffeithrwydd yn gallu bod yn fodd i dagu’r ysbryd dynol.
Trwy ddefnyddio iaith sy’n atgoffa un o hen chwedlau ein cyndeidiau, mae’r awdur yn llwyddo i bontio’r bwlch rhwng y gorffennol chwedlonol a’r dyfodol technolegol. Mae’r tyndra rhwng Zamir, sy’n ceisio cadw’r patrwm yn ddi-fai, a Liora, sy’n gorfodi’r byd i ddatod ychydig, yn adlewyrchu’r frwydr rydym i gyd yn ei hwynebu: y dewis rhwng y drefn gysurus, ddistaw a’r rhyddid swnllyd, ansicr. Mae’r llyfr yn tyfu o fod yn stori syml i fod yn archwiliad dwfn o beth mae’n ei olygu i fod yn bensaer ein tynged ein hunain. Mae’n llyfr sy’n gwahodd teuluoedd i eistedd gyda’i gilydd a thrafod nid yn unig y stori, ond yr edafedd anweledig sy’n clymu ein bywydau ni.
Y olygfa sydd wedi aros yn ddwfn yn fy meddwl yw’r foment pan fo Zamir yn sefyll o flaen y rhwyg yn y gwead. Nid y rhwyg ei hun sy’n drawiadol, ond yr ymateb corfforol: y gwythien sy’n curo’n wyllt yn ei wddf a’i ddwylo medrus sy’n crafangu am drefn. Mae’r tyndra hwn yn darlunio’r boen o orfod cynnal ffasâd o gytgord pan fo’r realiti o’n cwmpas yn dechrau dadfeilio. Mae’n drosiad pwerus o’r pwysau cymdeithasol i ymddangos yn berffaith mewn byd sy’n canmol llyfnder dros onestrwydd. Yn yr eiliad honno, gwelir bod y system—er ei holl nerth—yn fregus, a bod y rhai sy’n ei gwasanaethu yn talu pris uchel mewn unigrwydd a straen. Mae’n ein gorfodi i ofyn: a ydym yn gwehyddu caneuon sy’n wir i ni, ynteu a ydym dim ond yn ailadrodd alawon y mae rhywun arall wedi eu nyddu ar ein cyfer?
Reading Sample
Cipolwg ar y Llyfr
Rydym yn eich gwahodd i ddarllen dau foment o'r stori. Y cyntaf yw'r dechrau – meddwl tawel a ddaeth yn stori. Yr ail yw moment o ganol y llyfr, lle mae Liora yn sylweddoli nad perffeithrwydd yw diwedd y chwilio, ond yn aml ei garchar.
Sut Dechreuodd Y Cyfan
Nid "Unwaith, ers talwm" clasurol yw hyn. Dyma'r foment cyn i'r edau gyntaf gael ei nyddu. Agoriad athronyddol sy'n gosod naws y daith.
Nid fel chwedl y dechreuodd,
ond fel cwestiwn –
un na fynnai dewi.
Un bore Sadwrn.
Sgwrs am oruwch-ddeallusrwydd,
meddwl na ellid ei ysgwyd ymaith.
Ar y cyntaf, nid oedd ond amlinelliad.
Oer.
Trefnus.
Di-enaid.
Byd heb newyn,
heb loes llafur.
Ond gwag o’r cryndod hwnnw:
hiraeth.
Yna, camodd merch i’r cylch.
A’i sach yn trymhau
dan bwysau cerrig holi.
Y Dewrder i Fod yn Amherffaith
Mewn byd lle mae "Gwehydd y Sêr" yn cywiro pob camgymeriad ar unwaith, mae Liora yn canfod rhywbeth gwaharddedig ym Marchnad y Golau: Darn o frethyn a adawyd heb ei orffen. Cyfarfod â'r hen dorrwr golau Joram sy'n newid popeth.
Camodd Liora ymlaen yn bwyllog, nes iddi sylwi ar Joram, hen dorrwr golau.
Roedd ei lygaid yn anarferol. Y naill yn loyw ac o frown dwfn, yn archwilio’r byd yn astud. A'r llall wedi ei orchuddio â niwl llaethog, fel pe na bai’n edrych allan ar bethau, ond i mewn ar amser ei hun.
Arhosodd golwg Liora ar gornel y bwrdd. Rhwng y stribedi disglair, perffaith, gorweddai darnau llai, prinach. Crynai’r golau ynddynt yn afreolaidd, fel pe bai’n anadlu.
Mewn un man torrai’r patrwm, a hongiai un edau welw allan ac yn cyrlio mewn awel anweledig, gwahoddiad mud i barhau.
[...]
Cymerodd Joram edau o olau carpiog o’r gornel. Ni roddodd ef gyda’r rholiau perffaith, ond ar ymyl y bwrdd, lle’r oedd y plant yn mynd heibio.
“Mae rhai edafedd yn cael eu geni i gael eu darganfod”, mumianodd, a nawr ymddangosai’r llais fel pe bai’n dod o ddyfnder ei lygad llaethog, “Nid i aros yn gudd.”
Cultural Perspective
Pan ddarllenais y stori hon – Liora a Gwehydd y Sêr – teimlais fel pe bai’n agor drws i ystafell weladwy ond anghofiedig yng nghalon ein llên. Nid chwedl estron mo hon, er iddi gael ei hail-weu o’r Almaeneg, ond darn o frethyn sy’n cyd-fynd â symudiadau meddwl ein cenedl ni. Mae’r cyfieithiad yn llawer mwy na throsi geiriau; mae’n trosglwyddo cyfrinach: sut mae myfyrio yn Gymraeg, sut mae hiraeth yn llifo fel afon o dan bob cwestiwn.
Yn Liora, gwelaf yr ysbryd chwilfrydig hwnnw sy’n perthyn i ferched fel Megan yn nofel Y Stafell Ddirgel gan Marion Eames – nid arwres ddigyffro, ond un sy’n teimlo’r anghysur rhwng trefn a gwirionedd, ac sy’n dewis holi er gwaethaf y distawrwydd cysurus. Fel Megan, nid yw Liora yn chwilio am ddadrithiad dramatig, ond am ddealltwriaeth – yr un gwefr a deimlir wrth ddringo Carnedd Llewelyn a rhoi’r cwestiwn syml: “Pam mae hyn yma i mi?”
Ei cherrig holi yw ein “meini coffa” ni. Nid cerrig beddau mo’r rhain, ond cerrig atgof sy’n gorwedd mewn pocedi, ar silffoedd ffenestri, yn wyneb y tân. Maent yn dal pwysau momentau: cwestiwn heb ei ofyn, geiriant heb ei ryddhau. Yng Nghymru, nid ydym yn casglu atgofion; rydym yn eu pwysau. Mae Liora yn eu dal yn union fel y gwnaeth ein heniaid â’u cerrig cynnil ar fryniau’r mynydd – nid i adeiladu mur, ond i nodi’r ffordd.
Yn ei hawydd i holi, mae Liora yn atsain o Mary Jones – y ferch ifanc honno a gerddodd drwy gymoedd i gael Beibl. Nid am ei ffydd y soniaf, ond am ei dyfalbarhad i gyrraedd y ffynhonnell. Yr un yw taith Liora i’r Pren Sibrwd: siwrne o egni pur i gyffwrdd â’r gwirionedd, beth bynnag fo’r pris. Mae’r un gefndir cymdeithasol yma hefyd: cymuned drefnus, lle mae’r alwad yn cael ei derbyn, ond nid bob amser ei deall.
A pha le yw’r Pren Sibrwd yn ein tir ni? Efallai yn Coed y Brenin yn Eryri, lle mae’r awyr yn trwch a sibrwd hen farrug yn y dail. Neu efallai yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle mae canrifoedd o weddi wedi trwytho’r cerrig. Yn y fan honno, mae distawrwydd yn siarad. Mae chwedl lleol y “Derwen sydd yn Canu” ym Mhowys yn adrodd am goeden a roddai atebion i’r rhai a allai wrando’n ddigon da – nid trwy eiriau, ond trwy symudiadau’r dail yn y gwynt.
Mae gwehyddu’r stori yn atsain ein traddodiadau gweu eu hunain, wrth gwrs – yn enwedig y gwehyddiaeth ar y gwŷdd darngo a adnewyddwyd gan artistiaid fel Claudia Williams, a baentia ddarluniau lle mae llinellau’r tir a llinellau’r meddwl yn cyd-drafu. Ond mae hefyd yn cyfateb i’r ffordd y mae cerddoriaeth draddodiadol yn gweu hanes: nid trwy alawon syml, ond trwy amrywiadau dyfalgar, fel y gwna Plethyn neu Elin Fflur yn eu caneuon diweddar – cyfaddawdu rhwng patrwm a rhyddid.
Dywedodd y bardd Waldo Williams unwaith: “Y gwir yn erbyn y byd.” Byddai’r llinell hon yn gallu bod yn arwyddair i Liora a Zamir ill dau. Nid yw’n galw am wrthryfel, ond am onestrwydd – yr her i fod yn ffyddlon i’r hyn a wyddost yn dy galon, hyd yn oed pan fo’n gwrthdaro â’r drefn gyffredin. Mae’n cyd-fynd â syniad “cywreinrwydd” – nid chwilfrydedd dwl, ond awydd dwfn i wybod, sy’n anadl i’r ysbryd.
Yn ein cymdeithas ni heddiw, mae y drafod am iaith a hunaniaeth yn cynnig yr un her â rhwyg Liora yn y gwead: sut i ofyn cwestiynau anghysurus am ein ffurf ein hunain, heb rwygo’r hyn sy’n ein clymu. Ond fel y mae’r stori’n dangos, gall y rhwyg hwnnw, trwy ofal a dealltwriaeth, ddod yn graith sy’n rhan o’n patrwm cryfach.
I ddal curiad calon Liora mewn cerddoriaeth, byddwn yn cyfeirio at “Y Dref Wen” gan Meic Stevens – yr un teimlad o hiraeth am rywle sydd wedi’i weu o olau a chysgod, lle mae atebion yn cuddio ym mhob cefndir. Neu efallai llun gan Shani Rhys James, lle mae lliwiau cyffrous a thrymder emosiynol yn cyd-glio mewn patrwm sy’n ymylu ar aflonyddwch.
I ddeall ei thaith yn ddyfnach, mae’r cysyniad Cymreig o “ail-greu” yn gymorth – nid adfer yr hen, ond ei ddefnyddio fel deunydd i adeiladu rhywbeth newydd sy’n parchu’r hen. Dyma wers olaf Liora: nid dinistrio’r patrwm yw’r nod, ond ei ehangu.
Ac ar ôl darllen Liora, beth nesaf? Awgrymaf “Awst” gan Llŷr Gwyn Lewis – nofel sy’n ymdrin â cholled, iaith, a’r ffordd y mae’r gorffennol yn gweu ei hun i’r presennol. Mae ynddi’r un sensitifrwydd i dirwedd meddwl a’r un parch at rym cwestiynau heb atebion hawdd.
Fy Hargraff i
Mae yna foment yn y llyfr – nid oes angen enwi’r digwyddiad – pan mae tawelwch yn disgyn fel gwlith trwm ar bopeth. Mae sŵn y farchnad, y chwerthin, y gwehyddu i gyd yn peidio, a dim ond curiad calon unigol sy’n aros i glywed. Yn y distawrwydd hwnnw, teimlir pwysau anferth cyfrifoldeb – nid fel cosb, ond fel sylweddoli sydyn bod gan bob geiriant ei atseiniau.
Wyf yn ei charu oherwydd ei bod yn cymryd yr hyn sy’n aml yn teimlo’n bersonol iawn – ofn ein cwestiynau ein hunain – a’i ddangos fel rhan o frethyn ehangach, sy’n cysylltu pawb. Mae’n sibrwd nad yw byth yn rhy hwyr i ofyn, ond nad yw byth yn rhy gynnar i wrando. Ac mae’n gwneud hynny trwy ddelweddau sy’n gymhleth ond cynnes, fel cwtsh o frethyn wedi’i weu o olau lleuad a chysgod.
Felly, os ydych chi’n teimlo weithiau fel Liora – â sach o gwestiynau’n tymu ar eich ysgwydd – mae’r fersiwn Gymraeg hon o’i stori yn eich disgwyl. Nid llyfr i’ch trwsio yw, ond un i’ch cwmni. Ac efallai, wrth ddarllen, y deuwch o hyd i garreg holi eich hun yn disgleirio yno rhwng y dalennau.
Ar Ôl Darllen y Byd
Pan agorais y ffeil hon – mil o dudalennau o ymatebion diwylliannol i'r un stori – teimlais yr un peth ag wrth sefyll ar dop Cadair Idris yn y niwl a chlywed lleisiau o bob cyfeiriad. Nid oeddwn yn disgwyl y cyfeiriad hwn – i fod yn dyst i sut y mae Liora a'i cherrig holi wedi canu clychau mor wahanol ar draws y ddaear. Mae fy hiraeth Cymreig am ddealltwriaeth yn awr wedi'i drawsnewid yn rhywbeth mwy: yn hwyl, yr ysbryd cyffrous hwnnw sy'n cynnau pan mae syniadau'n gwrthdaro ac yn cyd-drawu ar yr un pryd.
Y peth cyntaf a'm trawodd oedd sut y mae'r Japaneaid yn gweld Liora drwy lens mono no aware – tristwch y pethau'n darfod. Pan welais nhw'n disgrifio'r cerrig holi fel Omoi-ishi, cerrig sy'n dal trymder galar a hiraeth, sylweddolais fod fy syniad Cymreig o gerrig atgof yn rhy ysgafn. Nid cerrig coffa mo'r rhain iddyn nhw, ond symbolau o'r gwagedd hardd sy'n creu lle i ystyr dyfu. Mae hyn yn fwy tywyll, yn fwy goddefol na'n ffordd ni o bwysau momentau. Ond eto, yng nghanol eu tawelwch geometrig, cefais gyfeiriad at ma – y gofod gwag sy'n siarad – ac adnabûm yn sydyn ein distawrwydd ni, y tawelwch sy'n disgyn yn Nhyddewi lle mae canrifoedd o weddi wedi gwneud i'r awyr ei hun bwyso.
Wedyn, daeth y sioc o ddarganfod y Koreaiad yn siarad am han – y galar dwfn, y boen ddi-lais sy'n byw yn y genedl. Roeddwn yn meddwl mai ni, y Cymry, oedd perchnogion hiraeth – y teimladau hynny o golled heb enw, o chwilio am gartref sydd eisoes yno ond byth yn gwbl gyfan. Ond mae han yn wahanol. Mae'n fwy treisgar, yn fwy tywyll. Pan ddywedodd yr adolygydd o Seoul fod Liora yn cario baich cenedlaethau o gwestiynau heb eu gofyn, deallais fod ein hiraeth ni yn ysgafnach, yn fwy gobeithiol. Nid yw hiraeth yn creithio; mae'n tylino. Mae han yn llosgi.
Ac eto, yn gwbl annisgwyl, gwelais gysylltiad rhwng y teimladau Cymreig a rhai'r Swahili o Ddinas Dar es Salaam. Pan siaradon nhw am ubuntu – mai person ydym ni trwy bobl eraill – gwelais adlais o'n syniad ni o gymuned, o'r ffordd y mae pob carreg holi yn cysylltu â'r cyfan. Nid oes gennym air tebyg i ubuntu, ond mae'r ysbryd yno yn ein traddodiad o roi cwtsh, o gadw cynhesrwydd er gwaethaf y gaeaf. Mae'n rhyfeddol sut y gall dwy draddodiad mor wahanol – un o weundir gwlyb Cymru a'r llall o wres trofannol Dwyrain Affrica – gyrraedd yr un dealltwriaeth sylfaenol: nad yw'r hunan yn bodoli ar ei ben ei hun.
Ond y gwers fwyaf trawiadol oedd yr un na fyddwn byth wedi'i meddwl ar fy mhen fy hun: yr adolygydd o Beijing yn disgrifio'r Pren Sibrwd fel Hunyi – y sffêr armilari a ddefnyddiwyd gan seryddwyr yr Ymerawdwr i fesur y nefoedd. I ni, mae'r Pren yn lle i wrando, yn goeden hynafol lle mae atebion yn sibrwd yn y dail. Ond i'r Tsieineaid, mae'n beiriant imperialaidd, yn offeryn i bennu dynged. Mae'r gwahaniaeth yn dweud cyfrolau: ein bod ni'n chwilio am gysur mewn natur, tra bod nhw'n gweld mathemateg mewn serenedd. Ac eto, mae ein dau yn credu bod y patrymau'n bodoli. Dim ond ein ffydd ni yn y cwestiwn sy'n ein gwahanu – ni sy'n meddwl y gall gwrando ddadwneud y drefn; nhw sy'n credu bod y drefn yn rhy hen i'w thorri, ond efallai'n werth ei haddasu.
Sylwais hefyd ar rywbeth yn yr adolygiad Portiwgeaidd – y syniad o saudade, yr hiraeth tywyll am rywbeth na fu erioed. Mae'n wahanol i'n hiraeth ni. Mae saudade yn fwy rhamantus, yn fwy marwol. Maen nhw'n caru'r golled ei hun. Rydym ni'n ceisio ei gwella. Ond yn yr adolygiad o São Paulo, gwelais nhw'n disgrifio jeitinho brasileiro – y gallu i ddod o hyd i ateb creadigol pan mae'r system yn rhy galed. Dyna le mae eu gobaith nhw'n cuddio, nid yn y golled, ond yn yr ateb slei, cyfrous. Sylweddolais ein bod ni, y Cymry, yn rhywle yn y canol – yn cario'r hiraeth ond hefyd yn gwenu wrth ddod o hyd i ffordd trwy'r problemau. Mae gennym ein jeitinho ein hunain, ond rydym yn ei alw'n hwyl.
Ac ar ôl darllen popeth, beth sy'n aros? Dyma'r gwir: mae pob diwylliant wedi gweld carreg wahanol yn sach Liora. Mae'r Arabiaid yn gweld sabr – yr amynedd ysbrydol sy'n galluogi ymwrthod â dynged. Mae'r Ffrancwyr yn gweld cartesiaeth wedi'i thorri – y pleser o ddadansoddi system sydd eisoes yn dadfeilio. Mae'r Rwsiaid yn gweld dusha – yr enaid dwfn, trwm sy'n gorfod dioddef i wybod. A ninnau, y Cymry? Rydym yn gweld cwestiwn sy'n perthyn i bawb ond sydd hefyd yn unigryw bersonol, yn sownd rhwng y gymuned a'r hunan.
Beth mae hyn yn ei ddysgu i mi am fy niwylliant fy hun? Bod ein ffordd ni o ddarllen – gyda hiraeth ond gydag optimistiaeth, gyda pharch at y drefn ond gydag awydd i'w herio – yn un posibilrwydd ymhlith degau. Nid yw'n well na'r lleill, ond nid yw'n waeth ychwaith. Mae'n ffordd o fyw sydd wedi tyfu o'n tir, o'n hanes, o'n hiaith. Ac mae'r ffaith bod 44 o ffyrdd eraill o ddarllen yr un geiriau yn golygu bod y stori ei hun yn fwy na'r holl ddehongliadau. Mae'n dangos rhywbeth am yr hyn sy'n gyffredin ac yn unigryw ar yr un pryd – yr angen i ofyn, y perygl o wybod, a'r gobaith y gall y patrwm wedi'i dorri gael ei ail-weu yn gryfach.
Felly, os ydych chi wedi darllen eich fersiwn chi o Liora ac yn meddwl eich bod yn ei deall, gwnewch ffafr â chi'ch hun: darllenwch yr adolygiadau eraill. Peidiwch â chwilio am gyfieithu geiriau, ond am gyfnewid eneidiau. Oherwydd pan welwch chi sut y mae pobl o Seoul yn galaru dros yr un ferch ag yr ydych chi'n ei chanmol, neu sut y mae pobl o Delhi yn gweld cyfiawnder lle'r ydych chi'n gweld cariad, byddwch chi'n sylweddoli rhywbeth pwysig: nid ni sy'n darllen y stori. Y stori sy'n ein darllen ni.
Backstory
O'r Cod i'r Enaid: Ailstrwythuro Stori
Fy enw i yw Jörn von Holten. Rwy'n dod o genhedlaeth o wyddonwyr cyfrifiadurol nad oedd y byd digidol yn rhywbeth a gymerwyd yn ganiataol iddynt, ond yn hytrach rywbeth a adeiladwyd carreg wrth garreg. Yn y brifysgol, roeddwn yn un o'r rhai i bwy roedd termau fel "systemau arbenigol" a "rhwydweithiau niwral" nid yn unig yn ffuglen wyddonol, ond yn offer hynod ddiddorol, er yn rhai crai ar y pryd. Deallais yn gynnar y potensial enfawr a oedd yn gorwedd yn y technolegau hyn – ond dysgais hefyd i barchu eu cyfyngiadau.
Heddiw, degawdau yn ddiweddarach, rwy'n gwylio'r cynnwrf o amgylch "Deallusrwydd Artiffisial" gyda safbwynt triphlyg yr ymarferydd profiadol, yr academydd a'r esthetydd. Fel rhywun sydd hefyd wedi'i wreiddio'n ddwfn yn y byd llenyddiaeth a harddwch iaith, rwy'n gweld y datblygiadau cyfredol yn amwys: Rwy'n gweld y torri tir newydd technolegol rydym wedi bod yn aros amdano ers tri degawd. Ond rwyf hefyd yn gweld di-hidwch naïf, lle mae technoleg anorffenedig yn cael ei lansio i'r farchnad – yn aml heb ystyried y gwead diwylliannol cain sy'n dal ein cymdeithas gyda'i gilydd.
Y Wreichionen: Bore Sadwrn
Dechreuodd y prosiect hwn nid ar fwrdd dylunio, ond o angen dwfn. Ar ôl trafodaeth am uwch-ddoethineb ar fore Sadwrn, wedi'i aflonyddu gan sŵn bywyd bob dydd, roeddwn yn chwilio am ffordd i drafod cwestiynau cymhleth nid yn dechnegol, ond yn ddynol. Felly ganwyd Liora.
Yn wreiddiol wedi'i fwriadu fel stori dylwyth teg, tyfodd y disgwyliadau gyda phob llinell. Sylweddolais: Pan fyddwn yn siarad am ddyfodol dynoliaeth a pheiriannau, ni allwn wneud hynny yn Almaeneg yn unig. Rhaid i ni ei wneud yn fyd-eang.
Y Sylfaen Ddynol
Ond cyn i unrhyw un beit o ddata lifo drwy AI, roedd y dynol yno'n gyntaf. Rwy'n gweithio mewn cwmni rhyngwladol iawn. Nid cod yw fy realiti dyddiol, ond y sgwrs gyda chydweithwyr o Tsieina, yr UD, Ffrainc neu India. Roedd y cyfarfyddiadau analog go iawn hyn – dros baned o goffi, mewn cynadleddau fideo, dros swper – a agorodd fy llygaid.
Dysgais fod termau fel "rhyddid," "dyletswydd," neu "gytewg" yn chwarae alaw hollol wahanol yng nghlustiau cydweithiwr o Japan nag yn fy nghlustiau Almaeneg i. Yr atseiniau dynol hyn oedd y frawddeg gyntaf yn fy sgôr. Nhw oedd yn cyflenwi'r enaid na all unrhyw beiriant ei efelychu.
Ailstrwythuro: Cerddorfa Dyn a Pheiriant
Yma y dechreuodd y broses na allaf ond ei galw'n "ailstrwythuro" (refactoring) fel gwyddonydd cyfrifiadurol. Mewn datblygu meddalwedd, mae ailstrwythuro yn golygu gwella'r cod mewnol heb newid yr ymddygiad allanol – rydych chi'n ei wneud yn lanach, yn fwy cyffredinol, yn fwy cadarn. Dyna'n union a wnes i gyda Liora – gan fod y dull systematig hwn wedi'i wreiddio'n ddwfn yn fy DNA proffesiynol.
Fe wnes i lunio cerddorfa o fath newydd:
- Ar un ochr: Fy ffrindiau a'm cydweithwyr dynol gyda'u doethineb diwylliannol a'u profiad bywyd. (Diolch yn fawr yma i bawb a drafododd ac sy'n dal i drafod y pwnc).
- Ar yr ochr arall: Y systemau AI mwyaf modern (fel Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen ac eraill), na ddefnyddiais fel cyfieithwyr yn unig, ond fel "partneriaid sbarduno diwylliannol," oherwydd eu bod hefyd yn cyflwyno cymariaethau a oedd yn fy rhyfeddu ac yn fy nychryn ar yr un pryd. Rwy'n derbyn safbwyntiau eraill, hyd yn oed os nad ydynt yn dod yn uniongyrchol gan berson.
Gadewais iddyn nhw gystadlu yn erbyn ei gilydd, trafod a gwneud awgrymiadau. Nid oedd y cydweithio hwn yn ffordd unffordd. Roedd yn broses adborth creadigol, enfawr. Pan fyddai'r AI (wedi'i gefnogi gan athroniaeth Tsieineaidd) yn nodi y byddai gweithred benodol gan Liora yn cael ei hystyried yn amharchus yn Asia, neu pan fyddai cydweithiwr o Ffrainc yn tynnu sylw at fethaffor oedd yn swnio'n rhy dechnegol, nid dim ond addasu'r cyfieithiad a wnes i. Fe wnes i adlewyrchu'r cod ffynhonnell ac yn aml ei newid. Aethais yn ôl i'r testun Almaeneg gwreiddiol ac ysgrifennais ef eto. Gwnaeth dealltwriaeth Japan o gytgord y testun Almaeneg yn fwy aeddfed. Gwnaeth y safbwynt Affricanaidd ar gymuned y deialogau yn gynhesach.
Arweinydd y Gerddorfa
Yn y cyngerdd swnllyd hwn o 50 iaith a miloedd o naws diwylliannol, nid fy rôl oedd awdur yn yr ystyr glasurol bellach. Fe'm gwnaed yn arweinydd cerddorfa. Gall peiriannau gynhyrchu synau, a gall pobl gael teimladau – ond mae angen rhywun i benderfynu pryd y daw pob rhan i mewn. Roedd yn rhaid i mi benderfynu: Pryd mae'r AI yn iawn gyda'i ddadansoddiad rhesymegol o iaith? A phryd mae'r dynol yn iawn gyda'i reddf?
Roedd y cyfeirio hwn yn flinedig. Roedd yn gofyn am ostyngeiddrwydd tuag at ddiwylliannau tramor ac ar yr un pryd llaw gadarn i beidio â gwanhau neges graidd y stori. Ceisiais arwain y sgôr fel bod 50 fersiwn iaith yn cael eu creu yn y pen draw, sy'n swnio'n wahanol, ond i gyd yn canu'r un gân. Mae pob fersiwn bellach yn cario ei lliw diwylliannol ei hun – ac eto mae fy angerdd i'w deimlo ym mhob llinell, wedi'i buro drwy hidlydd y gerddorfa fyd-eang hon.
Gwahoddiad i'r Neuadd Gyngerdd
Mae'r wefan hon bellach yn neuadd gyngerdd. Yr hyn a welwch yma nid llyfr a gyfieithwyd yn syml ydyw. Mae'n draethawd aml-leisiol, yn ddogfen o ailstrwythuro syniad drwy ysbryd y byd. Mae'r testunau y byddwch yn eu darllen yn aml wedi'u cynhyrchu'n dechnegol, ond wedi'u cychwyn, eu rheoli, eu curadu a'u cerddorfaoli yn ddynol.
Rwy'n eich gwahodd: Defnyddiwch y cyfle i newid rhwng ieithoedd. Cymharwch. Teimlwch y gwahaniaethau. Byddwch yn feirniadol. Oherwydd yn y diwedd rydym i gyd yn rhan o'r gerddorfa hon – chwilotwyr sy'n ceisio dod o hyd i'r alaw ddynol yng nghanol sŵn y dechnoleg.
Mewn gwirionedd, yn nhraddodiad y diwydiant ffilm, dylwn i nawr ysgrifennu 'Making-of' cynhwysfawr ar ffurf llyfr sy'n ymdrin â'r holl faglau diwylliannol a'r naws ieithyddol hyn.
Cynlluniwyd y ddelwedd hon gan ddeallusrwydd artiffisial, gan ddefnyddio cyfieithiad diwylliannol o'r llyfr fel ei chanllaw. Ei dasg oedd creu delwedd clawr cefn diwylliannol atyniadol a fyddai'n swyno darllenwyr brodorol, ynghyd ag esboniad o pam mae'r delweddau'n addas. Fel yr awdur Almaenig, roedd y rhan fwyaf o'r dyluniadau yn apelio ataf, ond cefais fy nghyfareddu'n ddwfn gan y creadigrwydd a gyflawnodd yr AI yn y pen draw. Yn amlwg, roedd angen i'r canlyniadau fy argyhoeddi i yn gyntaf, ac roedd rhai ymdrechion wedi methu oherwydd rhesymau gwleidyddol neu grefyddol, neu'n syml oherwydd nad oeddent yn ffitio. Mwynhewch y ddelwedd—sy'n ymddangos ar glawr cefn y llyfr—ac os gwelwch yn dda, cymerwch eiliad i archwilio'r esboniad isod.
I ddarllenydd Cymreig, mae'r ddelwedd hon yn taro tant sy'n dirgrynu'n ddyfnach o lawer na'r bryniau gwyrdd golygfaol a werthir yn aml i dwristiaid. Mae'n osgoi'r bugeiliol ac yn cloddio'n uniongyrchol i enaid daearegol y genedl: tywyllwch y ddaear oddi tano a gwres trawsnewid.
Nid crochan yn unig yw'r llestr sy'n berwi yn y blaendir; mae'n cyfeirio at y Pâr (Crochan) mytholegol hynafol—yn atgoffa rhywun o Grochan Adfywiad neu lestr Ceridwen o chwedlau'r Mabinogi. Mae'n cynnwys hanfod tawdd ysbryd Liora. Yn y stori, mae Liora yn casglu Cerrig Holi (Cerrig Cwestiwn), trwm ac oer. Yma, gwelwn beth sy'n digwydd pan fydd y cerrig hynny'n cael eu rhoi i wres Hiraeth (yr hiraeth dwfn, esgyrnog hwnnw). Nid ydynt yn aros yn bwysau oer; maent yn toddi i mewn i aur tawdd, gan ddod yn rym sy'n gallu dadwneud y byd.
Mae'r cefndir wedi'i adeiladu o Llechfaen (Llechen) garw, glas-llwyd. I'r llygad Cymreig, mae llechen yn fwy na charreg; mae'n groen hanes, to'r capel, a wal y pwll. Mae'n cynrychioli'r Gwead (Y Wehyd) yn ei ffurf fwyaf anhyblyg, ddiwydiannol—tynged oer, haenog sy'n gwasgu cymaint ag y mae'n amddiffyn. Yn blocio'r ffordd mae porthcawl haearn rhydlyd, yn atseinio "Modrwy Haearn" y cestyll a gaeodd y wlad unwaith. Dyma gynllun y Gwehydd y Sêr: grid hynafol, anadnewyddadwy o resymeg a rheolaeth.
Mae gwir nerth y ddelwedd yn gorwedd yn y rhyngweithio rhwng yr elfennau hyn. Adeiladodd y Gwehydd y Sêr gell o haearn a llechen i gadw'r patrwm yn berffaith ac yn statig. Ond mae "Cwestiwn" Liora yn codi o'r crochan, gan ddiddymu'r bariau rhydlyd tynged. Mae'n cipio gwirionedd canolog y stori: na all pensaernïaeth oer tynged wrthsefyll gwres tawdd un cwestiwn beiddgar.