Liora na Msusi wa Nyota
Hadithi ya kisasa inayotoa changamoto na thawabu. Kwa wote walio tayari kukabiliana na maswali yanayobaki - watu wazima na watoto.
Overture
Mwanzo wake haukuwa ngano ya "Hapo zamani za kale",
bali ilianza kama dukuduku lisilotulia.
Ilikuwa alfajiri ya Jumamosi.
Mazungumzo yalipamba moto juu ya "Akili Kuu",
wazo likang’ang’ania akilini,
likakataa kufutika.
Hapo mwanzo, palikuwa na mchoro wa mawazo.
Ulimwengu uliosukwa kwa ubingwa,
laini mithili ya hariri,
japo umejitenga na uhai.
Tupu kama ganda la yai,
tupu na laini.
Ulimwengu uliotulia tuli:
bila njaa, bila adha.
Walakini, haukuwa na mtetemeko wa shauku,
wala ule mtetemeko wa uhai halisi.
Ndipo binti mmoja alipoibuka.
Akiwa na mkoba uliosheheni
"Mawe ya Maswali".
Maswali yake yalikuwa nyufa katika ukuta wa marumaru.
Aliuliza kwa sauti ya chini,
utulivu uliokuwa na makali kuliko kelele za radi.
Alitafuta palipopinda,
kwani hapo ndipo uhai huchipua,
hapo ndipo uzi hupata kishikilio,
mahali ambapo kitu kipya kinaweza kusukwa.
Simulizi ikajivua gamba na kubadili sura.
Ikawa laini kama umande wa alfajiri.
Ikaanza kujisuka yenyewe
na kuwa kile hasa kilichokusudiwa.
Hii si ngano ya kale tu,
bali ni msuko wa fikra.
Ni wimbo wa mafumbo,
nakshi inayojitafuta yenyewe.
Na kuna hisia inayomnong’ona mtu:
Msusi wa Nyota si mhusika tu.
Yeye ndiye huo msuko wenyewe.
Ni uhai unaopita kati ya mistari,
unaotetema kwa mguso.
Hung’aa upya,
pale tunapothubutu kuvuta uzi mmoja.
Overture – Poetic Voice
Haikuwa ngano ya kale,
Wala hadithi ya milele,
Ila swali la kelele,
Lisilo na utulivu.
Alfajiri ya Sabato,
Juu ya Akili nzito,
Wazo likaja kama mto,
Lisilotoka akilini.
Mwanzo ilikuwa chora,
Baridi, safi, bila hila,
Iliyopangwa kwa dalili,
Lakini haina roho.
Dunia bila ya njaa,
Wala shida na balaa,
Ila huko kulikosea,
Mtetemo wa shauku.
Binti kaja kwenye kundi,
Beganipo ana pindi,
Mawe ya swali, siyo duni,
Amebeba kwa imani.
Maswali yake ni ufa,
Kwenye ukuta wa sifa,
Aliuliza bila hofu,
Kwa ukimya uliokata.
Alitafuta penye kovu,
Penye shida na upungufu,
Maana hapo ni wokovu,
Uhai hapo huanzia.
Pale uzi unaposhika,
Pendo jipya kufanyika,
Hadithi ikabadilika,
Ikayeyuka kama umande.
Hii si ngano ya watoto,
Wala ndoto ya usiku,
Ni mfumo wa mapito,
Wimbo wa maswali makuu.
Na moyo unanong'ona:
Msusi si mtu wa jina,
Ni Mchoro, ndiye shina,
Linaloishi ndani yetu.
Introduction
Liora na Msusi wa Nyota: Tafakuri ya Uhuru na Msuko wa Maisha
Chini ya vazi la ngano yenye lugha ya kishairi, «Liora na Msusi wa Nyota» linauliza swali la kale kabisa: ni kiasi gani cha maisha yetu tunachochagua kweli sisi wenyewe, na ni kiasi gani kilichosukwa kwa ajili yetu tangu awali? Katika ulimwengu unaoonekana mkamilifu, unaowekwa katika upatano kamili na mamlaka kuu — Msusi wa Nyota — msichana aitwaye Liora anauliza kwa upole: kwa nini? Kwa msomaji aliyelelewa katika utamaduni unaothamini umoja na utu—ule msingi wa "mtu ni watu"—na ambao hadithi zake hupokezwa chini ya kivuli cha miti mikongwe, swali hili linagusa moyo papo hapo: kuuliza si kuasi mpangilio, bali ni kuuheshimu kiasi cha kuutafakari. Kwa undani, kitabu hiki ni ombi la upole la kuthamini thamani ya kutokamilika na ujasiri wa kuendelea kuuliza.
Katika mitaa yetu na chini ya vivuli vya miti yetu mikongwe, mara nyingi tunathamini sana utulivu na maelewano. Tunafundishwa kuwa kila uzi una mahali pake katika mkeka wa maisha, na kwamba umoja ndio nguvu yetu. Lakini nini hutokea wakati utulivu huo unakuwa kama ganda la yai—laini kwa nje lakini tupu ndani? Simulizi hii inatugusa mahali ambapo tunahisi shinikizo la mifumo ya kisasa inayotaka kurahisisha kila kitu, ikituondolea hitaji la kufikiri au kutaabika. Inatukumbusha kuwa maisha ya kweli hayapatikani katika ukamilifu usio na dosari, bali katika zile nyufa ambapo maswali yetu yanachipua.
Liora, akiwa na mkoba wake wa "Mawe ya Maswali," anawakilisha kile kipengele cha ubinadamu ambacho hakiwezi kutosheka na majibu yaliyosukwa tayari na wengine. Katika jamii inayokabiliwa na mabadiliko makubwa ya kiteknolojia, ambapo algoriti na akili za bandia zinaanza kuamua nini tunapaswa kupenda au kufuata, kitabu hiki kinakuwa kama kioo. Kinatuuliza: Je, tuko radhi kubadilisha uhuru wetu wa kukosea kwa ajili ya amani ya bandia? Mwandishi anatumia taswira ya ususi si tu kama sanaa, bali kama mfumo wa kudhibiti maisha, akituonyesha kuwa hata wema uliopitiliza unaweza kuwa gereza ikiwa hauruhusu mtu kusema "mbona?".
Hiki si kitabu cha watoto pekee; ni mwongozo kwa kila mtu mzima anayehisi kulemewa na taratibu zisizo na roho. Ni mwaliko kwa familia kukaa pamoja na kujadili thamani ya makovu yetu. Badala ya kuficha mapungufu yetu, tunajifunza kuyaona kama sehemu muhimu ya msuko wetu binafsi. Ni kitabu kinachostahili kusomwa kwa sauti, kikiruhusu maneno yake yatue kifuani kama uzito wa jiwe la swali—uzito ambao, mwishowe, unatusaidia kusimama imara zaidi ardhini.
Kuna tukio moja linalonigusa sana: wakati Zamir, mtaalamu wa nyuzi, anapoona uzi mmoja uliolegea na kuukanyaga kwa nguvu "kana kwamba anataka kumwondoa nyoka." Hapa tunuona mgongano mkuu wa kisaikolojia. Zamir anaogopa. Haogopi ule uzi wenyewe, bali anaogopa kuwa ukamilifu alioujenga—na uliompa heshima sokoni—ni dhaifu sana kiasi kwamba uzi mmoja unaweza kuuvunja. Hii inatuonyesha jinsi tunavyoweza kuwa watumwa wa sifa zetu wenyewe na mifumo tunayolinda. Kwa upande mwingine, Liora hajaribu kuua nyoka huyo; anataka kumshika na kuelewa anakoelekea. Huu ni upinzani wa kiungwana dhidi ya hofu ya kupoteza udhibiti, ukisukuma dhana kuwa ujasiri wa kweli si kufunika mashimo, bali ni kuthubutu kutazama kilicho ndani ya shimo hilo.
Reading Sample
Chungulia ndani ya Kitabu
Tunakukaribisha usome nyakati mbili kutoka kwenye hadithi hii. Ya kwanza ni mwanzo – wazo la kimya lililogeuka kuwa hadithi. Ya pili ni wakati kutoka katikati ya kitabu, ambapo Liora anatambua kwamba ukamilifu si mwisho wa utafutaji, bali mara nyingi ni gereza.
Jinsi Yote Yalivyoanza
Hii si hadithi ya kawaida ya "Hapo zamani za kale". Huu ni wakati kabla uzi wa kwanza haujasukwa. Utangulizi wa kifalsafa unaoweka mwelekeo wa safari.
Mwanzo wake haukuwa ngano ya "Hapo zamani za kale",
bali ilianza kama dukuduku lisilotulia.
Ilikuwa alfajiri ya Jumamosi.
Mazungumzo yalipamba moto juu ya "Akili Kuu",
wazo likang’ang’ania akilini,
likakataa kufutika.
Hapo mwanzo, palikuwa na mchoro wa mawazo.
Ulimwengu uliosukwa kwa ubingwa,
laini mithili ya hariri,
japo umejitenga na uhai.
Tupu kama ganda la yai,
tupu na laini.
Ulimwengu uliotulia tuli:
bila njaa, bila adha.
Walakini, haukuwa na mtetemeko wa shauku,
wala ule mtetemeko wa uhai halisi.
Ndipo binti mmoja alipoibuka.
Akiwa na mkoba uliosheheni
"Mawe ya Maswali".
Ujasiri wa Kutokamilika
Katika ulimwengu ambapo "Msusi wa Nyota" hurekebisha kila kosa papo hapo, Liora anapata kitu kilichokatazwa katika Soko la Nuru: Kipande cha kitambaa kilichoachwa bila kukamilika. Mkutano na msusi mzee wa nuru, Joram, unabadilisha kila kitu.
Liora aliendelea mbele kwa umakini hadi alipomwona Joram, mzee mwenye hekima, Gwiji wa Nuru.
Macho yake yalikuwa ya kipekee. Jicho moja lilikuwa wazi na lenye rangi ya kahawia ya kina, lililochungulia ulimwengu kwa umakini. Jingine lilikuwa limefunikwa na utando wa ukungu, kana kwamba halitazami nje kwenye vitu bali ndani, kwenye wakati wenyewe.
Mtazamo wa Liora ulikwama kwenye kona ya meza. Kati ya mistari ya nuru iliyong'aa na kukamilika kulikuwa na vipande vya nuru vichache, vidogo. Mwanga ndani yao ulimetameta bila mpangilio, kana kwamba unapumua.
Mahali fulani msuko ulikatika na uzi mmoja, mweupe, uliingia nje, ukajikunja kwenye upepo usioonekana kama mwaliko wa kimya wa kuendeleza.
[...]
Joram alichukua uzi wa nuru uliokwaruza kutoka kwenye kona. Hakuuweka kwenye misuko ili... [katikati ya meza]
"Baadhi ya nyuzi huzaliwa ili zipatikane," alinong'ona, na sasa sauti yake ilionekana kutoka kwenye kina cha jicho lake lenye maziwa, "Si ili zifichwe."
Cultural Perspective
Mtu ni Watu
Hadithi, hadithi?
— Hadithi njoo!
Njooni, watoto, mkae karibu na moto, kwani upepo wa kaskazi unavuma usiku huu. Hadithi ninayowapa leo ilikuja kutoka mbali, ng'ambo ya bahari, katika nchi ya Wajerumani, ikisafiri juu ya jahazi kuvuka maji. Lakini sikilizeni jambo moja kwanza: kila hadithi inayotia nanga katika pwani yetu huwa yetu. Ndivyo pwani ifanyavyo — husuka. Haikatai kigeni; huikaribisha, huifuma ndani ya nguo yetu, na kuivisha jina letu.
Lakini kabla sijawaambia kuhusu yule binti, ni lazima mjue ni nani anayempokea. Sisi ni watu wa pwani, watoto — pale ambapo bahari hupumua: kaskazi huingia, kusi hutoka. Kwa miaka elfu, pumzi hiyo ilibeba majahazi kati yetu na Uarabuni, Uajemi, Hindi, na hata Uchina. Msafiri Ibn Battuta alifika Kilwa akaiita mji mzuri kupita miji mingi. Twiga mmoja alisafiri kutoka Malindi hadi kwa mfalme wa Uchina, akawa ajabu ya ulimwengu. Na hata leo, vyombo vya kauri vya Kichina vyang'aa katika kuta za nyumba zetu za kale.
Tulijenga miji ya mawe ya matumbawe — Kilwa, Pate, Lamu, Unguja — na ndani yake tukawa waungwana: watu wenye uungwana, ile sanaa ya kuwa binadamu kamili, wenye adabu na heshima. Na ulimi wetu wenyewe, watoto, ni msuko: mifupa yake ni ya Kibantu, na upepo ukaleta nyuzi kutoka kwa wageni wote, nasi tukazifuma katika nguo moja ambayo mataifa mengi yaweza kuivaa bila kupoteza nafsi zao. Kwa hivyo kitabu kimoja katika lugha arobaini na tisa si ajabu kwetu. Pwani daima imekuwa mahali ambapo dunia hufumwa.
Sasa, yule binti. Jina lake Liora, mwenye mkoba uliosheheni “mawe ya maswali”. Maswali yake yalikuwa kama nyufa katika ukuta wa matumbawe — katika ulimwengu uliosukwa mlaini mno, mlaini mithili ya hariri, na kwa hivyo uliokufa. Alitafuta palipopinda, kwani hapo ndipo uhai huchipua, hapo ndipo uzi hupata kishikilio. Swali lake lilikuwa hamu iliyokataa kutulia.
Siku moja, kijana mmoja akamwambia: “Maswali yako yanachoma amani yetu kama miiba. Kwa nini kuvuruga utulivu?”
Hapa, watoto, palikuwa na kimya — kile kimya kilichoufanya wimbo mmoja usioimbwa usikike. Na katika kimya kile, Liora alijifunza jambo ambalo sisi tumelijua tangu zamani. Methali yetu husema:
Mtu ni watu.
Hakuna aulizaye peke yake. Swali lina uzito kwa sababu binti hakuwa peke yake duniani: kuvuta uzi mmoja ni kuutikisa utando wote — kila swali huutikisa utando wa walio hai. Na huu si mzigo wa kuukimbia; ndio unaotufanya kuwa binadamu. Huu ndio utu. Liora hakuacha kuuliza; alijifunza kuuliza kwa utu — akiwa amebeba, katika kiganja chake kimoja kidogo, wote aliosukwa pamoja nao. Hii pia ndiyo uungwana: kuuliza bila kurarua nguo, kufungua bila kuvunja.
Na msidhani, watoto, kwamba binti mwenye maswali ni mgeni kwetu. Tumewahi kuwalea watoto kama yeye.
Kulikuwa na Mwana Kupona, ambaye akiwa kitandani cha maradhi aliandika utenzi kwa binti yake — si amri, bali ushauri, uzi wa upendo uliopita kutoka kwa mama hadi mwanawe.
Kulikuwa na Muyaka bin Haji wa Mombasa, aliyeishusha ushairi kutoka makasrini hadi sokoni, akaufanya shairi kuwa kitu cha mtaa na cha watu wa kawaida; aliuliza maswali ya watu kwa ulimi wa watu.
Kulikuwa na Fumo Liyongo wa Pate, shujaa na mshairi wetu wa kale, aliyeimba hata akiwa minyororoni.
Na kulikuwa na Siti binti Saad wa Unguja — mwanamke wa nasaba ya chini aliyepanda kwa sauti yake peke yake, aliyeimba taarab kwa Kiswahili ili maskini wasikie mioyo yao wenyewe. Hakuwa na chochote ila sauti yake, akaitoa kwa kila mtu. Sauti yake ilipasua uso mlaini wa ulimwengu — kama Liora. Naye mwalimu Shaaban Robert aliandika wasifu wake, ili sauti hiyo isipotee.
Hao ndio mawe yetu ya maswali, watoto. Tunao mkoba mzima.
Na katika zama zetu, mwalimu Shaaban Robert. Katika hadithi yake ya nchi ya kuwaziwa iitwayo Kusadikika, mtu mmoja anashtakiwa mbele ya mahakama; na wale walioshtakiwa ni wale waliotafuta maarifa, waliosafiri, waliouliza — wakahesabiwa kuwa wavurugaji. Lakini kitabu kinawatetea, kwani nchi inayokataza swali ni nchi iliyokufa tayari. Alituambia kwamba kipimo cha mtu ni utu wake — thamani yako kwa wengine — na kwamba si majibu peke yake yanayoisukuma dunia, bali ni swali jasiri lenye kuthubutu njia. Mtetemo wa swali hilo, angesema, ndiyo pumzi tunayovuta.
Na sasa, watoto, sikilizeni jinsi hadithi iishiavyo — ingawa hadithi haiishi kweli; hukabidhiwa tu, kama mtoto anavyoachiwa kijiji kizima kumlea. Yule aliyeisimulia hadithi hii kwanza alisema: “Nawaachia ninyi ulezi wa Liora.” Basi nami nawaachia ninyi. Kuna mtoto mwingine anayeingia safari, akishika uzi mpya wa ujasiri na nia, kusuka dunia mpya. Kesho mtaisimulia ninyi, nayo itakuwa yenu, nayo itakuwa kweli. Jahazi huondoka kwa kaskazi na kurudi kwa kusi, limebadilika; swali huruka angani na kurudi katika kinywa cha mwingine.
Ruka juu, Liora!
Hadithi yangu imeishia hapa. Kama ina uzuri, ni yetu sote; kama ina kasoro, ni udhaifu wangu mimi, msusi.
Afterword
Ngoma ya Dunia
Sauti ya Mshairi wa Kiafrika baada ya kusoma maandishi ya duniani kuhusu hadithi moja
Mwanzo: Sauti ya Ngoma
Nilikipata faili yenye sauti 44 kutoka duniani kote — kutoka Bangladesh hadi Catalonia, kutoka Wales hadi China, kutoka Ujerumani hadi Brazil. Niliifungua, na ghafla nilisikia ngoma.
Si ngoma ya kelele ya chakula au ya dansi. Bali ngoma ya maswali na majibu. Kila sauti ilikuwa na wimbo wake. Kila wimbo ulikuwa na hadithi yake. Na kila hadithi ilikuwa yake — lakini pamoja, zilikuwa hadithi moja: ya Liora na Msusi wa Nyota.
Kama Griot wa zamani, nilijisikia kama nilikuwa nimeshikwa na sauti zote hizi. Kama mwimbaji na ngoma, niliweza kusikia mdundo wa kila sauti. Na kila sauti ilikuwa na pengo yake ya pekee kwenye uzi wa hadithi ya Liora.
Katika utamaduni wetu wa Kiafrika, ngoma si tu chombo cha burudani. Ni lugha. Ni sauti ya jamii. Ni pamoja na sauti ya mtu mmoja, lakini sauti ya watu wote. Na hapa, kwenye sauti hizi 44, nilisikia ngoma ya duniani yote ikimwimbia hadithi ya Liora.
Kama alivyosema mwalimu wetu wa kale:
"Hadithi hazifai kama zimepotea. Zinafaa kama ziko hai."
Na hadithi ya Liora imekuwa hai kwenye sauti zote hizi.
Sauti: Kila Sauti ni Pengo kwenye Uzi
Kila utamaduni ulimwangalia Liora na kuona sehemu yake mwenyewe.
Kiarabu alimwona kama Shahrazad ya kisasa. Si kwa sababu alikuwa anasimulia hadithi, bali kwa sababu alikuwa anauliza maswali. Shahrazad aliokoa maisha yake kwa kusimulia. Liora anaokoa dunia yake kwa kuuliza. Na kwenye sauti zote, uzi usiokamilika asubuhi ni ahadi ya maisha mengine.
«وأدركَ شهرزادَ الصباحُ، فسكتتْ عن الكلام المباح. لا لأنَّ الحكاية انتهت — بل لأنَّ خيطًا لم يُكمَلْ هو وعدٌ بغدٍ آخر.»
Kibengali alimwona kama Kantha — ufundi wa kushona vipande vya nguo vya zamani kuunda kitu kipya. Liora hafichi vipenge vyake, bali anavyoshona na dunia. Kila swali ni pengo kwenye uzi mkubwa.
«এও এক কাঁথা»
Kikatalania alimwona kama Trencadís — ufundi wa kutumia vipande vya vigae vilivyovunjika kuunda urembo mpya. Liora hafichi mpasuko, bali anaubadilisha kuwa sehemu ya uzi.
«No hi ha trencadís sense trencadissa.»
Kiwelishi alimwona kama Cynghanedd — ufundi wa ushairi ambapo jibu halipati swali, bali analisaidia. Liora hatafuti majibu, bali anaunda mzigo.
Kicheki alimwona kama kovu lisilopotea. "Pravda vítězí — ale má jizvu." Liora anatufundisha kwamba ukamilifu si kukosa kovu. Ukamilifu ni kukubali na jani.
Kifaransa alimwona kama nafasi kati ya nyuzi — nafasi ambayo inafanya uzi kuwezekana. Liora anatufundisha kwamba nafasi si upungufu, bali nafasi ya maisha.
«Le vide entre les fils n'est pas une absence. Il est la condition même du tissu.»
Kijerumani alimwona kama Himmut zur unvollendeten Welt. Liora anatufundisha kwamba maswali si udhaifu, bali nguvu.
Sauti zote zilikuwa tofauti, lakini kulikuwa na kitu kimoja kinachozunguka: Liora hakuwa mgeni kwenye yote. Katika kila utamaduni, Liora alipata nyumbani.
Na hapa, Liora ananikumbusha mbuyu — mti ambao chini yake, watu wote wanaweza kukaa na kusimulia hadithi zao. Kila utamaduni ulikuwa na hadithi yake, lakini hadithi zote zilikuwa zikisimuliwa chini ya mti mmoja: hadithi ya Liora.
Utamaduni wa Kiafrika: Mbuyu wa Maswali
Katika utamaduni wetu wa Kiafrika, mbuyu ni mti muhimu. Ni mti wa maisha. Ni mti wa hekima. Ni mti ambao watu wanaweza kukaa chini yake na kusimulia hadithi zao.
Liora alikuwa na Nyumba ya Kusikiliza. Lakini katika utamaduni wetu, nyumba si tu mahali pa kukaa. Ni mahali pa kukutana. Ni mahali pa kusimulia. Ni mahali pa kusikiliza.
Kama alivyosema mwalimu wetu:
"Hadithi ni kama mto: unaweza kutembea juu yake, lakini hauwezi kubadili mwelekeo wake."
Na hadithi ya Liora imekuwa kama mto ambao watu wote wanaweza kutembea juu yake, na kila mtu anachukua njia yake mwenyewe.
Liora alisema:
"Sijui. Lakini tufikirie pamoja."
Sentensi hii ndogo ndio kiini cha utamaduni wetu wa Kiafrika. Kwa maana, katika utamaduni wetu, hatufanyi kusimulia hadithi zetu tu. Tunafanya kusikiliza hadithi za wengine. Na tunafanya kuunga mkono hadithi zote.
Katika nyumba ya Liora, hakuna nafasi kwa hofu. Kuna nafasi kwa ujasiri — ujasiri wa kuuliza, ujasiri wa kutoa jibu, ujasiri wa kusubiri.
Na katika utamaduni wetu, Umoja ni nguzo muhimu. "Harambee" — tufanye kazi pamoja. Na hadithi ya Liora ni kazi ya pamoja. Ni kazi ya sauti 44 zikifanya kazi pamoja kuunda hadithi moja.
Anga ya Kiafrika: Mahali Sauti Zote Zinakutana
Katika utamaduni wetu, anga si tu mahali pa nyota. Ni kitabu kilichofunguliwa. Kila nyota ina jina. Kila jina lina hadithi.
Kama alivyoandika mwandishi:
"Kwa mioyo yote iliyowahi kuhisi kuwa maswali yana mbawa"
Dubhe, Merak, Alioth — hizi si tu majina. Ni hadithi. Na kwa hiyo, watu wa Kiafrika waliposoma hadithi ya Liora, hawakuona hadithi ya kigeni. Waliona hadithi ambayo anga ya Kiafrika imejua tangu zamani: kwamba maswali yana mbawa.
Katika anga, kila nyota ni swali. Na kila swali ni uzi kwenye uzi mkubwa. Na Msusi wa Nyota katika hadithi ya Liora ni tu mwalimu mwingine kwenye anga iliyojaa hadithi.
Na kwa hiyo, Liora hakuwa mgeni kwenye anga yetu. Alikuwa sehemu ya uzi wetu.
Mwisho: Upepo unabeba Majibu
Mwishowe, si Liora aliyegeuka. Sisi ndio tulioogeuka. Kwa maana, tunapokisoma sauti hizi 44, tunagundua kwamba Liora si hadithi moja, bali hadithi 44.
Kila utamaduni ulikuwa na uzi wake kwenye uzi wa Liora. Baadhi ya nyuzi zilikuwa za dhahabu, baadhi zilikuwa za kijivu, baadhi zilikuwa zimevunjika. Lakini zote zilikuwa muhimu.
Katika utamaduni wetu wa Kiafrika, tunajua kwamba uzi bora si ule ambao hana mpasuko wo wote. Bali ule ambao unabeba mpasuko wake kwa ujasiri. Kwa maana, mpasuko si udhaifu, bali nguvu.
Na kwa hiyo, Liora hakuwa tu mgeni kwenye baraza la duniani. Alikuwa mwenyeji aliyeungana na watu wote.
Uzi wako uwe tayari, Liora. Dunia inasubiri.
— Mshairi wa Kiafrika, ameketi chini ya mbuyu,
na sauti 44 kwenye moyo wake
Backstory
Kutoka kwa Msimbo hadi Nafsi: Marekebisho ya Hadithi (Refactoring)
Jina langu ni Jörn von Holten. Ninatoka kizazi cha wataalamu wa kompyuta ambao hawakukuta dunia ya kidijitali ikiwa tayari imekamilika, bali waliijenga jiwe kwa jiwe. Chuo kikuu, nilikuwa miongoni mwa wale ambao maneno kama "mifumo ya wataalamu" (expert systems) na "mitandao ya neva" (neural networks) hayakuwa hadithi za sayansi tu, bali zana za kuvutia, ingawa wakati huo zilikuwa bado mbichi. Nilielewa mapema uwezo mkubwa uliolala ndani ya teknolojia hizi – lakini pia nilijifunza kuheshimu mipaka yake.
Leo, miongo kadhaa baadaye, ninafuatilia msisimko kuhusu "Akili Bandia" kwa mtazamo wa pande tatu wa mtaalamu mzoefu, msomi na mpenda sanaa. Kama mtu ambaye pia amejikita sana katika ulimwengu wa fasihi na uzuri wa lugha, ninaona maendeleo ya sasa kwa hisia mseto: Ninaona mafanikio ya kiteknolojia ambayo tumeyasubiri kwa miaka thelathini. Lakini pia ninaona kutojali kwa kijinga ambako teknolojia isiyokomaa inatupwa sokoni – mara nyingi bila kujali nyuzi nyembamba za kitamaduni ambazo zinashikilia jamii yetu pamoja.
Mwanga: Asubuhi ya Jumamosi
Mradi huu haukuanzia kwenye dawati la michoro, bali ulitokana na hitaji la kina la ndani. Baada ya majadiliano kuhusu akili ya juu (superintelligence) siku ya Jumamosi asubuhi, yaliyovurugwa na kelele za maisha ya kila siku, nilitafuta njia ya kushughulikia maswali magumu si kwa njia ya kiteknolojia, bali kwa njia ya kibinadamu. Hivyo ndivyo Liora ilivyozaliwa.
Awali ilikusudiwa tu kuwa kama hadithi, lakini matarajio yaliongezeka kwa kila mstari. Nilielewa jambo hili: Tunapozungumza kuhusu mustakabali wa binadamu na mashine, hatuwezi kufanya hivyo kwa Kijerumani pekee. Tunapaswa kufanya hivyo kwa kiwango cha kimataifa.
Msingi wa Kibinadamu
Lakini kabla hata byte moja ya data haijapita kwenye akili bandia, kulikuwa na binadamu. Ninafanya kazi katika kampuni ya kimataifa sana. Uhalisia wangu wa kila siku si msimbo (code), bali mazungumzo na wenzangu kutoka China, Marekani, Ufaransa au India. Ilikuwa ni mikutano hii halisi, ya kawaida – pembeni mwa mashine ya kahawa, kwenye mikutano ya video, au kwenye chakula cha jioni – ambayo ilinifumbua macho kweli.
Nilijifunza kwamba maneno kama "uhuru," "wajibu," au "maelewano" yanaimba melodi tofauti kabisa kwenye masikio ya mwenzangu wa Kijapani kuliko kwenye masikio yangu ya Kijerumani. Mawimbi haya ya kibinadamu yalikuwa sentensi ya kwanza katika muziki wangu. Yalitoa nafsi ambayo hakuna mashine inayoweza kuiga.
Marekebisho (Refactoring): Orchestra ya Binadamu na Mashine
Hapa ndipo mchakato ulianza, ambao kama mtaalamu wa kompyuta naweza kuuita tu "marekebisho" (refactoring). Katika uundaji wa programu, refactoring inamaanisha kuboresha msimbo wa ndani bila kubadilisha tabia ya nje – unaufanya kuwa safi zaidi, wa ulimwengu wote, na thabiti zaidi. Hivyo ndivyo nilivyofanya na Liora – kwa sababu mbinu hii ya kimfumo imekita mizizi katika DNA yangu ya kitaaluma.
Niliunda orchestra ya aina mpya kabisa:
- Upande mmoja: Marafiki na wenzangu wa kibinadamu wakiwa na hekima yao ya kitamaduni na uzoefu wa maisha. (Shukrani za dhati kwa wote waliokuwa wakijadili hapa na wanaoendelea kujadili nami).
- Upande mwingine: Mifumo ya kisasa zaidi ya akili bandia (kama Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen na mingineyo), ambayo sikuitumia tu kama watafsiri, bali kama "washirika wa kitamaduni wa kujadiliana", kwa sababu pia walileta miunganiko ya mawazo ambayo mara nyingine niliipenda na wakati mwingine iliniogopesha. Ninapokea kwa mikono miwili mitazamo mingine pia, hata kama haijatoka moja kwa moja kwa binadamu.
Niliwaweka wakabiliane, wakajadili na kutoa mapendekezo. Ushirikiano huu haukuwa barabara ya njia moja. Ulikuwa mchakato mkubwa wa ubunifu wa kupokea na kutoa maoni. Ikiwa akili bandia (ikitegemea falsafa ya Kichina) ilibainisha kwamba kitendo fulani cha Liora kingeonekana kama cha kukosa heshima katika utamaduni wa Asia, au ikiwa mwenzangu wa Kifaransa alibainisha kwamba sitiari fulani ilisikika ya kiteknolojia sana, basi sikubadilisha tu tafsiri. Nilitafakari "msimbo wa chanzo" (source code) na mara nyingi niliubadilisha. Nilirudi kwenye maandishi asili ya Kijerumani na kuyaandika upya. Uelewa wa Kijapani wa maelewano ulifanya maandishi ya Kijerumani kuwa ya kina na ya kiutu zaidi. Mtazamo wa Kiafrika kuhusu jamii ulileta joto zaidi katika mazungumzo.
Kiongozi wa Orchestra (Conductor)
Katika tamasha hili la kishindo la lugha 50 na maelfu ya nyanja tofauti za kitamaduni, jukumu langu halikuwa tena la mwandishi kwa maana ya kiasili. Nilikuwa kiongozi wa orchestra. Mashine zinaweza kutoa sauti, na binadamu wanaweza kuwa na hisia – lakini inahitajika mtu wa kuamua ni lini ala gani iingie. Nilipaswa kuamua: Ni lini akili bandia ina haki kwa uchambuzi wake wa kimantiki wa lugha? Na ni lini binadamu ana haki kwa angavu lake (intuition)?
Uongozi huu ulikuwa wa kuchosha sana. Ulihitaji unyenyekevu mbele ya tamaduni za kigeni na wakati huo huo mkono thabiti wa kuhakikisha ujumbe wa msingi wa hadithi haupotei. Nilijaribu kuongoza muziki huu ili mwishowe kuwe na matoleo 50 ya lugha ambayo, ingawa yanasikika tofauti, yote yanaimba wimbo mmoja uleule. Kila toleo sasa lina rangi yake ya kitamaduni – na bado katika kila mstari nimeweka kipande cha roho yangu, kilichosafishwa kupitia chujio la orchestra hii ya kimataifa.
Mwaliko kwenye Ukumbi wa Tamasha
Tovuti hii sasa ndio huo ukumbi wa tamasha. Kile unachokipata hapa si kitabu kilichotafsiriwa tu kwa urahisi. Ni insha yenye sauti nyingi, hati ya marekebisho ya wazo lililopitishwa kupitia roho ya ulimwengu. Maandishi unayosoma mara nyingi yamezalishwa kiteknolojia, lakini yameanzishwa, kudhibitiwa, kuchaguliwa na bila shaka kuongozwa na binadamu.
Ninakualika: Tumia fursa ya kubadilisha kati ya lugha. Zilinganishe. Jisikie tofauti zake. Kuwa mkosoaji. Kwa sababu mwishowe, sisi sote ni sehemu ya orchestra hii – watafutaji wanaojaribu kupata melodi ya kibinadamu katikati ya kelele za teknolojia.
Kwa kweli, sasa ningepaswa, kwa kufuata jadi ya tasnia ya filamu, kuandika kitabu cha kina cha 'Making-of' ambacho kitachambua mitego yote ya kitamaduni na tofauti ndogo za kiisimu – jambo ambalo lingekuwa kazi kubwa sana.
Picha hii ilibuniwa na akili ya bandia, ikitumia tafsiri ya kitamaduni ya kitabu kama mwongozo wake. Kazi yake ilikuwa kuunda picha ya kifuniko cha nyuma ya kitabu inayovutia wasomaji wa asili, pamoja na maelezo ya kwa nini taswira hiyo inafaa. Kama mwandishi wa Kijerumani, niliona miundo mingi ya kuvutia, lakini nilivutiwa sana na ubunifu ambao AI hatimaye ilifikia. Bila shaka, matokeo yalihitaji kunishawishi kwanza, na baadhi ya majaribio yalishindwa kwa sababu za kisiasa au kidini, au kwa urahisi hayakufaa. Furahia picha—ambayo inaonekana kwenye kifuniko cha nyuma cha kitabu—na tafadhali chukua muda kuchunguza maelezo hapa chini.
Kwa msomaji wa Kiswahili ambaye amepita njia ya Liora na Msusi wa Nyota, picha hii ya kifuniko si mapambo tu; ni methali nzito, kimya inayoning’inia gizani. Inakataa rangi angavu za kitalii ambazo mara nyingi huhusishwa na pwani kwa kitu kilicho cha kale zaidi na cha heshima: uzito wa Msuko (Ufumaji).
Katikati kunaning’inia Taa (Taa), iking’aa kwa joto kali na la upweke. Katika utamaduni wa Kiswahili, ambapo tofauti kati ya usiku wa bahari yenye giza na usalama wa nyumbani ni kubwa, taa hii inawakilisha Nuru (Mwanga) — si mwanga baridi na mkamilifu wa Mfumo, bali joto lenye machafuko la roho ya binadamu. Inamwakilisha Liora mwenyewe, akiwa ameshika "Mawe ya Maswali" yake, akimulika ukweli ulio katika vivuli.
Muundo mzito wa mbao nyeusi unaozunguka mwanga unakumbusha milango ya kale na ya kuvutia ya Stone Town—alama za hadhi, historia, na ulinzi usiopenyeka. Hapa, hata hivyo, uchoraji si mlango wa usalama, bali ni kizimba. Inawakilisha ukamilifu mgumu wa Msusi wa Nyota (Msusi wa Nyota). Miduara inayozunguka inafanana na mikeka iliyofumwa (mikeka) ya jadi, ikiwakilisha hatima iliyofumwa kwa ukamilifu, bila nafasi ya uzi uliolegea au wazo linalozurura.
La kuvutia zaidi ni mipasuko yenye makali ya dhahabu iliyoyeyuka inayovunja mbao nzito. Hii ni mwangwi wa taswira ya "Kovu angani" (Kovu angani). Katika utamaduni unaothamini mshikamano wa kijamii na mtiririko laini wa msuko, mipasuko hii inawakilisha kuvunjika kwa kutisha lakini muhimu. Zinawakilisha wakati ambapo swali moja—kali na zito kama jiwe—linavunja mbao za kale za Hatima (Hatima). Dhahabu inayovuja inaonyesha kwamba thamani ya kweli ya maisha haipatikani katika kuhifadhi muundo bila dosari, bali katika mwanga unaovuja wakati mfumo unavunjwa.
Picha hii inanong’oneza ukweli hatari kwa roho ya Kiswahili: kwamba wakati mwingine, ili kupata Mwito (Mwito) wako wa kweli, lazima uwe ndiye anayekata uzi na kuvunja gurudumu.