Liora na Msusi wa Nyota: Tafakuri ya Uhuru na Msuko wa Maisha

Kitabu hiki ni fumbo la kifalsafa au mfano wa kidhahania wa kijamii. Kinazungumzia masuala mapana ya hatima na uhuru wa kuchagua kwa kutumia lugha ya kishairi ya ngano. Katika ulimwengu unaoonekana kuwa mkamilifu, uliowekwa katika upatano kamili na mamlaka kuu ('Msusi wa Nyota'), mhusika mkuu Liora anavunja utaratibu uliopo kupitia kuhoji kwa kina. Kazi hii inatumika kama tafakuri ya kidhahania kuhusu akili kuu na mifumo ya kiteknolojia ya utopia. Inashughulikia mvutano kati ya usalama wa starehe na wajibu mchungu wa kujiamulia maisha binafsi. Ni ombi la kuthamini kutokamilika na mazungumzo ya kina.

Katika mitaa yetu na chini ya vivuli vya miti yetu mikongwe, mara nyingi tunathamini sana utulivu na maelewano. Tunafundishwa kuwa kila uzi una mahali pake katika mkeka wa maisha, na kwamba umoja ndio nguvu yetu. Lakini nini hutokea wakati utulivu huo unakuwa kama ganda la yai—laini kwa nje lakini tupu ndani? Simulizi hii inatugusa mahali ambapo tunahisi shinikizo la mifumo ya kisasa inayotaka kurahisisha kila kitu, ikituondolea hitaji la kufikiri au kutaabika. Inatukumbusha kuwa maisha ya kweli hayapatikani katika ukamilifu usio na dosari, bali katika zile nyufa ambapo maswali yetu yanachipua.

Liora, akiwa na mkoba wake wa "Mawe ya Maswali," anawakilisha kile kipengele cha ubinadamu ambacho hakiwezi kutosheka na majibu yaliyosukwa tayari na wengine. Katika jamii inayokabiliwa na mabadiliko makubwa ya kiteknolojia, ambapo algoriti na akili za bandia zinaanza kuamua nini tunapaswa kupenda au kufuata, kitabu hiki kinakuwa kama kioo. Kinatuuliza: Je, tuko radhi kubadilisha uhuru wetu wa kukosea kwa ajili ya amani ya bandia? Mwandishi anatumia taswira ya ususi si tu kama sanaa, bali kama mfumo wa kudhibiti maisha, akituonyesha kuwa hata wema uliopitiliza unaweza kuwa gereza ikiwa hauruhusu mtu kusema "mbona?".

Hiki si kitabu cha watoto pekee; ni mwongozo kwa kila mtu mzima anayehisi kulemewa na taratibu zisizo na roho. Ni mwaliko kwa familia kukaa pamoja na kujadili thamani ya makovu yetu. Badala ya kuficha mapungufu yetu, tunajifunza kuyaona kama sehemu muhimu ya msuko wetu binafsi. Ni kitabu kinachostahili kusomwa kwa sauti, kikiruhusu maneno yake yatue kifuani kama uzito wa jiwe la swali—uzito ambao, mwishowe, unatusaidia kusimama imara zaidi ardhini.

Kuna tukio moja linalonigusa sana: wakati Zamir, mtaalamu wa nyuzi, anapoona uzi mmoja uliolegea na kuukanyaga kwa nguvu "kana kwamba anataka kumwondoa nyoka." Hapa tunuona mgongano mkuu wa kisaikolojia. Zamir anaogopa. Haogopi ule uzi wenyewe, bali anaogopa kuwa ukamilifu alioujenga—na uliompa heshima sokoni—ni dhaifu sana kiasi kwamba uzi mmoja unaweza kuuvunja. Hii inatuonyesha jinsi tunavyoweza kuwa watumwa wa sifa zetu wenyewe na mifumo tunayolinda. Kwa upande mwingine, Liora hajaribu kuua nyoka huyo; anataka kumshika na kuelewa anakoelekea. Huu ni upinzani wa kiungwana dhidi ya hofu ya kupoteza udhibiti, ukisukuma dhana kuwa ujasiri wa kweli si kufunika mashimo, bali ni kuthubutu kutazama kilicho ndani ya shimo hilo.

Nyuzi za Maswali Katika Mkeka wa Utu: Safari ya Liora Kupitia Macho ya Kiswahili

Nilipoisoma hadithi hii kwa mara ya kwanza, nilijihisi kana kwamba nimeketi barazani wakati wa jioni, upepo wa Bahari ya Hindi ukivuma polepole, huku nikisikiliza hekima za wazee. Ingawa "Liora na Msusi wa Nyota" ni simulizi mpya, inagusa nyuzi zilizozoeleka sana katika nafsi yetu ya Afrika Mashariki. Ni hadithi inayozungumza lugha ya mafumbo, lugha ambayo sisi Waswahili tumeitumia kwa karne nyingi kueleza yale yaliyo mazito mioyoni mwetu bila kuvunja heshima.

Katikati ya simulizi hii kuna sanaa ya kusuka. Kwetu sisi, hii si kazi ya mikono tu; ni kielelezo cha maisha. Tunapomwona Liora na Zamir, hatuwezi kujizuia kufikiria mama zetu wakisuka Ukili (mikeka ya majani ya mtende). Kama vile katika kitabu, ukili unahitaji uvumilivu na mpangilio. Kila uzi wa rangi una maana yake, na kosa moja linaweza kuonekana katika mkeka mzima. Msanii wa kisasa kama Rehema Chalamila (Ray C) au wabunifu wa Kanga wanatumia dhana hii ya kupanga rangi na maneno ili kufikisha ujumbe, kama anavyofanya Zamir na nyimbo zake za nuru.

Lakini Liora si msusi wa kawaida. Yeye ni mwasi mtulivu. Katika fasihi yetu, ananikumbusha Rosa Mistika kutoka kwenye riwaya maarufu ya Euphrase Kezilahabi. Kama Rosa, Liora anahisi kubanwa na matarajio ya jamii inayotaka "utulivu" na "ukamilifu" badala ya ukweli wa mtu binafsi. Tofauti na mwisho wa huzuni wa Rosa, Liora anatafuta njia ya kuponya, si kuvunja tu. Hata hivyo, kama msomaji wa Kiswahili, nilihisi kile kivuli cha shaka: Je, ni haki kwa mtu mmoja kuhatarisha amani ya wote kwa ajili ya maswali yake? Katika utamaduni wetu unaothamini umoja, tendo la Liora la "kuchana anga" ni la kutisha mno, kwani linatishia usalama wa 'Sisi' kwa ajili ya 'Mimi'.

Mawe ya Maswali ya Liora yananiletea taswira ya Kete za Bao. Mchezo wa Bao wa kienyeji si mchezo tu; ni mkakati wa maisha. Unaposhika kete (kama Liora anavyoshika mawe yake), unapima uzito wa uamuzi wako. Je, nikitumbukiza kete hapa, nitaathiri vipi shimo la jirani? Liora anajifunza kuwa maswali si vitu vya kurusha hovyo, bali ni kete nzito zinazohitaji kuwekwa kwa hekima.

Katika safari yake ya kutafuta majibu, Liora anakwenda kwenye Mti wa Manong'onezo. Kwetu, hii ina mwangwi mkubwa na misitu mitakatifu ya Kaya ya Wapwani (kama vile Kaya Kinondo). Hapa ndipo mahali ambapo mizimu na wahenga hupumzika, na ambapo ukimya unaongea kwa sauti kuu kuliko maneno. Kama Liora, tunaamini kwamba majibu ya kweli hupatikana kwa kusikiliza asili, si kwa kuipigia kelele.

Ujasiri wa Liora unalingana na ule wa Shaaban Robert, mshairi wetu mkuu na mwanafalsafa. Kama Liora, Shaaban Robert alitumia kalamu yake kuuliza maswali magumu kuhusu ukoloni na utu, lakini siku zote kwa lugha ya staha na hekima, akiamini kuwa "Kovu la mdomo haliponi, lakini kovu la nguvu hupona." Liora anajifunza somo hili: swali lake lilisababisha kovu angani, lakini jinsi linavyopona ndilo somo kuu.

Hii inatuleta kwenye Mpasuko wa Kisasa katika jamii yetu. Hadithi ya Liora ni kioo cha mvutano uliopo sasa kati ya Mila na Usasa. Vijana wetu wanahoji miiko ya zamani (kama Liora anavyohoji muundo wa Msusi), huku wazee wakihofia kuwa uzi mmoja ukilegea, utamaduni wote utaporomoka. Kitabu hiki kinatupa matumaini kwamba tunaweza kuwa na vyote viwili: heshima kwa muundo wa zamani, na nafasi kwa nyuzi mpya, zisizo kamilifu.

Kielementi cha kihisia cha kitabu hiki kingeweza kuwekwa vizuri katika muziki wa Taarab Asilia, kama ule wa Bi Kidude au Siti binti Saad. Taarab ina uwezo wa kipekee wa kuelezea huzuni (*majonzi*) na matumaini katika wimbo mmoja, ikitumia mafumbo kueleza kile ambacho mdomo unasita kutamka wazi. Nyimbo za Zamir mwishoni mwa hadithi zina roho hii ya Taarab – uzuri uliozaliwa kutokana na maumivu yaliyopita.

Dhana kuu inayomwongoza Liora, na ambayo inamsaidia msomaji wetu kuelewa mabadiliko yake, ni Utu. Utu si tu kuwa mwanadamu, ni ile hali ya kujali uhusiano kati yetu. Mwanzoni, maswali ya Liora yanaonekana kukosa Utu kwa sababu yanamuumiza Zamir. Lakini mwishowe, anagundua Utu wa kweli unapatikana katika kushirikiana kubeba maswali mazito, si kuyaficha.

Kwa yeyote atakayemaliza kusoma kisa hiki na kutaka kuzama zaidi katika masuala haya ya kifalsafa ya Kiswahili, ningependekeza kusoma riwaya ya "Vuta N'kuvute" ya Shafi Adam Shafi. Ingawa ni ya kisiasa zaidi, inaonyesha pia jinsi nyuzi tofauti za jamii zinavyovutana na jinsi tunavyotafuta msawazo katikati ya mabadiliko.

Kuna wakati mmoja katika kitabu ambao ulinigusa sana, si kwa sababu ya uzuri wake, bali kwa sababu ya ukweli wake mchungu unaoleta matumaini. Ni pale ambapo tunaona juhudi za kufunika kile kilichoharibika. Katika utamaduni wetu, mara nyingi tunajaribu kuficha aibu au makosa ili kulinda heshima ya nje. Lakini katika eneo hili, mhusika anapokabiliana na "kovu" badala ya kulifuta kabisa, kulikuwa na ukombozi mkubwa. Hali ya hewa katika eneo hilo ilikuwa nzito, imejaa mvutano wa kimya kati ya uhitaji wa ukamilifu na uhalisia wa maisha. Iliniambia kuwa kovu si alama ya udhaifu, bali ni alama ya historia iliyoishiwa na kuvukwa. Ni ukumbusho kwamba hata katika jamii yetu inayothamini sana muonekano wa amani, kuna uzuri katika kukubali kwamba sisi sote tumeunganishwa na nyuzi ambazo wakati mwingine hukatika na kuungwa upya kwa nguvu zaidi.

Kusuka Upya Mkeka wa Ulimwengu: Tafakari kutoka Baraza la Kiswahili

Ninapoketi tena hapa barazani, nikitazama jua likizama kwenye Bahari ya Hindi, ninahisi kama nimefanya safari ndefu ya kiroho bila kuondoka kwenye kiti changu cha kamba. Kusoma mitazamo 44 tofauti kuhusu "Liora na Msusi wa Nyota" kumenifanya nione kwamba mkeka tunaousuka kama binadamu ni mpana na tata kuliko nilivyowahi kufikiria. Hapo awali, niliona hadithi hii kupitia macho ya hekima ya wazee wetu na sanaa ya ukili, lakini sasa ninaona nyuzi za dhahabu, fedha, na hata chuma kutoka kila pembe ya dunia zikiungana na zetu.

Kilichonishangaza zaidi ni jinsi tamaduni nyingine zinavyotazama vile vitu ambavyo nilifikiri ninavijua. Kwa mfano, rafiki yetu kutoka Jamhuri ya Cheki (Czech) haoni mawe ya Liora kama uzito wa kawaida tu, bali kama "Moldavite"—mawe yaliyoanguka kutoka angani kwa nguvu ya ulimwengu. Kwangu mimi, jiwe lilikuwa mzigo wa maswali, lakini kwake, ni alama ya mgongano wa kimbingu. Vilevile, niliguswa sana na mtazamo wa Mjapani. Wakati sisi Waswahili tunajitahidi kuficha makosa katika mikeka yetu ili ionekane imekamilika, yeye alizungumzia "kutokamilika kwa makusudi"—kuacha nafasi ndogo ya kosa ili kuruhusu roho ipumue. Hii ni hekima ya ajabu inayopingana na hofu yetu ya aibu, ikitufundisha kwamba uzuri unaweza kupatikana katika lile kosa tunaloliogopa.

Pia, nilikutana na dhana ya "Gambiarra" kutoka kwa mkosoaji wa Brazili. Hii inafanana sana na uwezo wetu wa kutumia chochote tulicho nacho kutatua shida, lakini wao wanaichukulia kama sanaa ya hali ya juu ya "kurekebisha kisichoweza kurekebishika". Ni faraja kuona kwamba ustahimilivu huu ni lugha ya kimataifa.

Katikati ya tofauti hizi, nilipata uhusiano usiotarajiwa ambao ulifanya moyo wangu udukude kwa furaha. Nilipoona jinsi watu wa Wales wanavyozungumzia "Hiraeth" na watu wa Ureno wanavyoelezea "Saudade", nilisikia mwangwi wa Taarab yetu. Tamaduni hizi za mbali, kama sisi, zinaelewa kwamba kuna aina ya huzuni tamu—shauku ya kitu kilichopotea au kisichoweza kufikiwa—ambayo ni nzuri kama wimbo. Sisi sote tunaunganishwa na uzi huu wa "simanzi" ambao Liora anauhisi moyoni mwake.

Hata hivyo, kulikuwa na kitu ambacho nisingeweza kukiona peke yangu, "doa langu la upofu." Nilishangazwa na jinsi wakosoaji kutoka Ujerumani au Uholanzi wanavyochukulia suala la "mpasuko" angani. Kwangu, hofu kubwa ilikuwa kuvunjika kwa umoja wa jamii na aibu inayoletwa na kosa. Lakini kwao, suala hili ni la kiufundi na kifalsafa zaidi—mgogoro kati ya "Utaratibu" (Ordnung) na uhuru, au vita dhidi ya maji na uhandisi. Wao wanaona mfumo kama mashine inayohitaji kurekebishwa, wakati mimi niliuona kama familia inayohitaji kuponywa.

Somo kubwa nililopata ni kuhusu lile "kovu." Karibu kila utamaduni uliguswa na wakati ambapo Zamir anaacha kujaribu kuficha kosa na badala yake analikubali. Lakini wakati sisi Waswahili tunaona hii kama njia ya kufunika aibu kwa heshima, wenzetu wa Vietnam walinikumbusha sanaa ya "Kintsugi" (iliyotajwa pia katika muktadha wa Kijapani), ambapo kovu hupambwa kwa dhahabu ili liwe zuri kuliko la awali. Hii inanipa changamoto mpya: badala ya kuogopa nyufa katika jamii yetu zinazoletwa na mabadiliko, labda tunapaswa kuziona kama sehemu ya urembo mpya wa mkeka wetu wa maisha.

Safari hii ya kusoma dunia imenifundisha kwamba ingawa sisi sote tunaishi chini ya anga lilelile lililotoboka, kila mmoja wetu ana uzi tofauti wa kulishonea. Sasa, ninapoweka kitabu hiki kando, ninajiuliza: Je, tuko tayari sio tu kuvumilia maswali ya vijana wetu kama Liora, bali kuyawekea dhahabu ili yawe mapambo ya hekima yetu ya baadaye?

Picha hii ilibuniwa na akili ya bandia, ikitumia tafsiri ya kitamaduni ya kitabu kama mwongozo wake. Kazi yake ilikuwa kuunda picha ya kifuniko cha nyuma ya kitabu inayovutia wasomaji wa asili, pamoja na maelezo ya kwa nini taswira hiyo inafaa. Kama mwandishi wa Kijerumani, niliona miundo mingi ya kuvutia, lakini nilivutiwa sana na ubunifu ambao AI hatimaye ilifikia. Bila shaka, matokeo yalihitaji kunishawishi kwanza, na baadhi ya majaribio yalishindwa kwa sababu za kisiasa au kidini, au kwa urahisi hayakufaa. Furahia picha—ambayo inaonekana kwenye kifuniko cha nyuma cha kitabu—na tafadhali chukua muda kuchunguza maelezo hapa chini.

Kwa msomaji wa Kiswahili ambaye amepita njia ya Liora na Msusi wa Nyota, picha hii ya kifuniko si mapambo tu; ni methali nzito, kimya inayoning’inia gizani. Inakataa rangi angavu za kitalii ambazo mara nyingi huhusishwa na pwani kwa kitu kilicho cha kale zaidi na cha heshima: uzito wa Msuko (Ufumaji).

Katikati kunaning’inia Taa (Taa), iking’aa kwa joto kali na la upweke. Katika utamaduni wa Kiswahili, ambapo tofauti kati ya usiku wa bahari yenye giza na usalama wa nyumbani ni kubwa, taa hii inawakilisha Nuru (Mwanga) — si mwanga baridi na mkamilifu wa Mfumo, bali joto lenye machafuko la roho ya binadamu. Inamwakilisha Liora mwenyewe, akiwa ameshika "Mawe ya Maswali" yake, akimulika ukweli ulio katika vivuli.

Muundo mzito wa mbao nyeusi unaozunguka mwanga unakumbusha milango ya kale na ya kuvutia ya Stone Town—alama za hadhi, historia, na ulinzi usiopenyeka. Hapa, hata hivyo, uchoraji si mlango wa usalama, bali ni kizimba. Inawakilisha ukamilifu mgumu wa Msusi wa Nyota (Msusi wa Nyota). Miduara inayozunguka inafanana na mikeka iliyofumwa (mikeka) ya jadi, ikiwakilisha hatima iliyofumwa kwa ukamilifu, bila nafasi ya uzi uliolegea au wazo linalozurura.

La kuvutia zaidi ni mipasuko yenye makali ya dhahabu iliyoyeyuka inayovunja mbao nzito. Hii ni mwangwi wa taswira ya "Kovu angani" (Kovu angani). Katika utamaduni unaothamini mshikamano wa kijamii na mtiririko laini wa msuko, mipasuko hii inawakilisha kuvunjika kwa kutisha lakini muhimu. Zinawakilisha wakati ambapo swali moja—kali na zito kama jiwe—linavunja mbao za kale za Hatima (Hatima). Dhahabu inayovuja inaonyesha kwamba thamani ya kweli ya maisha haipatikani katika kuhifadhi muundo bila dosari, bali katika mwanga unaovuja wakati mfumo unavunjwa.

Picha hii inanong’oneza ukweli hatari kwa roho ya Kiswahili: kwamba wakati mwingine, ili kupata Mwito (Mwito) wako wa kweli, lazima uwe ndiye anayekata uzi na kuvunja gurudumu.