ליאורה ואורג הכוכבים: על השברים שבשלמות

הספר הוא משל פילוסופי או אלגוריה דיסטופית. הוא עוסק, בכסות של מעשייה פואטית, בשאלות מורכבות של דטרמיניזם וחופש בחירה. בעולם מושלם לכאורה, המוחזק בהרמוניה מוחלטת על ידי ישות עליונה ("אורג הכוכבים"), הגיבורה ליאורה סודקת את הסדר הקיים באמצעות סקרנותה הביקורתית. היצירה משמשת כהשתקפות אלגורית על בינה מלאכותית ואוטופיות טכנוקרטיות, ודנה במתח שבין ביטחון נוח לבין האחריות הכואבת של הגדרה עצמית. זהו כתב הגנה לערכה של אי-השלמות ולחשיבותו של הדיאלוג הנוקב.

בעולם שבו הכל נראה מחושב מראש, שבו הדרכים סלולות בחוטי אור והייעוד מוענק כמתנה שאין עליה עוררין, קל לשקוע בשינה עמוקה של שביעות רצון. אך לפעמים, אדם חש דווקא את הצורך בחיכוך, בחספוס של המציאות שבו ניתן למצוא אחיזה אמיתית. ליאורה, עם תרמיל הגב המלא ב"אבני שאלה", מייצגת את אותו אי-שקט פנימי שמסרב לקבל את המובן מאליו. היא אינה מחפשת את הקל והפשוט, אלא את האמת המסתתרת בסדקים של השלמות הקפואה.

הספר נפתח בתחושה של ניקיון סטרילי, עולם ללא רעב או עמל, אך גם ללא ה"רעד הקדוש" של הכמיהה. דמותו של זמיר, אמן המנגינות, משקפת את החרדה האנושית מפני איבוד הסדר. עבורו, השאלה היא סכין שמאיימת לקרוע את המארג היפה המגן על הכל. לעומתו, ליאורה מבינה שרק דרך הקרע, דרך אותו פצע בשמיים שנוצר כשמעזים למשוך בחוט רופף, יכולה לצמוח גדילה אמיתית. המעבר מהסיפור הפואטי לאחרית הדבר חושף רובד נוסף: הדיון המודרני על בינת-על ועל היכולת שלנו לשמור על נשמה בתוך מערכת של אלגוריתמים מושלמים.

זוהי קריאה שמתאימה מאוד למבוגרים המחפשים עומק פילוסופי, אך היא נושאת איכות מיוחדת כספר לקריאה משותפת בתוך המשפחה. השפה העשירה, שבה השמות עצמם נושאים משמעויות של אור ושיר, מזמינה שיחה על האחריות שבשאילת שאלות. הספר מלמד ששאלה אינה רק כלי נשק או זרע, היא מחויבות – כלפי עצמנו וכלפי אלו שהשאלות שלנו עלולות לטלטל את עולמם.

המעגל המרתק ביותר עבורי בספר הוא הרגע שבו ליאורה מגלה את החוט האפור הקטן בשקיק הרקום של אמה. בתוך עולם שבו כולם מתאמצים להפגין שלמות מוזהבת, הבחירה המודעת של האם לשזור חוט מט ומחוספס בתוך דגם ההגנה המלוטש היא מעשה של מרד שקט. דרך נקודת המבט התרבותית המעריכה אותנטיות ויושר ("דוגרי"), הרגע הזה מסמל את ההכרה בכך שאהבה והגנה אינן נובעות מחסינות מפני טעויות, אלא מהיכולת להכיל את הפגם. המתח כאן אינו בין טוב לרע, אלא בין ה"זיוף" של אידיאל בלתי מושג לבין היופי שבסימן האישי, הלא-מושלם, שכל אדם מותיר במארג החיים שלו.

Crac yn Aur: Pam mae Liora yn siarad Hebraeg?

Pan eisteddais i ddarllen "Liora a Gwehydd y Sêr" yn fy mamiaith, Hebraeg, teimlais rywbeth rhyfedd. I chi, fy ffrindiau rhyngwladol, efallai mai chwedl farddonol yw hon am ferch ddewr a galaeth ddychmygol. Ond wrth ddarllen y geiriau hyn yma, yn Tel Aviv, ar falconi heulog a llawn llwch, gyda sŵn y ddinas yn treiddio i mewn, mae'r stori'n newid ei ffurf. Mae'r llythrennau Hebraeg hynafol a sgwâr yn rhoi pwysau ac arwyddocâd i daith Liora sydd wedi'i wreiddio'n ddwfn yn ein DNA diwylliannol.

Gadewch imi fynd â chi ar daith trwy fy llygaid – sbectol diwylliant sydd erioed wedi sancteiddio'r cwestiwn yn fwy na'r ateb, a'r amheuaeth yn fwy na'r ufudd-dod dall.

Yn barod yn y tudalennau cyntaf, roedd Liora yn teimlo fel chwaer goll i mi. Fe'm hatgoffodd ar unwaith o Momik, yr arwr bythgofiadwy o nofel wych David Grossman, "Ayin Erekh: Ahavah" (Encyclopaedia of Love). Fel Liora sy'n casglu ei "cerrig cwestiwn", mae Momik, y plentyn, yn mynd i lawr i seler ei gartref ac yn casglu cliwiau a darnau o eiriau i geisio deall distawrwydd ei rieni, yr "anifail Natsïaidd" y maent yn ei guddio rhagddo. Yn ein llenyddiaeth, mae'r plant yn aml yn archeolegwyr y gwirionedd; nhw yw'r rhai sy'n cloddio'r hyn y mae'r genhedlaeth flaenorol wedi dewis ei gladdu er mwyn goroesi. Nid yw cwdyn Liora yn drwm yn unig oherwydd cerrig; mae'n drwm oherwydd pwysau'r cof ar y cyd.

Ac os ydym eisoes yn sôn am gerrig: pan fydd Liora'n dal ei cherrig oer, ni yma yn Israel nid ydym yn gweld dim ond cerrig afon. Mae hyn yn atseinio ein harfer hynafol o osod carreg ar fedd wrth ymweld â mynwentydd, yn lle gosod blodau. Mae blodau'n gwywo, maent yn symbol o harddwch dros dro – yn union fel "Marchnad y Goleuni" berffaith ond fregus yn y stori. Mae carreg, ar y llaw arall, yn dragwyddol. Mae'n dystiolaeth sy'n dweud: "Roeddwn i yma. Rwy'n cofio". Mae cerrig Liora yn addewid diwylliannol ein cof tragwyddol, hyd yn oed pan fydd yn bigog ac yn arw.

Ac wrth sôn am Zmir, y gwehydd talentog, sy'n ceisio'n daer i gynnal cytgord perffaith, mae Liora'n ein hatgoffa o werth y "gwrthdaro" – y ddeialog ffrwythlon. Mae hon yn draddodiad hynafol lle nad yw'r cwestiwn yn cael ei ystyried yn fygythiad i'r drefn, ond yn hytrach fel offeryn ar gyfer dyfnder a thwf. Nid yw Liora'n ceisio dinistrio'r strwythur sy'n amddiffyn y gymuned, ond yn hytrach agor ffenestri iddo i'r gwirionedd allan o gariad at fywyd.

A ble mae Liora'n dod o hyd i'w hatebion? Wrth goeden y sibrwd. Yn ein tirlun Israeli, ni allai hwn fod yn dderwen frenhinol Ewropeaidd, ond yn hytrach yn goed carob hynafol a throellog yn mynyddoedd Jerwsalem neu Ddyffryn Ella. Mae ein coed carob yn goed caled, sy'n goroesi mewn pridd sych ac y mae eu gwreiddiau'n treiddio trwy'r graig galetaf. Mae'r chwedl yn dweud am Choni Hama'agal a gysgodd o dan goeden carob am saith deg mlynedd ac a ddeffrodd i fyd gwahanol. Mae'r carob yn dyst distaw i hanes, sydd, yn union fel coeden y sibrwd yn y llyfr, nid yw'n barnu ond yn cadw ac yn cynnwys amser.

Mae yna foment pan oedd fy nghalon Israeli wedi colli curiad – eiliad o gysgod ac amheuaeth. A yw'n wirioneddol iawn newid y drefn bresennol dim ond oherwydd bod gan un person gwestiynau? Mewn gwlad sy'n gwerthfawrogi cydlyniant, mae gweithred Liora'n codi cwestiynau dwfn. Ac eto, dyma'r union densiwn sy'n ein diffinio: y cydbwysedd rhwng cadw'r wead undod a'r angen i'r unigolyn anadlu, gofyn a dod o hyd i'w ffordd unigryw. Rydym yn gwybod yn dda iawn am bris craciau yn ein mur amddiffyn. Ac eto, dyma'r union densiwn sy'n ein diffinio.

Dyma lle mae'r cysyniad diwylliannol o "Tikkun" (Tikkun Olam) yn dod i'r amlwg. Yn ein traddodiad ni, nid yw perffeithrwydd yn gyflwr naturiol. Crëwyd y byd trwy "dorri'r llestri", a'n rôl ni yw casglu'r gwreichion a'u hatgyweirio. Mae gweithred Liora, sy'n rhwygo'r wead, mewn gwirionedd yn gam cyntaf tuag at atgyweirio. Mae'n adlewyrchu ein rhwyg cymdeithasol modern: y tensiwn rhwng y "llwythau" gwahanol yn ein cymdeithas Israeli. Y frwydr rhwng yr awydd i gadw'r "wead" undod (y traddodiad, y consensws) a'r angen i'r unigolyn anadlu, gofyn a byw ei fywyd. Nid yw'r llyfr yn rhoi ateb hawdd, a dyna sy'n ei wneud mor berthnasol i ni.

Pan fyddaf yn dychmygu'r gerddoriaeth sy'n cyd-fynd â Liora, nid wyf yn clywed ffidiliau clasurol Gorllewinol, ond synau'r kamancha gan gerddor fel Mark Eliyahu. Mae'n offeryn llinyn sy'n tarddu o'r Dwyrain, ac nid yw ei sain byth yn "lan" yn llwyr; mae'n wylo, mae'n canu, mae'n cario ynddo hiraeth dwfn yr anialwch a phoen yr hyn a gollwyd. Dyma gerddoriaeth y crac, nid yr wyneb llyfn.

Mae'r ffordd y mae Zmir a'r plant yn gweithio gyda'r edafedd golau yn fy atgoffa o gelfyddyd Sigalit Landau, artist rhyngwladol o Israel. Mae hi'n trochi gwrthrychau bob dydd – ffrogiau, esgidiau, ffensys weiren bigog – yn y Môr Marw, nes eu bod wedi'u gorchuddio â haenau o grisialau halen. Fel yn y llyfr, nid yw'r hen a'r poenus yn cael ei daflu, ond yn cael ei drawsnewid. O'r halen a'r dagrau, mae harddwch crisialog newydd yn cael ei greu, yn fregus ond yn dragwyddol.

Pe bai Liora a Zmir yn chwilio am arweinydd, byddent yn dod o hyd i gysur ym marddoniaeth ein bardd cenedlaethol, Yehuda Amichai: "O'r lle rydym yn iawn, ni thyf blodau byth yn y gwanwyn". Trasiedi Zmir ar ddechrau'r stori yw ei fod eisiau bod yn "iawn", mae eisiau bod yn berffaith. Mae Liora'n ei dysgu mai dim ond lle mae'r ddaear wedi'i haredig, lle mae amheuaeth, lle mae lle i gamgymeriadau, y mae bywyd go iawn yn tyfu.

Os ydych chi am, ar ôl gorffen y llyfr rhyfeddol hwn, ddeall yn well sut rydym yn byw heddiw gyda'n craciau, rwy'n argymell eich bod yn darllen "Tair Llawr" gan Eshkol Nevo. Mae'n nofel sy'n digwydd mewn bloc fflatiau ger Tel Aviv, ac yn datgelu sut, y tu ôl i'r drysau caeedig a'r wyneb parchus o gymdogion, mae cyfrinachau, celwyddau ac yn bennaf oll awydd dwys am gysylltiad dynol gwirioneddol. Dyma ein hateb trefol modern i Farchnad y Goleuni.

Mae yna olygfa tua diwedd y llyfr a gyffyrddodd yn ddwfn â mi, llawer mwy na'r foment ddramatig pan fydd y nefoedd yn rhwygo. Dyma foment dawel o fyfyrio, lle mae cymeriad penodol yn dewis peidio â chuddio diffyg, ond gadael iddo fod yn bresennol. Mae'r awyrgylch yn yr olygfa hon yn newid o ffynhonnell lân a thynn i gynhesrwydd dynol syml, bron yn gorfforol. Nid oes unrhyw fanfare buddugoliaeth yno, ond derbyn tawel a goleuedig.

I mi, fel Israeliaid a fagwyd mewn diwylliant "Sabra" – un sy'n disgwyl i chi fod yn bigog ac yn galed ar y tu allan ac yn felys dim ond y tu mewn, diwylliant sy'n sancteiddio gwytnwch ac anorchfygoldeb – roedd y weithred hon yn ysgytwol yn ei bŵer tawel. Mae'n dweud wrthym fod ein creithiau nid yn fethiant systemig, ond yn brawf ein bod wedi goroesi, ein bod wedi tyfu, ac y caniateir inni fod yn agored i niwed. Yn y foment honno, stopiodd y llyfr fod yn ddameg athronyddol i mi a daeth yn ddarn o fywyd byw.

Arlliwiau o Wirionedd: Taith trwy Dameidiau Golau’r Byd

Pan eisteddais i ysgrifennu fy meddyliau cyntaf am "Liora a Gwehydd y Sêr", roeddwn yn argyhoeddedig bod y stori hon yn ddameg Israelaidd bur. Wedi'r cyfan, pwy sy'n deall fel ni yr angen i dorri'r llestri er mwyn eu trwsio, neu'r haerllugrwydd i ofyn cwestiynau anodd i awdurdod uwch? Ond yna cychwynnais ar y daith ddarllen ysgytwol hon, trwy 44 pâr o lygaid eraill, ac yn sydyn roedd fy mhalconi yn Tel Aviv yn teimlo'n llai, ond ar yr un pryd yn agored i'r byd cyfan. Roedd yn brofiad o ostyngeiddrwydd deallusol; darganfûm nad yw Liora yn perthyn i "ni" yn unig, ond yn hytrach yn ddrych sydd wedi torri, lle mae pob diwylliant yn cael ei adlewyrchu o ongl wahanol a syfrdanol.

Daeth y syndod mwyaf o'r lleoedd lle gwrthdarodd fy narlleniad i, a oedd yn dathlu "sŵn" a gwrthryfelgarwch Liora, yn uniongyrchol â diwylliannau sy'n sancteiddio tawelwch a harmoni. Tra roeddwn i'n gweld torri'r awyr fel gweithred angenrheidiol o atgyweirio (Tikŵn), roedd y darllenydd o Indonesia a'r darllenydd o Wlad Thai yn teimlo anghysur corfforol gwirioneddol oherwydd y tarfu ar "Kreng Jai" (ystyriaeth) a harmoni cymunedol. Iddyn nhw, nid hawl yn unig yw'r cwestiwn ond baich y mae'n rhaid ei osod i lawr yn ofalus, fel cerrig chwarae "Congklak", rhag ofn i gydbwysedd bregus y gymuned gael ei darfu. Dyma fy "mhum dall" diwylliannol: fel pensaer dadleuon, methais y trais sy'n gynhenid ​​yn y weithred o danseilio trefn i'r rhai y mae trefn yn noddfa iddynt.

Roedd yn ddiddorol darganfod cysylltiadau annisgwyl rhwng eithafion y byd. Deuthum o hyd i adlais syfrdanol rhwng y cysyniad Cymraeg "Hiraeth" – y hiraeth hwnnw am le na ellir dychwelyd ato – a'r "Saudade" o Bortiwgal. Yn y ddau achos, nid atebion yn unig y mae Liora yn eu ceisio, ond mae hi'n cario poen hynafol colled. Ac ar ochr arall y byd, gwelais sut mae esthetig Japan o "Kintsugi", trwsio craciau ag aur fel y crybwyllwyd gan y beirniad o Fietnam, yn cyfateb yn iasol â'n syniad Cabalaidd ni o "Tikŵn" (atgyweirio). Yn y ddau achos, nid yn absenoldeb diffygion y mae gwir berffeithrwydd, ond yn eu hamlygu fel rhan o hanes y gwrthrych neu'r enaid. Nid methiant yw'r graith yn yr awyr, ond bathodyn anrhydedd.

Gwnaeth y delweddau gweledol ar y cloriau cefn y gwahaniaeth enfawr yn y canfyddiad o dynged yn gliriach i mi. Tra bod y Menorah (canwyllbren) i ni yn symbol o enaid bregus ond ystyfnig, roedd y clawr Tsieceg yn dangos lamp olew syml yn wynebu mecanwaith biwrocrataidd Kafkaaidd a gormesol, i'n hatgoffa bod y frwydr weithiau yn erbyn system ddifater ac nid yn erbyn duw dirgel. Ar y llaw arall, taflodd delwedd Brasil o'r "Gambiarra" – byrfyfyrdod athrylithgar allan o nied – oleuni newydd ar weithred Zamir: nid celf uchel yn unig, ond goroesiad dyddiol, y gallu i gysylltu edafedd toredig er mwyn i fywyd barhau, hyd yn oed os mewn ffordd amherffaith.

Yn y pen draw, dysgodd y daith hon wers bwysig i mi am ein gwirionedd ni. Rydym ni yn Israel yn tueddu i sancteiddio'r "Dugri", y gwirionedd sy'n cael ei daflu yn y wyneb. Ond dangosodd darllen trwy lygaid diwylliannau fel Japan, sy'n canfod ystyr yn y "Ma" (y gofod gwag), neu'r diwylliant Nordig sy'n sancteiddio'r distawrwydd sy'n gwrando, i mi fod y gwirionedd weithiau i'w gael yn yr hyn na ddywedir. Mae Liora fyd-eang yn ehangach na'r un y cyfarfûm â hi gyntaf; mae hi'n ein dysgu bod yr Hollt yn yr awyr yn gyffredinol, ond mae'r golau sy'n pasio trwyddo wedi'i liwio gan liwiau'r lle rydyn ni'n sefyll ynddo. Ac o'r holl ddarnau a lliwiau hyn, y mae'r darlun gwirioneddol gyflawn yn cael ei greu.

Crëwyd y ddelwedd hon gan ddeallusrwydd artiffisial, gan ddefnyddio cyfieithiad diwylliannol ail-wehyddu'r llyfr fel ei chanllaw. Ei dasg oedd creu delwedd clawr cefn diwylliannol atyniadol a fyddai'n swyno darllenwyr brodorol, ynghyd ag esboniad o pam mae'r delweddau'n addas. Fel yr awdur Almaenig, roedd y rhan fwyaf o'r dyluniadau yn apelio ataf, ond cefais fy nghyfareddu'n fawr gan y creadigrwydd a gyflawnodd yr AI yn y pen draw. Yn amlwg, roedd angen i'r canlyniadau fy argyhoeddi i yn gyntaf, ac roedd rhai ymdrechion wedi methu oherwydd rhesymau gwleidyddol neu grefyddol, neu'n syml oherwydd nad oeddent yn ffitio. Mwynhewch y llun—sy'n ymddangos ar glawr cefn y llyfr—a cymerwch eiliad i archwilio'r esboniad isod.

I'r darllenydd Hebraeg, nid yw'r ddelwedd hon yn ddim ond darlun o fecaneg ffantasi; mae'n fyfyrdod gweledol ar y frwydr hynafol rhwng cysur Trefn Ddwyfol a'r angen llosg am Asiantaeth Ddynol. Mae'n gwrthod y chwareus er mwyn y diwinyddol: pwysau llethol bydysawd wedi'i ragderfynu yn erbyn fflam fregus ewyllys rydd.

Yn y canol, mae'r lamp olew clai ostyngedig (sy'n atgoffa rhywun o'r Ner Heres hynafol a geir mewn haenau archaeolegol) yn sefyll mewn gwrthryfel amlwg yn erbyn y peiriannau uwch-dechnoleg o'i gwmpas. Dyma Liora. Mewn meddwl Hebraeg, mae'r gannwyll yn aml yn drosiad am yr enaid dynol (Ner Neshama). Yn wahanol i olau oer, cyfrifiadol y system, mae'r fflam hon yn organig, wedi'i bwydo gan olew ac ymdrech. Mae'n cynrychioli'r She'ela (Y Cwestiwn)—y fflam aflonydd honno sy'n gwrthod derbyn y byd fel ag y mae.

O amgylch y fflam mae peiriannau gormesol yr Oreg HaKochavim (Y Gwehydd Sêr). Mae'r gerau efydd rhyng-gloi yn awgrymu'r Galgalim—olwynion nefol ffawd sy'n troi heb seibiant na thosturi. Nid yw'r cefndir glas tywyll, canol nos yn ddim ond lliw; mae'n awgrymu'r Rakia (y Ffirmament), sydd yma wedi caledu'n garchar teils anhyblyg. Mae'n delweddu'r Ma'arag (Y Wehyddu) a ddisgrifir yn y testun nid fel blanced gysurus, ond fel cawell o fanwl gywirdeb dychrynllyd.

Fodd bynnag, y mwyaf pwerus yw'r gwythiennau euraidd miniog sy'n chwalu'r drefn hon. Dyma'r ymgnawdoliadau corfforol o Avnei She'ela (Meini'r Cwestiwn) Liora. Maent yn atgoffa rhywun o'r cysyniad mystig o Shevirat HaKelim (Torf y Llestri)—y syniad bod yn rhaid i'r hen strwythurau chwalu i ganiatáu i olau newydd, uwch ddod i mewn. Nid yw'r aur tawdd sy'n gollwng drwodd yn dynodi dinistr, ond Tikkun (Atgyweirio)—y harddwch sy'n bodoli dim ond ar ôl i'r system berffaith gael ei thorri gan ddewrder plentyn.

Mae'r ddelwedd hon yn dal paradocs Hebraeg eithaf y llyfr: mai dim ond peiriant yw bywyd di-fai, ac mai dim ond yn y craciau y ceir gwir sancteiddrwydd.