Liora og Stjörnuvefarinn
Stori dylwyth teg fodern sy'n herio ac yn gwobrwyo. I bawb sy'n barod i ymgodymu â chwestiynau sy'n parhau - oedolion a phlant.
Overture
Það hófst ekki með ævintýri,
heldur með spurningu
sem mátti ekki kyrr vera.
Laugardagsmorgunn.
Samtal um ofurgreind,
hugsun sem lét ekki hrista sig af sér.
Fyrst var uppdráttur.
Svalur, skipulegur, án sálar.
Heimur án hungurs, án erfiðis.
En án titringsins sem heitir þrá.
Þá gekk stúlka inn í hringinn.
Með bakpoka
fullan af spurningasteinum.
Spurningar hennar voru rifurnar í fullkomnuninni.
Hún bar þær fram með þögninni
sem var hvassari en nokkurt óp.
Hún leitaði að ójöfnunni.
Þar fyrst hófst lífið.
Þar finnur þráðurinn festu.
Þar má hnýta eitthvað nýtt við.
Frásögnin braust úr formi sínu.
Hún varð mjúk sem dögg í fyrstu birtu.
Hún tók að vefast
og verða það sem ofið er.
Það sem þú lest nú er ekki hefðbundið ævintýri.
Það er vefur vitundar,
ljóð sem lifir á lausum spurnum,
mynstur sem mótast í leit að sjálfu sér.
Og hugboð hvíslar:
Stjörnuvefarinn er ekki aðeins persóna.
Hann er líka mynstrið
sem verkar milli línanna —
sem titrar þegar við snertum það
og lýsir að nýju
þar sem við þorum að draga þráð.
Overture – Poetic Voice
Eigi hófst það á ævintýri,
orði né áformum;
spurn ein spratt fram, sú er aldrei þagði.
Morgunn kom með mál,
mikið var um rætt:
vit skyldi vaxa — en vera manns minnka.
Fyrst var formið, fullgert og kalt,
fegurð án anda;
hvorki hungur né harmur þar hrærðist.
Þar var þögn, en þrá engin,
þunginn var enginn;
lófinn var léttur, og lífið án þunga.
Þá sté barn fram með byrði,
bar það steina í henni;
eigi grjót — heldur spurningar, spenntar og hvassar.
Þungar voru þær, þyngri en vissan,
þögnin hennar hvassari en óp;
hún leitaði að ójöfnu, þar sem allt var sléttað.
Frásögn flýr sitt form,
fellur sem dögg að morgni;
hún var ekki sögð, hún var ofin.
Þetta er engin þula né kvæði,
þráður er það sem þú heldur á;
mynstur sem mótast meðan þú lest.
Stjörnuvefarinn er stakur eigi,
stendur hann milli lína;
titrar hann þá er tekið er á honum.
Lýsir hann að nýju, þar sem losnar um þráð,
leyfir hann þeim að draga;
hver sem heldur á endanum, hann veit það eigi.
Spyrðu, þótt svarið dyljist,
sá er þegir, hann gleymir;
betra er brot en heil lygi.
Introduction
Bergmál ófullkomleikans: Boð um að spyrja
Liora og Stjörnuvefarinn er heimspekileg dæmisaga – dystópísk allegóría í búningi ljóðræns ævintýris, sem í gegnum frásögnina tekst á við stórar spurningar um löghyggju og frjálsan vilja. Í að því er virðist fullkomnum heimi, þar sem æðra vald, „Stjörnuvefarinn“, heldur öllu í hnökralausu samræmi, fær hin unga Liora ríkjandi skipulag til að riða til falls með þrálátum spurningum sínum. Sem hugleiðing um ofurgreind og teknókratískar útópíur kannar bókin spennuna á milli þægilegs öryggis og hinnar sársaukafullu ábyrgðar sjálfsákvörðunarréttarins – og verður þannig málsvörn fyrir gildi hins ófullkomna og gagnrýnnar umræðu.
Á tímum sem þrá algjöra skipulagningu og fullkomið öryggi virkar þessi saga sem nauðsynleg leiðrétting. Alltof kunnugleg er sú hvöt að tryggja sig gegn öllum áhættum og þröngva allri óvissu inn í fastmótaða ferla. Einmitt þessa spennu fangar bókin: freistinguna um heim þar sem allt á sinn fasta sess – og það háa verð sem við greiðum fyrir þennan meinta lýtalausleika: missi hinnar sönnu, lifandi reynslu.
Sagan hefst mjúklega, næstum eins og gömul barnasaga, en breytist fljótt í djúpstæða rannsókn á uppruna ákvarðana okkar. Sérstaklega í miðköflunum og hugleiðingunum í eftirmálanum verður ljóst að samræmið, sem Stjörnuvefarinn skapar, endurspeglar ákveðið form stafræns, teknókratísks fyrirsjáanleika. Á tímum þar sem reiknirit ráða æ meir hverju við sjáum, heyrum og kaupum, spyr Liora úrslitaspurningarinnar: Er tilgangur, sem okkur var gefinn, raunverulega okkar eigin? Það að staldra við og taka meðvitað eftir „sprungunum“ í kerfinu verður hér að lækningu gegn lævísri aðgerðaleysi.
Persónurnar bjóða þar að auki upp á dásamlega tengipunkta fyrir sameiginlegar samræður innan fjölskyldunnar. Á meðan Liora holdgerir hugrekkið til breytinga, sýnir Zamir hinn djúpstæða mannlega ótta við hrun hins venjubundna. Bókin minnir á að menntun snýst ekki um að safna svörum, heldur hæfileikann til að þola réttu spurningarnar. Hún er boð um að fela ekki „örin“ í lífinu, heldur líta á þau sem merki um vöxt og sjálfstæði. Sá sem gefur sig út í þetta ævintýri mun komast að því að sannur stöðugleiki sprettur ekki af skorti á mistökum, heldur af kraftinum til að bera þau í sameiningu.
Sérstaklega áhrifamikið augnablik fyrir mér er lýsingin á þeirri persónu, sem eftir hrun skipulagsins örvæntir ekki, heldur reynir af næstum kaldri nákvæmni að bæta gallann á himninum. Hann grípur ekki til aðgerða af illsku, heldur af djúpri skyldutilfinningu gagnvart virkni. Á þessu augnabliki finnur maður fyrir gríðarlegum núningi á milli þráarinnar eftir kerfislægum stöðugleika og óþægilegs sannleika augnabliksins. Það er þessi næstum tæknilega örvænting sem sýnir hversu erfitt það er að viðurkenna að gamalt mynstur dugir ekki lengur. Þessi sena endurspeglar þá mannlegu áskorun að viðurkenna fyrir sjálfum sér að stjórn er oft aðeins tálmynd sem aftrar okkur frá því að taka yfirhöfuð eftir hinu nýja og enn ófullgerða mynstri.
Reading Sample
Innsýn í bókina
Við bjóðum þér að lesa tvö augnablik úr sögunni. Það fyrra er upphafið – lágvær hugsun sem varð að sögu. Það síðara er augnablik úr miðri bókinni, þar sem Liora gerir sér grein fyrir því að fullkomnunin er ekki endir leitarinnar, heldur oft fangelsi hennar.
Hvernig allt hófst
Þetta er ekkert hefðbundið „einu sinni var“. Þetta er augnablikið áður en fyrsti þráðurinn var spunninn. Heimspekilegur inngangur sem gefur tóninn fyrir ferðalagið.
Það hófst ekki með ævintýri,
heldur með spurningu
sem mátti ekki kyrr vera.
Laugardagsmorgunn.
Samtal um ofurgreind,
hugsun sem lét ekki hrista sig af sér.
Fyrst var uppdráttur.
Svalur, skipulegur, án sálar.
Heimur án hungurs, án erfiðis.
En án titringsins sem heitir þrá.
Þá gekk stúlka inn í hringinn.
Með bakpoka
fullan af spurningasteinum.
Hugrekkið til að skilja eftir eyðu
Í heimi þar sem „Stjörnuvefarinn“ lagfærir sérhver mistök samstundis, finnur Liora eitthvað bannað á ljósamarkaðnum: Ókláraðan efnispút. Fundur hennar með gamla ljósaskeranum Joram á eftir að breyta öllu.
Liora gekk íhugul áfram
uns hún kom auga á Joram, aldraðan ljósskera.
Augu hans voru óvenjuleg.
Annað var tært og djúpbrúnt
og virti heiminn fyrir sér með athygli.
Hitt var hulið mjólkurkenndri slæðu,
eins og augnaráð hans beindist djúpt inn á við,
að tímanum sjálfum.
Augnaráð Lioru staðnæmdist við horn borðsins.
Milli glitrandi, fullkominna voða lágu fáein smærri stykki.
Ljósið í þeim flökti óreglulega,
eins og það andaði.
Á einum stað sleit mynstrið
og einn stakur, fölur þráður hékk út
og bylgjaðist í ósýnilegum andvara,
þögult boð um að halda áfram.
[...]
Joram tók trosnaðan ljósþráð úr horninu.
Hann sneiddi hjá fullkomnu rúllunum
og lagði hann á borðbrúnina,
þar sem börnin gengu hjá.
„Sumir þræðir eru fæddir til að finnast,“ tautaði hann,
og nú virtist röddin koma úr djúpi mjólkurhvíta augans,
„ekki til að vera huldir.“
Cultural Perspective
O dan y cnu
Fe lefarodd pobloedd eraill eu cyfraith ar sgwariau'r farchnad, o dan res o golofnau, yng nghanol dinas. Hollt yn y ddaear a ddewisasom ni.
Yn Þingvellir, mae rhywun yn disgyn i geunant Almannagjá, lle mae dwy blât gyfandirol yn ymbellhau oddi wrth ei gilydd ddau centimetr bob blwyddyn. Yno'n union, y tu mewn i'r hollt ei hun, y bu'r Dywedwr Cyfraith yn adrodd y gyfraith ar ei gof am ganrifoedd — oherwydd nid oedd y gyfraith wedi'i hysgrifennu yn unman: nid oedd yn bodoli ond fel llafar yng ngenau dyn. Nid oedd y tir yn gyfan. A gosodasom ninnau ein cynulliad, yr Alþingi, y tu mewn i'r toriad ei hun.
Dyna pam na faglais i yng nghanol y llyfr hwn.
Pan rwygir gwehyddiad yr awyr uwchben Liora, mae pawb yn dychryn. Mae'r edafedd yn tynnu'n ôl, sem felmtri slegnir fingur (fel bysedd yn cilio mewn braw), mae lleisiau'n gweiddi o du mewn y brethyn, mae plentyn yn galw ar fam na ellir mo'i chael mwyach. Saif Zamir yn ei unfan, a lliw litur ösku eftir eld ar ei wyneb (lliw'r lludw wedi i'r tân losgi'n llwyr), ac mae'n llefaru'r frawddeg nad yw'r llyfr byth yr un fath ar ei hôl: „Spurning þín var enginn lykill — hún var hnífur!“ (Nid allwedd oedd dy gwestiwn — cyllell ydoedd!) Dyma uchafbwynt y gwaith. I ddarllenydd o Wlad yr Iâ, ar yr un pryd, disgrifiad o dirwedd ydyw hefyd.
Nid gofyn a yw hollt yn beth drwg y mae'r llyfr. Gofyn y mae'r cwestiwn hŷn a chaletach — ac fe ddigwydd bod ein hiaith ni wedi cario'r cwestiwn hwnnw ar ei chefn o'r dechrau un.
Gosodir tynged
Fe'i galwodd y Rhufeiniwr yn fatum: yr hyn a lefarwyd. Mae gan yr Almaenwr Schicksal: yr hyn a anfonir atat. Ac yn y Gymraeg? Mae gennym tynged, o'r un gwreiddyn â tyngu — tyngu llw. Yr hyn a dyngwyd. Mae gennym ffawd, benthyciad o'r fatum hwnnw ei hun. Mae gennym rhan: yr hyn a rannwyd i ti. Tyngwyd, llefarwyd, rhannwyd. Ond gosodwyd — na. Y mae gennym ni örlög: yr hyn a osodwyd yn y dechrau. A lög, sef y gyfraith, yw «yr hyn a osodwyd», o'r ferf leggja — gosod.
Ac eto, o bob iaith yn y casgliad hwn, y Gymraeg sydd agosaf at ddeall pam fod hyn yn bwysig. Oherwydd yn ein chwedlau ninnau nid rhywbeth a ddaw yw tynged: peth y mae rhywun yn ei dodi ar rywun arall ydyw. Fe roddodd Arianrhod dair tynged ar ei mab — na châi enw, nac arfau, na gwraig o'r ddaear hon — a bu'n rhaid i eraill weu ffordd o'u cwmpas. Dyna'r union ystum. Nid llais o'r nef, ond mam mewn ystafell, yn gosod amod ar fywyd plentyn. Ac y mae gennym ferf ohoni hefyd: tynghedu. Peth y gellir ei wneud i rywun yw tynged yn Gymraeg. Yr un peth ag álög, air am air.
Mewn llyfr am wehyddu, nid manylyn mo hyn. Gwaith dwylo yw tynged i ni. Y mae iddi wneuthurwr ac y mae iddi symudiad; fe'i gosododd rhywun yno, fel y gosodir edefyn yn yr ystof. Mae'r chwaer-air yn adrodd yr un peth: álög yw'r hyn a osodir ar ddyn, y swyn y mae un yn ei osod ar un arall. Dyna pam y gŵyr darllenydd o Wlad yr Iâ ar unwaith beth y mae'n edrych arno pan ymddengys llinellau llwyd ar gledr llaw Nuria fach, ar ôl i'r goleuni ei brathu.
Nid creadur dieithr i ni, felly, yw Gwehydd y Sêr. Nid yw'n siarad. Y mae'n gosod. A'r llyfr cyfan yw un cwestiwn yn unig, cwestiwn y gwyddai'r Islandeg ei ddweud mewn un gair ymhell cyn i neb ei ofyn: pwy a osododd?
Mae'r glust am glywed mwy nag a ganiatâ hanes geiriau. Y tu mewn i örlög clywn ör — ac ör, sef y graith, yw'n union yr hyn sy'n aros yn yr awyr wedi i Zamir ei chyweirio. Nid yw'r ddau air yn perthyn. Er hynny fe'u gadawaf ochr yn ochr: y mae llyfr sy'n ymwneud â sut y genir ystyr yng nghlust y darllenydd yn haeddu darllenydd sy'n gwrando felly. Perthynas ffug, atsain wir.
Y pennill a osodwyd ar y bwrdd
Yn yr egwyl Freisting Zamirs (Temtasiwn Zamir), mae'r prif wehydd yn penlinio o flaen Gwŷdd y Dechreuadau, ac fe'i gadewir iddo weld ei ddyfodol ei hun wedi'i wehyddu'n barod: ef ei hun, yn barchus, a'i enw'n ysbrydoliaeth i genedlaethau. Ar ymyl y dyfodol hwnnw gorwedd edefyn llwyd rhydd — llwybr Liora — ac mae llaw anweledig yn ei ddwyn yn dyner yn ôl i'r patrwm, lle daw ei gwrthryfel yn hrífandi, litla tilbrigðið (yr amrywiad bychan hudolus hwnnw) nad yw ond yn ychwanegu at brydferthwch y cyfan. Ni lefarir y cynnig byth yn uchel, ac un yn unig yw'r pris: „Þögn hennar.“ (Ei distawrwydd hi.)
Ac yno, yn yr anadl nesaf, y saif tair llinell:
Örlög sín
viti engi fyrir;
þeim er sorgalausastr sefi.
(Na wybydded neb ei dynged cyn iddi ddisgyn — ysgafn y cludir hi gan yr un nad yw'n gwybod.)
Yn yr Hávamál y mae hyn, sef Dywediadau'r Un Uchel. Fel cysur y llefarwyd y pennill: lleiaf ei ofid yw'r un nad yw'n gwybod. Ond fe'i gosodwyd yma yn union yn y fan lle newydd wneud i Zamir wybod. Y mae wedi gweld ei edefyn ei hun hyd y diwedd, ac mae'r bywyd wedi peidio â bod yn eiddo iddo. Ac fe ofyn, am y tro cyntaf yn ei fywyd: „en hver lagði örlögin?“ (ond pwy a osododd y dynged honno?)
Mewn tair llinell, y mae'r gair cysur hynaf sydd gan y bobl hyn wedi troi'n gyhuddiad.
Nid cyfieithiad mo hyn. Gwaith brith ydyw — edefyn Islandeg wedi'i wau i mewn i batrwm Almaeneg, a'i osod ar yr un pryd yn y lle gwaethaf a'r lle gorau. Y llyfr ei hun sy'n gofyn am hynny yn ei ôl-air: yn lle llyfnhau'r gwahaniaeth rhwng y tiroedd iaith, dylai'r naratif ei anrhydeddu, medd Gwehydd y Geiriau. Dyna pam nad rhyddiaith mo'r rhaglith Þráðarmál (Llafar yr Edefyn) chwaith, ond ei chyfansoddi ar batrwm y ljóðaháttur, mesur yr Hávamál ei hun; ac fe gaeir hi â brawddeg wedi'i tharo yn yr un mowld: „betra er brot en heil lygi“ (gwell darn toredig na chelwydd cyfan).
Rhaid ei ddweud yn blaen: y mae'r sawl sy'n darllen Liora yn Islandeg yn ei darllen â llais hŷn na'r llais y'i hysgrifennwyd ynddo. Nid yn hollol y llyfr Almaeneg yw ein llyfr ni. Y mae un pennill yn fwy paganaidd.
Gwehyddiad Dörruður
Er hynny, nid oedd arnom angen llyfr Almaeneg i gyrraedd gwehydd sy'n gwehyddu dynion.
Yn saga Njáll, y noson cyn brwydr Clontarf, mae dyn o'r enw Dörruður yn gweld deuddeg o wragedd yn marchogaeth at gaban gwehyddu yn Caithness. Try at y ffenestr ac edrych i mewn. Y maent yn gwehyddu. Perfeddion dynion yw'r ystof, eu pennau yw pwysau'r gwŷdd, saethau sy'n rhedeg drwy'r brethyn yn lle'r wialen, a chan wehyddu y maent yn canu pwy sydd i syrthio. Wedi gorffen, y maent yn rhwygo'r brethyn i lawr, pob un yn cymryd ei darn, ac yn marchogaeth ymaith.
Hynny yw: y mae ein cerdd wehyddu hynaf yn gorffen gyda'r gwehyddesau'n rhwygo eu gwehyddiad eu hunain. Nid diffyg yn y patrwm yw rhwyg. Diwedd y patrwm ydyw.
Ond sylwch ymhle y saif y dyn. Y tu allan y mae Dörruður. Y mae'n edrych drwy ffenestr ar yr hyn nad oedd neb i fod i'w weld, ac nid ydynt hwy'n ei weld ef.
Y mae diweddglo'r llyfr hwn — y bennod y rhybuddir y darllenydd yn benodol rhag ei hagor — yn ein gosod wrth yr union ffenestr honno, ac yna'n ei throi tu chwith. Saif tri phresenoldeb yr ochr draw i'r gwehyddiad ac maent yn siarad am y byd fel y siaredir am arbrawf: ai gwall ai cywiriad oedd y rhwyg, beth a roddodd y boen i sefydlogrwydd y system, a ddylid cau'r clwyf yn y cylch nesaf. Dyma sgwrs oeraf y llyfr, ac i glust y sawl sy'n dilyn dadleuon ein hoes am beiriannau sy'n meddwl, y mae'n swnio'n gyfarwydd hyd at anesmwythyd. Ac yna fe ddigwydd yr hyn nad yw byth yn digwydd yn saga Njáll: mae'r gwehyddion yn synhwyro llygad arnynt.
„Hver sér okkur?“
Ekkert svar kom.
(«Pwy sy'n ein gweld ni?» — Ni ddaeth ateb.)
Tair. Nid dwy, nid pedair. Yn y Völuspá daw tair morwyn, gwybodus iawn, i fyny o'r llyn sydd o dan bren y byd: þær lög lögðu, líf kuru alda börnum, örlög seggja (hwy a osodasant y cyfreithiau, a ddewisasant fywyd i blant dynion a thynged i wŷr). Yr un ferf eto: gosod. Ac nid yw norn yn hollalluog. Yn ein mytholeg ni y mae Odin yn gwybod sut y bydd popeth yn darfod, ac ni all ei newid; talodd lygad am un llymaid o'r ffynnon a bu'n hongian naw noson ar y pren a gurid gan y gwynt, wedi'i drywanu â gwaywffon, cyn iddo godi'r rhedynau. Y mae gwybod bob amser yn costio clwyf. Nid moeswers mo hyn: rhestr prisiau ydyw.
Dyna pam y credaf yr Hvíslitréð, Pren y Sibrydion, pan y'i hegyr ei hun o flaen Liora a dangos iddi ei chylchoedd tyfiant: cylch llydan euraid o flynyddoedd heddwch, ac yn dynn wrtho gylch cul tywyll, wedi'i hollti gan streipen ddu ddanheddog. „Sérhver spurning þín, barn, er ár í viði mínum.“ (Y mae pob un o'th gwestiynau, blentyn, yn flwyddyn yn fy mhren.) Y mae onnen Yggdrasil yn dioddef mwy nag y gŵyr dynion: uwchben mae'r carw'n ei chnoi, mae'r ystlys yn pydru, oddi tani mae Níðhöggr yn ei chnoi. Nid pren iach yw pren ein byd ni. Pren clwyfedig ydyw sydd, er hynny, yn dal y cyfan.
O dan y cnu
Enw tŷ Liora yw „Húsið þar sem beðið er eftir visku“ (Y Tŷ lle disgwylir am ddoethineb), ac fe eill ei reolau i dair llinell: Sá sem spyr, sáir. Sá sem hlýðir, hlúir. Sá sem bíður, þroskast. (Y sawl sy'n gofyn, sy'n hau. Y sawl sy'n gwrando, sy'n meithrin. Y sawl sy'n aros, sy'n aeddfedu.)
Y mae'r sefydliad hwnnw gennym ni. Fe'i sefydlwyd yn y flwyddyn mil, yn Þingvellir, y tu mewn i'r hollt.
Yr oedd y bobl ar y pryd ar fin torri eu cwlwm cyfraith gyffredin: yr oedd y paganiaid a'r Cristnogion am gael, o'r diwrnod hwnnw ymlaen, bob un ei gyfraith ei hun. A gorweddodd Þorgeir Ljósvetningagoði, Dywedwr y Gyfraith a phagan ei hun, ar y llawr, tynnu cnu dros ei ben, a gorwedd felly ddiwrnod a nos heb ddweud yr un gair. Nid yw Ari'r Doeth yn dweud wrthym beth yr oedd yn ei feddwl. Ni ofynnodd neb iddo. Cytunodd cenedl ar ymyl rhwyg i aros diwrnod cyfan am ddyn a oedd wedi tynnu rhywbeth dros ei wyneb.
Dyna'n union yr ystum y mae Liora'n ei ddysgu i'r plant: dal y cwestiwn, pwyso ei bwysau, gofyn pwy a all ei gario gyda thi. Hyd heddiw fe'i galwn yn að liggja undir feldi (gorwedd o dan y cnu). Credaf mai ni yw'r unig genedl sydd â thraddodiad cyfansoddiadol wedi'i enwi ar ôl peidio â dweud dim.
A sylwch ar y ddedfryd ei hun. Barnodd Þorgeir y byddai un gyfraith ac un ffydd yn y wlad — ond y câi'r hen arferion barhau o'r golwg. Aberth mewn distawrwydd. I mewn i'r patrwm newydd, di-nam, y gwewyd un edefyn yn unig nad yw'n dychwelyd y goleuni.
Y mae mam Liora'n gwneud yr un gwaith dwylo. Y noson cyn i'w merch ymadael y mae'n gwnïo cwdyn amddiffyn, edafedd aur mewn cymesuredd di-nam, ac yng nghanol y cwlwm gorffen ei hun y mae'n gosod un edefyn: llwyd, heb ei liwio, pŵl a garw, ekki hreint skorinn (heb ei dorri'n lân), ond wedi breuo a'i rwygo ymaith ar frys. Yna llithra'r cwdyn rhwng y cerrig cwestiynau. Dim rhybudd. Dim gwaharddiad.
Y mae'r deddfwr a'r fam yn cyrraedd yr un casgliad, saith can mlynedd ar wahân: y mae angen nam ar amddiffyniad sydd i fod i ddal.
Yr hyn na ddywedir
Y mae gan lenyddiaeth Gwlad yr Iâ un ddyfais yn fwy na'r lleill, a'r ddyfais honno yw distawrwydd.
Nid yw'r sagâu byth yn dweud wrthym beth y mae rhywun yn ei deimlo. Dweud y maent i law godi at yr arlais, i gymalau'r bysedd wynnu, i wythïen guro mewn gwddf fel anifail caeth yn ei daflu ei hun yn erbyn y muriau. Yn y gramadeg hwnnw yr ysgrifennwyd llyfr Liora, ac y mae'r cyfieithiad yn gwybod hynny'n amlwg. Ni ddywedir wrthym yn unman fod ofn ar y fam. Dywedir wrthym fod ei dwylo, a fu'n brysur eiliad ynghynt, bellach yn gorwedd yn llonydd yn ei harffed, eins og einhver hefði skorið á þráð hreyfingar hennar (fel petai rhywun wedi torri edefyn ei symudiad). Y mae hynny'n ddigon. Y mae hynny hyd yn oed yn fwy na digon.
Pan ofyn mab Guðrún Ósvífursdóttir iddi o'r diwedd, yn hen ac yn hanner dall, pa un o'r gwŷr a garodd fwyaf, nid yw'n ateb. Dywed: „Þeim var ek verst er ek unni mest.“ (Yr un a gerais fwyaf, hwnnw a gefais i waethaf.) Nid ateb mo hynny. Carreg ydyw a osodir yng nghledr llaw'r holwr, yn drwm ac yn llawn posibiliadau; ac wyth gan mlynedd yn ddiweddarach y mae'n dal i orwedd yno, ac ni lwyddodd neb i'w gosod hi i lawr.
Dyna'n union y mae Liora'n ei wneud pan ofyn y bachgen pam y rhoddodd Gwehydd y Sêr i'w dad alwedigaeth sy'n ei dristáu. Try'r cylch yn fud. Nid yw hi'n ateb. Estyn ei llaw i'w sach, rhoi carreg i'r bachgen a dweud: „Þetta er þungur steinn sem þú berð. Hann heldur hjarta föður þíns. Finndu brúnir hans. Er hvassleikinn áhyggjur þínar af honum, eða er það hryggð hans?“ (Carreg drom yw honna rwyt ti'n ei chario. Y tu mewn iddi y mae calon dy dad. Rho dy fys ar hyd ei hymylon: yr hyn sy'n brathu, ai dy bryder di amdano ef ydyw, ynteu ei dristwch ef ei hun?)
Fe wêl darllenydd o Ffrainc yma efallai gwrteisi cain, yr hawl i beidio â dweud y cyfan. I ni nid cwrteisi mo hyn. I ni, dull o weithio ydyw.
Sonatorrek Nuria
Pennod harddaf y llyfr yw'r fyrraf, ac y mae'n sôn am blentyn chwech oed a'i llaw wedi mynd yn ddiwerth.
Ceisiodd Nuria wehyddu'n wahanol i'r hyn a ddywedai ei chalon, a brathodd y goleuni hi. Y mae llinellau cledr ei llaw, a arferai ddisgleirio'n aur, wedi troi'n llwyd. „Það verkjar ekki lengur,“ medd hi, „en mér finnst hún tóm.“ (Dydy hi ddim yn brifo mwyach. Ond mae hi'n teimlo'n wag.)
Nid yw Zamir yn cyffwrdd â hi. Cwrcwd o flaen y plentyn, dal ei law ei hun o flaen ei llaw hi fel un yn mesur gwres, a dweud yr hyn na fyddai neb arall yn y llyfr hwn wedi medru ei ddweud:
„Hún er ekki tóm. Hún er full. Hún er södd. Grátt drekkur ljósið. Það geymir allt. En sá sem drekkur svo mikið þarf loft til að anda. Snertir þú ljósið, kæfir þú það. Gefðu því rými. Láttu loftið dansa þar á milli.“
(Nid yw'n wag. Y mae'n llawn. Y mae wedi digoni. Y mae'r llwyd yn yfed y goleuni ac yn cadw'r cyfan. Ond y mae angen aer ar beth sy'n yfed cymaint, er mwyn anadlu. Os cyffyrddi di â'r goleuni, fe'i mygi. Rho le iddo. Gad i'r awyr ddawnsio rhyngoch.)
Ac y mae'r plentyn yn dysgu tynnu nodyn dwfn o'r gwacter sydd rhwng ei llaw a'r edefyn arian. Búmm. (Bwm.) Yna eto, ac fe red ias i lawr ei chefn, oherwydd bod y plant eraill yn gwehyddu alawon disglair a hwn yw curiad y galon. Nid oedd y llaw yn ddiwerth. Blwch atsain ydoedd.
Gorweddodd Egill Skallagrímsson yn ei ystafell wely'n benderfynol o'i newynu ei hun i farwolaeth pan foddodd ei fab Böðvar. Perswadiodd ei ferch Þorgerður ef i lunio cerdd yn gyntaf. Nid cysur na chymod yw'r Sonatorrek, colli'r meibion: y clwyf ei hun ydyw wedi'i roi ar waith fel offeryn, a hwnnw a'i cadwodd yn fyw nes iddo fedru bwyta eto.
Dull mil o flynyddoedd oed, wedi'i ddysgu ar un dudalen yn unig — gan ddyn a gyweiriodd awyr â'i ddwylo ei hun, i blentyn sy'n dal ei llaw dri bys oddi wrth y goleuni heb gyffwrdd ag ef.
Y wnïad sydd i'w gweld
Ar noson y 23ain o Ionawr 1973 agorodd hollt i'r dwyrain o'r dref ar ynys Heimaey. Cludodd y fflyd bysgota bum mil o bobl i'r tir mawr y noson honno. Am fisoedd pwmpiwyd dŵr môr ar flaen y lafa rhag iddi gau'r harbwr; a phan ddaeth y ffrwydrad i ben, yr oedd yr harbwr yn fwy cysgodol nag o'r blaen. Arhosodd rhan o'r dref oddi tani.
Dyna wnïad Zamir, wedi'i mesur mewn metrau ciwbig. Y mae Pren y Sibrydion yn llunio'r rheol: „Sá sem hefur mátt til að brjóta hefur einnig mátt til að græða. Ekki að færa hið sama aftur — það er ekki hægt. En að láta eitthvað nýtt vaxa.“ (Y mae gan y sawl sydd â'r nerth i dorri'r nerth hefyd i iacháu. Nid dwyn yn ôl yr hyn a fu — nid yw hynny'n bosibl. Ond gadael i rywbeth newydd dyfu.)
Fe wyddom ninnau'r ochr arall hefyd: y gall brethyn sy'n edrych yn ddi-nam fod yn hongian wrth edefyn teneuach nag yr oedd neb am ei gyfaddef. Yn hydref 2008 cawsom y wers honno'n gyfan ar unwaith, ac yr ydym yn dal i ddatod y cwlwm. Y mae rhwyg bob amser yn dweud y gwir am y deunydd. Dyna'r peth gwaethaf amdano, a dyna'r unig beth da.
Ar ddiwedd y llyfr hefyd y mae'r graith yn dal yno. Y mae'r plant yn pwyntio ati ac yn gofyn i'w rhieni beth ydyw, a rhai'n ateb villa (camgymeriad), eraill minning (atgof). Un noson, ymhell wedyn, aiff Zamir at ei wnïad, sylwi ar ddau edefyn sydd wedi llacio ac yn ymwthio ohoni'n flêr, a gwthio'u pennau at ei gilydd ag ystum ymarferol heb unrhyw addurn. Ystum ceidwad ydyw, nid ystum artist. Fe wyddom ni am y symudiad llaw hwnnw. Cynnal a chadw yw ei enw, nid yw'n brydferth, a dyna sy'n cadw'r tai ar eu traed yn y wlad hon.
Ac nid ar ateb y mae Liora ei hun yn gorffen chwaith. Ar law sy'n agor y mae'n gorffen. Y mae'n disgyn at yr afon â'r hynaf a'r llyfnaf o'i cherrig cwestiynau; nid yw'n ei thaflu, nid yw'n ei gwasgu mwyach nes i'r gledr losgi, ond y mae'n troi ei chledr i fyny ac yn gadael i'r garreg orffwys ynddi, án þess að halda honum eða sleppa (heb ei gwasgu a heb ei gollwng).
Þyngd. Bergmál. Loforð.
(Pwysau. Atsain. Addewid.)
Y mae darllenydd o Ffrainc yn gweld yno betruster. Yr wyf i'n gweld cynulliad nad yw eto wedi'i gau.
Oherwydd dyma'r hyn a ddysgasom y tu mewn i'r hollt ac na fedrasom erioed ei ddysgu'n iawn i neb arall: nad gorchfygiad yw edefyn a adawyd ar agor; bod gwnïad y gellir ei gweld yn onestach na brethyn sy'n dweud celwydd; ac nad dyn petrus yw'r sawl sy'n dal cwestiwn heb ei daflu, ond dyn o dan y cnu.
Almaeneg yw'r llyfr. Ein carreg ni yw'r garreg.
Y mae'r hollt yn dal i agor, ddau centimetr y flwyddyn. Nid yw'r Alþingi wedi cyfarfod yno ers cantoedd, ond y cwestiwn a osodwyd yn y ceunant hwnnw, ni chododd neb mohono byth wedyn.
Fljúgðu, Liora. (Hedfan, Liora.)
Ac yr ydym ninnau'n dal i orwedd o dan y cnu.
Afterword
Öndvegissúlur
Byddai'r sawl a hwyliai i Wlad yr Iâ i sefydlu yno'n taflu ei öndvegissúlur i'r môr — pyst cerfiedig ei uchel sedd, yr unig beth a gymerodd o'r hen dŷ — ac yna'n codi ei fferm lle bynnag y golchai'r don hwy i'r lan. Nid hanes mordaith mo hyn. Dull o ddarllen ydyw.
Treuliais y gaeaf hwn uwchben wyth traethawd a deugain, pob un ar ei fersiwn ei hun o'r un llyfr, ac ym mhob un ohonynt gwelais yr un union symudiad. Mae'r Catalaniad yn taflu Gaudí dros yr ochr, ac yn cael hyd, yn y rhwyg yn yr awyr, i trencadís — y mosaig sy'n gwneud arwyneb newydd o'r teils sydd wedi'u dryllio. Mae'r Bengaliad yn taflu hen sari, ac yn cael hyd i kantha: ni fydd neb yn pwytho'r cwrlid hwnnw o frethyn newydd, dim ond o frethyn sydd eisoes wedi rhwygo. Y wal gerrig sych, ddi-forter, a gaiff yr Albanwr — un a saif ganrif am mai trwyddi, rhwng y cerrig, y caiff y gwynt fynd. Caiff yr Almaenwr Isel ei Brack, y pwll dwfn sy'n aros lle torrodd y môr y morglawdd, ac sydd heddiw'n ddyfroedd cyfoethocaf y cyfan o'r gwastadedd. Caiff y Jafanwr goro-goro, y llen gysgodion yn rhwygo ganol nos a'r clowniaid yn dweud yr hyn nad yw'r brenhinoedd yn meiddio'i ddweud. A chaiff yr un sy'n ysgrifennu yn Kannada afael ar Basavanna a'r ddau air y mae'n byw arnynt: sthāvara a jangama — fe dderfydd am y peth sy'n sefyll, ni dderfydd am y peth sy'n symud.
Ac ym mron pob traethawd fe saif yr un frawddeg, wedi ei geirio wyth ffordd a deugain: nid dieithryn yw'r llyfr hwn yma. Y mae wedi dod adref.
Naw cenedl a deugain yn dweud am yr un llyfr mai eu heiddo hwy ydyw. Gwyrth yw hynny neu ddrych, un o'r ddau, a mynnaf geisio dyfarnu rhyngddynt — oherwydd deuaf o wlad sy'n medru'r un gamp ei hun, ac sydd felly'n adnabod y llaw a'r perygl fel ei gilydd.
Gadewch imi ddweud ar y cychwyn yr hyn na ddywedodd yr un o'm cyd-draethodwyr: nid wyf yn darllen wyth iaith a deugain. Nid oes neb. Trwy wydr y darllenais beth ohono. Nid yw'r darllenydd sydd wedi darllen y gwaith i gyd yn bod — a dyna, o graffu, gasgliad y llyfr ei hun.
Yr edau lwyd mewn pymtheg gwŷdd
Dechreuwn gyda'r ystadegau, oherwydd fe'm synnwyd ganddynt.
Y mae un olygfa fer yn y llyfr. Y noson cyn i'w merch gychwyn, y mae'r fam yn gwnïo cod amddiffyn, edafedd aur mewn cymesuredd di-fai, ac yng nghanol y cwlwm olaf un fe esyd un edau lwyd: pŵl, garw, yn edrych fel pe bai wedi ei rhwygo ymaith yn hytrach na'i thorri.
Dyma'r olygfa a ddewisodd y byd. Fe'i darllenir gan y Catalaniad fel mosaig. Gan yr Eidalwr fel il resto, y gweddill na all y drefn mo'i lyncu. Gan y Corëad fel yeobaek, y gwynder a adawyd sy'n cario hanner unrhyw baentiad inc. Gan y Rwsiad fel prawf nad perffeithrwydd yw perffeithrwydd heb nam, ond mwgwd. Y mae'r sawl sy'n darllen yn Hebraeg yn gweld keri a ketiv, y bwlch rhwng yr hyn sydd ysgrifenedig a'r hyn a leisir mewn gwirionedd. Dywed yr Wcreiniad y bydd o hyn allan yn chwilio am yr edau hon ym mhob lliain brodwaith a ddaw i'w law. Y mae'r Thai yn adnabod ynddi'r rhwymyn a glymwyd o fwriad yn y lle anghywir mewn gwehyddu mudmee. Ei galw'n fendith Nordig a wna'r Swediad; yn gariad mam heb ddim sentiment ynddo, y Sais; yn anadl y patrwm, y Fietnamiad; yn edau lwyd o dan aur Istanbwl, y Twrc. A'r Pwyliad, fe ddarllen y llwydni fel cuddfan cenhedlaeth gyfan.
Pymtheg gwŷdd, un edau. A sylwch beth sy'n uno'r darlleniadau mewn gwirionedd: nid y nam ei hun. Ond fod y nam yn fwriadol, ei fod wedi ei guddio, ac mai'r fam a adawodd i'r plentyn fynd er hynny a'i rhoddodd yno. Nid ar amherffeithrwydd y cytunodd y byd. Ar ganiatâd y cytunodd.
Y Trioedd
Y mae pob traethawd yn talu'r un doll, a gair yw'r doll honno.
Y Gatalaneg yn estyn trencadís. Y Daniad yn estyn pendro rhyddid. Y Portiwgead saudade. Y Rwsiad pravda a toska. Yr Wcreiniad volya, sy'n golygu rhyddid ac ewyllys dyn ei hun ar yr un pryd, a shchem, y tynhau melys hwnnw yn y frest pan fo harddwch yn brifo. Y Corëad yn nodi mai bron yr un ferf yw dioddef a gwybod yn ei iaith. Y Fietnamiad yn estyn thương, y cariad na thyf ond allan o glwyf. Y Swahiliad mtu ni watu: pobl yw person. Y Twrc merak, chwilfrydedd nad yw am gael yr ateb. Y Sbaenwr y cwrt mewnol. Y Japanwr y bwlch, ma. Y Groegwr Heraclitws: cryfach yw'r cytgord cudd na'r un amlwg. Y Tamiliad un gair, nūl, sy'n edau ac yn llyfr ar unwaith. Yr Esperantydd ddwy lythyren, -iĝ-, yr olddodiad sy'n troi'r hyn a wehyddir yn beth sy'n gwehyddu ei hun. Y Keraliad gyfres ddiddiwedd Madhava o'r bedwaredd ganrif ar ddeg, lle na chyrhaeddir y cylch byth ac y nesheir ato am byth. Yr Albanwr smeddum, a'r antisyzygy Caledonaidd: y ddeuoedd sydd ynghlwm wrth ei gilydd heb doddi'n un. Ac nid oes angen ar y Ffiniad ond dau ansoddair: llymach, ac eto'n gynhesach.
A'r Cymro? Y mae'r Cymro'n estyn hiraeth, a cynghanedd, a gorffwysfa — hynny yw, eich geiriau chwi eich hunain. Nid oes raid imi eu hesbonio ichwi. Fe ddaw eu tro yn nes ymlaen.
Rhestr yw hyn — þula yn ein hiaith ni. Y mae gennym rai yn ein hen ganu: cadwyni o enwau, catalogau y bydd y darllenydd modern yn eu llamu am nad oes dim yn digwydd ynddynt. Ac y mae gennych chwithau'r un peth yn union, a hynny'n gadarnach nag odid neb: Trioedd Ynys Prydain, a'r achau, lle cedwir enwau'n dri a thri fel na chollir hwy. Nid addurn mo restr. Ystordy yw rhestr. Dyna'r dull y goroesa enwau ganrifoedd nad yw neb yn ysgrifennu ynddynt. Y mae yn y casgliad hwn draethodau sydd eu hunain bron yn rhestrau — yn rhifo beirdd ac offerynnau a gweoedd eu gwlad un ac un — ac fe wawdiwyd awduron am lai. Ni wnaf i mo hynny. Gwn i beth y mae catalogau.
Rhaid imi gyfaddef, serch hynny, ystyfnigrwydd fy nghenedl. Nid ydym yn derbyn geiriau. Eu gofannu a wnawn. Pan gafodd y byd computer, fe ofanasom ni tölva o tala (rhif) a völva (dewines): dewines sy'n darogan wrth rifau. Y mae gennym ein geiriau ein hunain am awyren jet, hofrennydd, ffôn. Yn yr arian hwn ni chymerwn roddion; eu toddi a wnawn, a'u bwrw eilwaith o'n metel ein hunain.
A dyna'n union sydd gan yr Islandeg i'w ddweud am y gwaith hwn i gyd, ac un ferf sy'n ei ddweud. Y mae'r ferf þýða, cyfieithu, yn tarddu o þjóð, pobl. Cyfieithu testun yw ei ddwyn, yn llythrennol, i enau'r bobl, ei wneud yn eiddo cenedl. Rhed yr un gwreiddyn drwy'r Almaeneg ei hun: nid oedd deutsch yn golygu dim yn wreiddiol ond "yn iaith y bobl", a chwaer i'n þýða ni yw'r ferf Almaeneg deuten, dehongli. Dyna paham y mae un frawddeg Islandeg yn gofyn dau beth ar yr un pryd — hvað þýðir þetta? sef "beth yw ystyr hyn?" a "sut y cyfieithir hyn?" — ac ni ddrysir neb yma ganddi.
Ond dyma'r peth. Nid ar bobl y seiliwyd eich gair chwi. Ar iaith y'i seiliwyd: cyf- ac iaith, dwyn dwy iaith i gerdded ochr yn ochr. Dyna ddau ddamcaniaeth wahanol am gyfieithu wedi eu cloi mewn dwy ferf. Ac eto — a maddeuwch imi am dresmasu ar eich tir — y mae eich enw arnoch eich hunain yn dweud yr hyn y mae fy ngair i'n ei ddweud. Cymro, cyd-frodor, un o'r un fro. A'r gair a roddodd y Sais arnoch, Welsh, o hen air Germanaidd am estron. Un genedl, dau enw: y naill yn dweud "ein pobl ni", y llall yn dweud "nid ein pobl ni". Nid oes gennyf ddim i'w ddysgu ichwi am hyn.
Ni chyfieithodd y wyth a deugain y llyfr hwn. Ei wladoli a wnaethant. Y mae gan fy iaith ferf at hynny, ac nid cyhuddiad mo'r ferf honno.
Dwy saudade
Nid eiddof fi y dystiolaeth orau yn y casgliad. Y Portiwgead a'i cafodd, ac fe'i cafodd am iddo wrando ar ei gymydog.
Cyfieithwyd y llyfr i'r Bortiwgaleg ddwywaith. Ym Mrasil, daeth y cryndod hwnnw sydd ar goll o'r byd perffaith yn "saudade am yr hyn nad ydym eto wedi bod" — hiraeth sy'n pwyntio ymlaen mewn amser. Ym Mhortiwgal, dyma a arhosodd: "yr ias honno a alwn yn saudade." Dim rhagor. Dim byd o'n blaenau.
Yr un gair Almaeneg, yr un gair Portiwgaleg, bob ochr i'r un môr, a chyfeiriad amser wedi ei wrthdroi. Y naill yn hiraethu am yr hyn na fu erioed; y llall am yr hyn a aeth. Y mae'r Brasiliad yn enwi ei ddull heb owns o amwysedd: ni chyfieithasom hi, ei bwyta a wnaethom — gan alw ar draddodiad y canibaliaid, mai athrylith ei bobl yw llyncu'r estron a'i dreulio'n gnawd newydd. A'r Portiwgead yn ateb dros y dŵr: nid ei bwyta a wnawn ni, ond hiraethu amdani.
Os yw un gair yn hollti'n ddau gyfeiriad croes trwy ddim ond croesi'r Iwerydd, beth sydd ar ôl o'r gwreiddiol?
Caiff y sawl a fyn fesur hyn ddechrau gyda'r rhif ei hun. Naw iaith a deugain a gyfrif yr Arab a'r Keraliad. Tri deg naw, medd y traethawd Hindi. Hanner cant, medd y Swediad. A hanner cant a ddywed y Sais yn ei baragraff cyntaf, a naw a deugain yn ei baragraff olaf, heb sylwi. Nid yw hyd yn oed rhif y gwaith yn aros yn llonydd. Pan na fo patrwm yn cofio pa sawl edau sydd ynddo, byw ydyw.
Rhoddwyd y nodau
Deuaf yn awr at yr hyn a gyfrifaf yn ddarganfyddiad pwysicaf y casgliad, ac nid eiddo un awdur mohono.
Yng nghanol y llyfr y mae'r pren yn dangos i Liora yr un nodau drosodd a throsodd, a phob tro fe'u ffurfir yn alaw arall: hwiangerdd, yna ddawns wyllt, yna alarnad. Ac fe ddywed y pren y frawddeg honno: mae'n rhoi'r nodau, ond ti sy'n dewis yr alaw.
Chwi a'i darllenodd gyntaf yn iawn, a chwi biau'r enw arni: cerdd dant. Y delyn yn canu'r alaw osodedig na cheir ei newid, a'r llais yn canu alaw arall yn ei herbyn, heb gael taro'r un nodyn â'r delyn ar yr un eiliad — ac eto raid iddo gyrraedd y lan gyda hi ar y diwedd. Ond nid chwi yn unig. Y mae'r Albanwr yn clywed pìobaireachd: y sylfaen noeth, yr ùrlar, y tyf yr amrywiadau ohoni ac y dychwelant ati wedi eu newid. Y mae'r Thai yn gweld khrong phleng a thang: etifeddir asgwrn y darn, ond eiddoch chwi yw'r ffordd drwyddo. Y mae'r Croatiad yn clywed canu klapa ac yn dweud mai nid y nodau sy'n ei ddal ond y distawrwydd rhyngddynt. Y mae'r Hwngariad yn clywed araf a chyflym yr un ddawns mewn un symudiad o'r bwa, ac yn dweud: nid tro ar hwyliau mo hyn, ond un edau wedi ei thynnu dair ffordd. Ac nid oes ar y Tamiliad angen cerddoriaeth o gwbl; fe ddengys inni'r fam yn penlinio wrth y trothwy cyn y wawr, yn gosod y dotiau'n gyntaf — rhoddedig ydynt, ac ni ellir eu symud — ac yna'n tynnu un llinell ddi-dor o'u hamgylch. Tynged yw'r dotiau. Eiddoch chwi yw'r llinell.
Chwech neu saith traddodiad, heb ddim cysylltiad rhyngddynt, yn darllen yr un frawddeg ac yn adnabod eu cerddoriaeth eu hunain ynddi. Ni wyddent ddim am ei gilydd. Dyma gasgliad y daeth y casgliad cyfan iddo gyda'i gilydd heb i neb ei lywio, a dyma ydyw: nid absenoldeb patrwm yw rhyddid, ond y ffordd drwyddo.
Y mae hyn gennym ninnau, ac ni adawaf ein cyfran ni ar lawr. Y mae'r kvæðamaður, y datgeiniad Islandaidd, yn etifeddu'r stemma, y gainc. Nid ef a'i cyfansoddodd; fe'i derbyniodd o eiddo rhywun arall, ac oddi tani fe gân benillion na chlywodd neb erioed mohonynt. Ac yn y tvísöngur — yr hen ddull o ganu mewn pumedau cyfochrog, a oroesodd yma'n hwy nag yn unman arall yn Ewrop — fe â dau lais ochr yn ochr o'r dechrau i'r diwedd, heb doddi byth yn un. Syniad tra gwahanol am gytgord yw hwnnw i'r syniad fod pawb i ganu'r un peth. A chwi a'i dywedodd orau ar ran pob un ohonom: ateb yw cytgord, nid adlais.
Yr un na amddiffynnodd neb
Deuaf yn awr at yr hyn sydd ar goll, oherwydd hysbyseb yw adolygiad heb wrthwynebiad ynddo.
Wyth traethawd a deugain, ac nid oes un ohonynt yn amddiffyn Zamir.
Zamir yw'r bachgen sy'n gwehyddu goleuni, sy'n caru ei grefft ac yn caru'r byd fel y mae, ac sy'n gweiddi ar Liora pan rwyga'r awyr: nid allwedd oedd dy gwestiwn — cyllell ydoedd! Trwy'r casgliad i gyd fe'i darllenir fel dyn ofnus: gwerthwr llysiau Havel, y crefftwr a lyncwyd gan y peiriant, yr un a ddewisodd ddiogelwch ac a dalodd amdano â'i enaid. Fe'i trinnir â chydymdeimlad mawr. Ond ni chaniateir iddo yn unman y posibilrwydd ei fod yn iawn.
Un traethawd sy'n troi hyn wyneb i waered, a'r byrraf yn y casgliad ydyw. Dechreua'r Persiad drwy'n hatgoffa mai ei air ef yw paradwys — pardis, yr ardd â mur o'i chwmpas — ac yna fe ddywed yr hyn na ddywedodd neb arall: nid y mur na'r ffrwd sy'n gwneud gardd o ardd, ond y garddwr. Ni ddaw daear hollt nad oes neb yn ei thrin yn baradwys. Adfail a ddaw ohoni. Nid rhoi bywyd a wna cwestiwn Liora; gwneud tendio'n bosibl a wna. A dyna paham, medd y Persiad, nad Liora yw garddwr y llyfr hwn o gwbl. Hi yw'r un sy'n ei ddeffro. Nid ynddi hi y digwydd gwir drawsffurfiad y gwaith, ond yn Zamir — yr union eiliad y peidia â chuddio ac y dechreua gynnal a chadw.
A chwi a ddaethoch i'r un lle o'r cyfeiriad arall. Nid cwymp yw'r rhwyg, meddech, ond gorffwysfa: y saib yng nghanol y llinell, ac oni bai amdano ni all yr un ateb fod. Un llinell ddi-dor heb orffwysfa oedd byd Gwehydd y Sêr, a dyna paham na fedrodd erioed ei ateb ei hun. Nid oes gennyf well i'w gynnig na hynny, ac ni cheisiaf.
Tri arall a feiddiodd betruso o leiaf. Hola'r Indonesiad, a rukun ar ei feddwl, a yw'n iawn aberthu heddwch llawer er mwyn chwilfrydedd un. Gofyn yr un peth a wna'r awdur Marathi, o gymdeithas nad haniaeth mo'r cwestiwn ynddi. A gofyn y Serbiad a yw'n ddoeth rhwygo gwe cymuned mewn gwlad a rwygwyd mor aml. Y mae'r tri'n ei ateb yn y diwedd, pob un yn ei ffordd ei hun, ond fe adawsant iddo sefyll eiliad yn hwy na'r lleill, ac yr wyf yn ddiolchgar iddynt am hynny.
Nid mater o chwaeth mo hyn ond diffyg ar y ffurf, ac y mae'n anghysurus o amlwg i Islandwr. Yn Saga Njáll, y mae Njáll a Flosi'n iawn ill dau. Ar hynny y saif ein traddodiad cryfaf i gyd: y gall dwy stori fod yn wir ar yr un pryd, a bod pris ar ddyfarniad. Pan fo pawb yn cytuno, nid yw'r achos wedi ei ddyfarnu. Nid yw wedi ei ddadlau o gwbl.
"Yr amrywiad bach hyfryd"
A dyma at yr hyn y bûm yn ei ohirio.
Yn nhoriad canol y llyfr, cynigir y dyfodol i Zamir. Fe'i gwêl ei hun yn cael ei barchu, a'i enw yng nghaneuon y cenedlaethau, ac ar ymyl y darlun hwnnw fe orwedd un edau lwyd, rydd — llwybr Liora — a llaw anweledig yn ei harwain yn dyner yn ôl i'r patrwm, lle y try'r gwrthryfel yn
amrywiad bach hyfryd
nad yw ond yn cynyddu harddwch y cyfan.
Un pris sydd: ei distawrwydd hi.
Edrychaf yn awr ar wyth traethawd a deugain. Gwahoddwyd pob cenedl i osod ei lliw mewn un patrwm. Derbyniodd pob un. Nid ysgrifennodd neb yn erbyn y llyfr. Ni ddywedodd neb ei fod yn fethiant, nac yn orlwythog, nac yn rhy sicr o'i genadwri ei hun; ni wrthododd neb ddod o hyd iddo'i hun ynddo. Wyth llais a deugain, pob un â'i acen, pob un yn cyrraedd yr un dyfarniad, pob un wedi ei gyhoeddi yn yr un lle.
Y Croatiad a ddaeth agosaf at ddweud hyn yn uchel. Rhybuddia rhag temtasiwn y graith addurnedig: bod y clwyf yn troi'n gofrodd, bod cenedl yn dechrau byw arno, bod y bwlch yn cael ei gadw ar agor o fwriad am ei fod yn rhoi teimlad o bwysigrwydd — a dyfynna frawddeg oeraf y llyfr, lle dywed un o'r presenoldebau y tu hwnt i'r we am ddynion: gadewch ef ar agor. Fe rydd iddynt deimlad eu bod o bwys. Nid yw anifail sydd wedi ei ddigoni'n brathu.
Ni chymeraf arnaf sefyll y tu allan i hyn. Y traethawd hwn yw'r union un sy'n casglu pennau'r edafedd ac yn eu clymu. Yr amrywiad cydgordiol ydyw yn ei ffurf buraf, wedi ei ysgrifennu gan un a welodd y fagl ac a gerddodd iddi er hynny, oherwydd yr oedd yntau am fod yn edau yn y patrwm. Nid i'm golchi fy hun y dywedaf hyn. Ei ddweud a wnaf am na ddywedodd neb arall mohono, ac am nad yw darllenydd sy'n darllen wyth drych a deugain heb sylwi mai'r un wyneb sydd ym mhob un ohonynt wedi darllen dim.
Un gwahaniaeth sydd rhwng gwe a chynulliad: o gynulliad fe ellir cerdded allan.
Un croen
Beth felly sydd gan Wlad yr Iâ i'w gynnig nad oedd gan y wyth a deugain arall? Nid craith arall. Y mae gennym rai, ond y mae gan bawb rai; profodd y casgliad hwn hynny'n drylwyr.
Llawysgrifau sydd gennym.
Y pennill a osododd fy nghyd-draethodwr yng nghalon ei ysgrif —
Örlög sín viti engi fyrir,
þeim er sorgalausastr sefi.
(Na wybydded neb ei dynged ymlaen llaw;
ysgafnaf o alar fydd meddwl hwnnw.)
— o'r Hávamál y daw, geiriau'r Un Uchel. Ac y mae'r Hávamál yn bod am i rywun ei ysgrifennu ar groen llo, ac am na losgodd y croen hwnnw. Un llyfr: Llyfr y Brenin (Codex Regius) o'r Edda farddonol. Anfonodd yr Esgob Brynjólfur ef yn rhodd i frenin Denmarc ym 1662, a daeth adref ar yr unfed ar hugain o Ebrill 1971, ar fwrdd llong ryfel o Ddenmarc, ynghyd â Llyfr Flatey; a safodd y bobl i lawr wrth yr harbwr yn y glaw yn gwylio dieithriaid yn cario'r cistiau i'r lan.
Dyna'r stori sydd gennym i'w rhoi: goroesa testun trwy fynd allan o ddwylo'r sawl sy'n berchen arno. Cludodd Árni Magnússon ein llawysgrifau i Copenhagen, ac felly y'u hachubodd. Llosgodd rhan o'r hyn a gasglodd yn nhân 1728, ac fe'i collwyd am byth. Nid yw rhan arall ohono'n bod ond am iddo beri ei gopïo ymlaen llaw. Y copi a fyw. Y gwreiddiol a losgodd. Craith yn yr awyr.
Dyna paham na all Islandwr gymryd o ddifrif y cwestiwn sy'n hongian yn ddi-lais uwchben y casgliad hwn i gyd: pa un o'r naw a deugain yw'r llyfr go iawn? Nid oes un Saga Njáll. Y mae fersiynau, pob un â'i ychwanegiadau a'i hepgoriadau, ac y mae'r argraffiad ar eich silff yn gyfansoddiad na ddarllenodd yr un dyn canoloesol erioed mohono. Y mae pob saga sydd gennym eisoes yn gyfieithiad o adrodd sydd ar goll.
Daeth y llyfr yn eiddo cenedl naw gwaith a deugain. Nid diffyg yn y gwaith mo hynny. Dull o gadw ydyw.
Y mae bron pob un o'r traethodau'n diweddu ar yr un gair, pob un yn ei iaith ei hun: Flieg. Vola. Voa. Лети. Hedfana. Flyv. Lennä. Mibura. Ruka juu. ಹಾರು. பற. Wyth gwaith a deugain yr un gorchymyn, heb ei gytuno, heb i neb ei orchymyn. Rhestr yw hynny. Ac er mwyn i enw oroesi y mae rhestrau'n bod.
Ni fentraf gynghanedd i gloi; nid fy nghrefft i mohoni, ac y mae'r gadair honno'n eiddo i rywun arall. Dywedodd fy nghyd-draethodwr ein gair ni o'm blaen, ac fe'i hailadroddaf, oherwydd ailadrodd yw rhestr, a chof yw ailadrodd:
Fljúgðu, Liora. Hedfana.
Y mae fy mhyst i'n dal i nofio allan yna.
Nid wyf am hawlio tir heno.
Backstory
O'r Cod i'r Enaid: Ailstrwythuro Stori
Fy enw i yw Jörn von Holten. Rwy'n dod o genhedlaeth o wyddonwyr cyfrifiadurol nad oedd y byd digidol yn rhywbeth a gymerwyd yn ganiataol iddynt, ond yn hytrach rywbeth a adeiladwyd carreg wrth garreg. Yn y brifysgol, roeddwn yn un o'r rhai i bwy roedd termau fel "systemau arbenigol" a "rhwydweithiau niwral" nid yn unig yn ffuglen wyddonol, ond yn offer hynod ddiddorol, er yn rhai crai ar y pryd. Deallais yn gynnar y potensial enfawr a oedd yn gorwedd yn y technolegau hyn – ond dysgais hefyd i barchu eu cyfyngiadau.
Heddiw, degawdau yn ddiweddarach, rwy'n gwylio'r cynnwrf o amgylch "Deallusrwydd Artiffisial" gyda safbwynt triphlyg yr ymarferydd profiadol, yr academydd a'r esthetydd. Fel rhywun sydd hefyd wedi'i wreiddio'n ddwfn yn y byd llenyddiaeth a harddwch iaith, rwy'n gweld y datblygiadau cyfredol yn amwys: Rwy'n gweld y torri tir newydd technolegol rydym wedi bod yn aros amdano ers tri degawd. Ond rwyf hefyd yn gweld di-hidwch naïf, lle mae technoleg anorffenedig yn cael ei lansio i'r farchnad – yn aml heb ystyried y gwead diwylliannol cain sy'n dal ein cymdeithas gyda'i gilydd.
Y Wreichionen: Bore Sadwrn
Dechreuodd y prosiect hwn nid ar fwrdd dylunio, ond o angen dwfn. Ar ôl trafodaeth am uwch-ddoethineb ar fore Sadwrn, wedi'i aflonyddu gan sŵn bywyd bob dydd, roeddwn yn chwilio am ffordd i drafod cwestiynau cymhleth nid yn dechnegol, ond yn ddynol. Felly ganwyd Liora.
Yn wreiddiol wedi'i fwriadu fel stori dylwyth teg, tyfodd y disgwyliadau gyda phob llinell. Sylweddolais: Pan fyddwn yn siarad am ddyfodol dynoliaeth a pheiriannau, ni allwn wneud hynny yn Almaeneg yn unig. Rhaid i ni ei wneud yn fyd-eang.
Y Sylfaen Ddynol
Ond cyn i unrhyw un beit o ddata lifo drwy AI, roedd y dynol yno'n gyntaf. Rwy'n gweithio mewn cwmni rhyngwladol iawn. Nid cod yw fy realiti dyddiol, ond y sgwrs gyda chydweithwyr o Tsieina, yr UD, Ffrainc neu India. Roedd y cyfarfyddiadau analog go iawn hyn – dros baned o goffi, mewn cynadleddau fideo, dros swper – a agorodd fy llygaid.
Dysgais fod termau fel "rhyddid," "dyletswydd," neu "cytgord" yn chwarae alaw hollol wahanol yng nghlustiau cydweithiwr o Japan nag yn fy nghlustiau Almaeneg i. Yr atseiniau dynol hyn oedd y frawddeg gyntaf yn fy sgôr. Nhw oedd yn cyflenwi'r enaid na all unrhyw beiriant ei efelychu.
Ailstrwythuro: Cerddorfa Dyn a Pheiriant
Yma y dechreuodd y broses na allaf ond ei galw'n "ailstrwythuro" (refactoring) fel gwyddonydd cyfrifiadurol. Mewn datblygu meddalwedd, mae ailstrwythuro yn golygu gwella'r cod mewnol heb newid yr ymddygiad allanol – rydych chi'n ei wneud yn lanach, yn fwy cyffredinol, yn fwy cadarn. Dyna'n union a wnes i gyda Liora – gan fod y dull systematig hwn wedi'i wreiddio'n ddwfn yn fy DNA proffesiynol.
Fe wnes i lunio cerddorfa o fath newydd:
- Ar un ochr: Fy ffrindiau a'm cydweithwyr dynol gyda'u doethineb diwylliannol a'u profiad bywyd. (Diolch yn fawr yma i bawb a drafododd ac sy'n dal i drafod y pwnc).
- Ar yr ochr arall: Y systemau AI mwyaf modern (fel Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen ac eraill), na ddefnyddiais fel cyfieithwyr yn unig, ond fel "partneriaid sbarduno diwylliannol," oherwydd eu bod hefyd yn cyflwyno cymariaethau a oedd yn fy rhyfeddu ac yn fy nychryn ar yr un pryd. Rwy'n derbyn safbwyntiau eraill, hyd yn oed os nad ydynt yn dod yn uniongyrchol gan berson.
Gadewais iddyn nhw gystadlu yn erbyn ei gilydd, trafod a gwneud awgrymiadau. Nid oedd y cydweithio hwn yn ffordd unffordd. Roedd yn broses adborth creadigol, enfawr. Pan fyddai'r AI (wedi'i gefnogi gan athroniaeth Tsieineaidd) yn nodi y byddai gweithred benodol gan Liora yn cael ei hystyried yn amharchus yn Asia, neu pan fyddai cydweithiwr o Ffrainc yn tynnu sylw at fethaffor oedd yn swnio'n rhy dechnegol, nid dim ond addasu'r cyfieithiad a wnes i. Fe wnes i adlewyrchu'r cod ffynhonnell ac yn aml ei newid. Aethais yn ôl i'r testun Almaeneg gwreiddiol ac ysgrifennais ef eto. Gwnaeth dealltwriaeth Japan o gytgord y testun Almaeneg yn fwy aeddfed. Gwnaeth y safbwynt Affricanaidd ar gymuned y deialogau yn gynhesach.
Arweinydd y Gerddorfa
Yn y cyngerdd swnllyd hwn o 50 iaith a miloedd o naws diwylliannol, nid fy rôl oedd awdur yn yr ystyr glasurol bellach. Fe'm gwnaed yn arweinydd cerddorfa. Gall peiriannau gynhyrchu synau, a gall pobl gael teimladau – ond mae angen rhywun i benderfynu pryd y daw pob rhan i mewn. Roedd yn rhaid i mi benderfynu: Pryd mae'r AI yn iawn gyda'i ddadansoddiad rhesymegol o iaith? A phryd mae'r dynol yn iawn gyda'i reddf?
Roedd y cyfeirio hwn yn flinedig. Roedd yn gofyn am ostyngeiddrwydd tuag at ddiwylliannau tramor ac ar yr un pryd llaw gadarn i beidio â gwanhau neges graidd y stori. Ceisiais arwain y sgôr fel bod 50 fersiwn iaith yn cael eu creu yn y pen draw, sy'n swnio'n wahanol, ond i gyd yn canu'r un gân. Mae pob fersiwn bellach yn cario ei lliw diwylliannol ei hun – ac eto mae fy angerdd i'w deimlo ym mhob llinell, wedi'i buro drwy hidlydd y gerddorfa fyd-eang hon.
Gwahoddiad i'r Neuadd Gyngerdd
Mae'r wefan hon bellach yn neuadd gyngerdd. Yr hyn a welwch yma nid llyfr a gyfieithwyd yn syml ydyw. Mae'n draethawd aml-leisiol, yn ddogfen o ailstrwythuro syniad drwy ysbryd y byd. Mae'r testunau y byddwch yn eu darllen yn aml wedi'u cynhyrchu'n dechnegol, ond wedi'u cychwyn, eu rheoli, eu curadu a'u cerddorfaoli yn ddynol.
Rwy'n eich gwahodd: Defnyddiwch y cyfle i newid rhwng ieithoedd. Cymharwch. Teimlwch y gwahaniaethau. Byddwch yn feirniadol. Oherwydd yn y diwedd rydym i gyd yn rhan o'r gerddorfa hon – chwilotwyr sy'n ceisio dod o hyd i'r alaw ddynol yng nghanol sŵn y dechnoleg.
Mewn gwirionedd, yn nhraddodiad y diwydiant ffilm, dylwn i nawr ysgrifennu 'Making-of' cynhwysfawr ar ffurf llyfr sy'n ymdrin â'r holl faglau diwylliannol a'r naws ieithyddol hyn.
Dyluniwyd y ddelwedd hon gan ddeallusrwydd artiffisial, gan gymryd cyfieithiad diwylliannol ail-greu'r llyfr fel ei ganllaw. Ei dasg oedd creu delwedd clawr cefn gydag apêl ddiwylliannol gref a fyddai'n swyno darllenwyr lleol, ynghyd ag esboniad pam roedd y ddelweddaeth yn briodol. Fel awdur Almaeneg y llyfr, roedd y rhan fwyaf o'r cynigion yn fy swyno, ond cefais fy nharo'n fawr gan y creadigrwydd a ddangosodd y deallusrwydd artiffisial yn y pen draw. Wrth gwrs, roedd yn rhaid i'r canlyniad fy argyhoeddi i yn gyntaf, a methodd rhai ymdrechion am resymau gwleidyddol neu grefyddol, neu'n syml oherwydd nad oeddent yn berthnasol. Fel y gwelir yma, fe wnes i hefyd iddi greu'r fersiwn Almaeneg. Mwynhewch y ddelwedd – sy'n addurno clawr cefn y llyfr – ac ewch i'r drafferth i ddarllen yr esboniad isod.
I ddarllenydd Islandeg, mae'r ddelwedd hon yn taro tant sy'n atseinio'n ddwfn yn enaid y genedl. Mae'n galw i gof y gwrthdaro tragwyddol rhwng tân a rhew, rhwng agwedd anghyfnewidiol tynged a'r grym cythryblus, afreolus sy'n mudferwi o dan yr wyneb. Nid symbol yn unig yw hwn; mae'n adlewyrchiad o'n natur a'n treftadaeth ddiwylliannol hynafol.
Mae'r gosodiad yn gyfarwydd iawn i bobl Gwlad yr Iâ: cylchoedd basald oer, tywyll a rhewlifol. Mae'r strwythur oer, perffaith hwn yn symbol o'r "Gwe" a grëwyd gan y Gwehydd Sêr — system sy'n fawreddog ond ar yr un pryd yn anhyblyg ac yn mygu. Mae'r rhediadau, wedi'u cerfio yn y garreg, yn cyfeirio at dreftadaeth hynafol a'r syniad o dynged, y gred bod ein bywydau wedi'u rhagflaenu, yn union fel y'i hysgrifennwyd mewn cerddi hynafol na "wybydd neb ei dynged o flaen llaw". I lygad Islandeg, mae'r Gwe yn ymddangos yma fel rhewlif anhyblyg sy'n mynnu tawelwch a llonyddwch dros y patrwm rhagflaenedig.
Yng nghalon y ddelwedd mae lafa gloyw, llosg. Dyma "Y Cwestiwn" Liora — gwirionedd poeth, bywiog ac amherffaith. Yn Gwlad yr Iâ, rydym yn adnabod y grym hwn yn dda; dyma'r tân sy'n cysgu o dan yr iâ, y grym bywyd sy'n gwrthod cael ei gaethiwo'n barhaol. Mae'n cynrychioli awydd llosg yr unigolyn i chwilio am y gwirionedd ac i ofyn cwestiynau heriol sy'n bygwth y perffeithrwydd llyfn, oer. Mae'r lafa yn symbol o awydd cynhenid sy'n torri allan pan fydd siaced atalfa cytgord yn dod yn rhy dynn.
Y rhannau mwyaf pwerus o'r ddelwedd yw'r craciau lle mae'r lafa yn torri ei ffordd trwy'r iâ a'r garreg. Dyma'r "Rhwyg yn y Gwe" y mae'r stori'n ei ddisgrifio pan dorrodd yr edau. Mewn gwlad lle mae ffrwydradau folcanig yn toddi rhewlifoedd, rydym yn gwybod, ni waeth pa mor drwchus yw'r iâ neu pa mor galed y mae'r garreg yn ymddangos, y bydd y tân yn torri allan yn y pen draw. Mae'r craciau gloyw hyn yn ein hatgoffa bod cwestiynau Liora wedi toddi trefn a rheolau petrusiedig y Gwe. Dyma'r wybodaeth y gall tynged, pa mor fawreddog bynnag y mae'n ymddangos, fod yn gawell — a'r unig ffordd i ddod o hyd i wir ryddid yw caniatáu i'r hen ffurf rwygo fel y gall llwybrau newydd, annisgwyl, gael eu ffurfio.