静かな調和に穿たれた「問い」という名の亀裂

『リオラと星の織り手』は、詩的な物語の形を借りて、決定論と自由意志という深遠なテーマを掘り下げた哲学的な寓話、あるいはディストピア的アレゴリーである。本作は、完璧な秩序を保つ超越的な存在「星の織り手」によって管理された、苦痛も飢えもない調和の世界を舞台としている。しかし、主人公である少女リオラが抱く純粋かつ批判的な「問い」が、その盤石なはずの秩序に亀裂を生じさせる。これは、高度な知性や技術による統治がもたらす「快適な停滞」と、不完全で痛みを伴う「個の自律」との相克を描いた物語であり、現代社会における超知能や技術的ユートピアへの警鐘としても読み解くことができる。自己決定の重みと、対話を通じて不完全さを分かち合うことの価値を説く、静かながらも力強い一冊である。

私たちの日常は、あまりにも整然としている。公共の場は静まりかえり、列は乱れず、すべてが予定通りに運ばれる。それは誇るべき美徳であると同時に、どこか息苦しさを伴う「見えない糸」に縛られているようでもある。周囲の期待や既存の枠組みに合わせることが「正解」とされる場所で、私たちはいつの間にか、自分自身の心の奥底にある小さな違和感を飲み込むことに慣れてしまってはいないだろうか。本作に登場する「星の織り手」がつむぐ完璧な織物は、まさに私たちが無意識に維持しようとする、波風の立たない平穏な社会そのものを映し出している。

物語の核心は、リオラが持ち歩く「問いの石」の重みにある。彼女の問いは、単なる反抗ではない。それは、与えられた幸福に身を任せるのではなく、自らの足で歩もうとする意志の現れだ。特に、彼女の問いが意図せず空を裂き、他者に「傷跡」を残してしまう場面は、自由には必ず責任が伴うという厳しい現実を突きつける。しかし、本作はそこで終わらない。裂けた空を修復しようとするザミールの姿や、傷を抱えながらも新しい音色を見つけ出そうとするヌリアの姿を通じて、不完全さこそが新たな成長と真の共鳴を生むのだと教えてくれる。

この物語は、一人で静かにページをめくる大人の読者には、自らの生き方を問い直す内省的な時間を。そして家族で共に読む人々には、正解のない問いについて語り合うための豊かな土壌を提供してくれる。美しく整った言葉の裏側に潜む「ゆらぎ」に触れるとき、読者は自分自身がどのような糸で、どのような模様を織り上げたいのかを考えずにはいられないだろう。

私が最も心を動かされたのは、リオラが「問いの石」を小さな少女の手のひらに預ける場面だ。石を渡す際、リオラはまず自分の指で石の両端を支え、相手がその重さを引き受ける準備ができるまで、そっと助けを差し伸べる。この「重さを分かち合う」という仕草に、深い知恵を感じた。誰かに迷惑をかけまいと一人で重荷を背負い込み、沈黙することだけが美徳ではない。問いがもたらす変化の重みを、まずは自分の手で感じ、そして他者の手が必要なときはそれを認める。この誠実な責任の取り方は、個人の意志が埋没しがちな現代において、他者と真につながるための最も尊い「作法」のように思えるのだ。

Y tu hwnt i'r "Gwehyddu", dod yn ti dy hun

Pan orffenais ddarllen "Riola a'r Gwehyddion Sêr", cofiais stori a glywais gan fy mam-gu unwaith. Roedd hi'n fedrus iawn wrth wehyddu, ac roedd hi bob amser yn gadael ychydig bach o "ansefydlogrwydd" bwriadol yn y ffabrig gorffenedig. Mewn gwlad lle mae perffeithrwydd yn aml yn cael ei ystyried yn rhinwedd, roedd yr "anghyflawnder bwriadol" hwn yn ddeffrydd creadigrwydd y sawl sy'n gwisgo'r ffabrig ac yn gadael lle i ryddid. Roedd y stori hon, fel alegori epig am y "lle" hwnnw, yn disgyn yn fy nghalon.

Mae "cerrig cwestiwn" Riola, yn debyg i'r "cerrig mân" a oedd gennym yn ein pocedi pan oeddem yn blant. Nid oedd neb yn deall eu gwerth, dim ond eu pwysau, ac eto ni allem eu taflu i ffwrdd. Dyna'r pwysau o deimladau anesboniadwy ac awydd. Os edrychwch ar lenyddiaeth Japaneaidd, mae gan Riola frodyr a chwiorydd. Mae gan hi frodyr yn Kiyosuke o "Takasebune" gan Mori Ogai. Roedd ef hefyd, mewn sefyllfa a ystyrir yn druenus yn ôl gwerthoedd cymdeithas, yn darganfod rhesymeg fach o "hapusrwydd" ei hun ac yn ei gofleidio'n dawel. Mae Riola a Kiyosuke fel edafedd o liwiau gwahanol sy'n dechrau disgleirio y tu mewn i'r drefn a roddwyd iddynt.

Y "Goeden Sibrwd" y mae hi'n ymweld â hi i chwilio am atebion. I mi, mae'n ymdebygu i'r hen iwakura wedi'i orchuddio â mwsogl yn y mynyddoedd dwfn o Kyoto. Mae distawrwydd dwfn yn teyrnasu yno, lle mae hyd yn oed sŵn adar a gwynt yn cael eu hamsugno, ac mae'r sawl sy'n ymweld yn cael eu gorfodi i wrando ar eu llais mewnol. Yn hanesyddol, roedd rhywun a wynebodd ei "gwestiwn" mewn lle o'r fath. Yw'r Arglwydd Ippen. Yn cwestiynu'r sefydliad crefyddol, aeth ar daith "teithiol" ymhlith y bobl, gan chwilio am atebion nid yn yr awdurdodau allanol ond yn ei lwybr ei hun, yn union fel Riola.

Mae'r weithred o "wehyddu" sydd wrth galon y stori hon yn atseinio'n ddwfn yn ein byd tecstilau. Yn enwedig, mae'n fy atgoffa o wehyddu tsumugi gan Fukumi Shimura. Mae hi'n lliwio edafedd gyda lliwiau a echdynnwyd o blanhigion naturiol ac yn gwerthfawrogi harddwch "damweiniol" a grëwyd trwy ddeialog gyda'r deunyddiau, yn hytrach na phatrymau wedi'u cyfrifo'n berffaith. Mae hynny'n union fel y "ansefydlogrwydd" byw a wehyddir gan "cwestiwn" Riola yn erbyn y patrymau perffaith a gynlluniwyd gan y Gwehyddion Sêr. Mae'r alaw berffaith a wehyddir gan Zamir, mewn ffordd, yn uchafbwynt harddwch "patrwm" traddodiadol. Ond fel y dywed y gerdd gan Saigyo Hoshi, "Gan adael fy hun i'r gwynt, oherwydd fy mod yn goeden i'w chwythu, yr hyn sy'n fy nghythruddo yw fy nghalon fy hun." Mae'r poenau a brofir gan Zamir yn ddyfnach rhwng y "patrwm" a'r "galon".

Hyd yn oed yn y gymdeithas fodern Japaneaidd, mae'r stori hon yn adlewyrchu'r "rhwygiadau". Y tensiwn rhwng y pwyslais ar "cytundeb" y grŵp a'r lleisiau sy'n galw am "hunan-wireddu" unigol. Mae'r olygfa lle mae cwestiwn Riola yn tarfu ar wehyddu'r gymuned yn anochel yn atgoffa rhywun o'r dilemma cymdeithasol hwn. Mewn eiliadau o'r fath, daw sain fel "Oedfa'r Ceirw" ar y shakuhachi i'r meddwl. Nid yw'n gytgord perffaith, ond yn hytrach melodi unig ac adfywiol o un anadl. Mae cryfder mewnol Riola, fel y sain hon, yn cael ei glywed yn y "distawrwydd" yn hytrach na'r sŵn.

Efallai mai'r allwedd i ddeall ei thaith yw'r cyflwr meddwl o "dim ffordd allan". Derbyn realiti lle nad oes unrhyw ffordd i'w wneud, a pharatoi i ddechrau cerdded gyda'r pwysau hwnnw. Roedd y "ffabrig anghyflawn" a osodwyd gan yr hen Yoram ar ben ei ddesg yn symbol o'r posibiliadau newydd a grëwyd o'r cyflwr hwn o "dim ffordd allan". Nid yw'n rhywbeth sy'n aros i gael ei gwblhau, ond yn rhywbeth sy'n aros i gael ei ddarganfod.

Ar ôl cyffwrdd â'r stori hon, i'r rhai sydd am archwilio ymhellach y ffordd Japaneaidd o "gwestiynu", argymhellir "Hoff Fformiwla'r Athro" gan Yoko Ogawa. Mae'r stori o'r edafedd cain o gof dynol a'r trefn dragwyddol o fathemateg yn creu bond cynnes ond trist, gan oleuo byd Riola o ongl arall.

Fodd bynnag, yr hyn a symudodd fy nghalon fwyaf oedd yr eiliad pan oedd Zamir bron â doddi ei hun wrth gyfnewid undod dwyfol ger "Peiriant Gwehyddu'r Tarddiad". Yn fanwl gywir, y disgrifiad o'r eiliad pan gyffyrddodd â'r edafedd arian ac roedd ei ymwybyddiaeth fel unigolyn yn diflannu i mewn i'r cytgord cosmig. Mae'r ysgrifennu'n hynod dawel, bron yn seremonïol ei rhythm. Mae'n cynnwys yr atyniad anorchfygol a'r ofn diwaelod o ildio'r unigol i'r cyfan. Mae'r darn hwn yn cyfleu, nid trwy drosiad ond ar lefel bodolaeth, pa mor ansicr ac ingol y gallwn siglo rhwng "perthyn" a "bod yn ni ein hunain". Mae'r cyfieithiad yn ail-greu'r ddrama fewnol ddwys hon yn fedrus gan ddefnyddio'r egwyl a'r atseiniau cynnil sydd gan yr iaith Japaneaidd, gan adael argraff ddofn a ffres yn y galon ar ôl darllen.

"Riola a'r Gwehyddion Sêr" yw stori lle mae hadau cwestiwn a anwyd mewn coedwig yn yr Almaen wedi gwreiddio yn yr hinsawdd feddyliol Japaneaidd ac wedi blodeuo'n flodau newydd trwy gyfieithu. Mae'n rhoi cyfle i ni edrych eto ar "ffabrig" ein diwylliant ein hunain. A yw'r patrwm wedi'i wehyddu'n wir gyda'r edafedd lliw a ddewiswyd gennym ein hunain, neu...? Nid oes ateb ond i chi gymryd y llyfr hwn a gwirio pwysau eich "cerrig cwestiwn" eich hun. Dewch, ewch i mewn i'r byd rhyfeddol hwn o wehyddu.

Darllen y "Bylchau" rhwng y Sêr: Ymateb Tawel o Tokyo

Wedi darllen lleisiau 44 o wahanol ddiwylliannau am "Y rhai sy'n gweu'r sêr gyda Riola," rwyf bellach yn fy ystafell astudio yn Tokyo, wedi fy amgylchynu gan dawelwch dwfn. Nid yw'n dawelwch unig, ond yn hytrach yn debyg i'r tawelwch cyfoethog a boddhaol sy'n aros ar ôl diwedd cyfarfod renka, gyda'r adleisiau o lawer o farddoniaeth yn dal i hofran yn yr awyr. Roedd fy mam-gu yn arfer siarad am y "chwarae" a'r "bylchau" a adawyd yn fwriadol yn ei gwehyddu, ond ni allwn erioed ddychmygu y byddai beirniaid o bob cwr o'r byd yn llenwi'r bylchau hynny gyda chymaint o liwiau ac emosiynau amrywiol. Dim ond edefyn bach o'r gwead enfawr yw'r hyn a deimlais fel "Wabi-Sabi" neu "Aware."

Yr hyn a'm cyffyrddodd fwyaf oedd sut y daeth "cerrig cwestiwn" fy mhoced, a oedd yn ymddangos fel cerrig crwn tawel i mi, i gynrychioli pwysau cwbl wahanol mewn diwylliannau eraill. Pan alwodd beirniad o Tsiec (CZ) hynny'n "Moldavite"—meteorite gwydrog a gafodd ei greithio gan effaith o'r gofod—fe'm syfrdanwyd. Yn hytrach na'r garreg dawel o lan yr afon a ddychmygais, roedd yno wrthdrawiad treisgar gyda'r cosmos. Hefyd, roedd y cysyniad o "Gambiarra" a gyflwynwyd gan bersbectif Brasil (PT-BR) yn newydd i mi. Er fy mod wedi darllen gweithredoedd Zamir o atgyweirio'r awyr berffaith fel tristwch crefftwr, roeddent yn dathlu hynny fel estheteg fywiog o ysbrydoliaeth a chreadigrwydd gyda'r hyn oedd ar gael. Ac roedd "Duende" a ddisgrifiodd beirniad o Sbaen (ES)—nid techneg berffaith, ond sain ddu a anwyd o glwyfau'r enaid—yn cydseinio â'r "sain bell o geirw" rwyf wedi'i glywed yn sain Shakuhachi, ond gyda mwy o angerdd a chynhesrwydd gwaedlyd.

Un o'r llawenydd mwyaf o'r profiad darllen hwn oedd darganfod sut roedd diwylliannau pell yn cydgysylltu mewn lleoedd annisgwyl. Er enghraifft, roedd y cysyniad o "Hiraeth" a ddisgrifiodd beirniad o Gymru (CY), sef hiraeth am gartref nad yw'n bodoli mwyach, yn hynod debyg i'n "Mono no Aware," ymlyniad tawel at bethau coll. Hefyd, roedd y ffordd y cydseiniai'r tristwch dwfn yn "Han" o Corea (KO) gyda "Saudade" o Portiwgal (PT-PT) yn dangos bod taith Riola yn fwy na chwilio personol; roedd yn stori gyffredin o golled ac adferiad dynol.

Fodd bynnag, roedd yna hefyd sylweddoliadau poenus. Roeddent yn amlygu fy nghorwyntiau diwylliannol. Efallai fy mod wedi gweld gweithredoedd Riola yn rhy esthetig fel deialog gyda'r hunan mewn tawelwch. Pan ddefnyddiodd beirniad o Indonesia (ID) y cysyniad o "Rukun," sef harmoni cymdeithasol, i fynegi pryder am sut gallai chwilfrydedd unigol darfu ar heddwch y gymuned, cefais fy synnu. Neu'r "Kreng Jai" o Gwlad Thai (TH), diwylliant o ystyriaeth a pharch. Nododd y beirniad fod gweithred o dorri'r awyr yn drosedd ddifrifol yn erbyn moesau a pharch. Er bod "Wa" yn ysbryd pwysig yn Japan hefyd, roedd fy nghydymdeimlad â Riola wedi fy rhwystro rhag deall yn llawn y boen o darfu ar harmoni y gallai Zamir a'r pentrefwyr fod wedi'i deimlo.

Yn y pen draw, mae'r 44 o bersbectifau hyn yn dangos ein bod i gyd yn edrych i fyny at yr un "bylch yn yr awyr." Ond mae'r dulliau o'i atgyweirio yn amrywiol iawn. Fel y gwelodd beirniad o Yr Almaen (DE) ddynoliaeth mewn "trwsio technegol," neu fel y carodd beirniad o Gwlad Pwyl (PL) yr amser a gaewyd mewn "ambar." Ar ôl y profiad hwn, mae'r "cerrig cwestiwn" sydd gennyf yn fy llaw bellach yn teimlo'n drymach ac yn gynhesach nag o'r blaen. Nid yw'n gwestiwn personol mwyach, ond yn Moldavite, yn ambar, ac yn berl sy'n cynnwys gweddïau, ofnau, a gobeithion pobl ledled y byd. Rydym i gyd yn byw o dan awyr anghyflawn, yn gweu ein edafedd ein hunain, gan greu byd sy'n debyg i "Kintsugi" mawr.

Crëwyd y ddelwedd hon gan ddeallusrwydd artiffisial, gan ddefnyddio cyfieithiad diwylliannol y llyfr fel ei chanllaw. Ei dasg oedd creu delwedd clawr cefn diwylliannol sy'n atynnu darllenwyr brodorol, ynghyd ag esboniad o pam mae'r delwedd yn addas. Fel yr awdur Almaenig, roedd y rhan fwyaf o'r dyluniadau'n apelio'n gryf ataf, ond cefais fy nghyfareddu'n fawr gan y creadigrwydd y llwyddodd yr AI i'w gyflawni yn y pen draw. Yn amlwg, roedd angen i'r canlyniadau fy argyhoeddi i yn gyntaf, ac roedd rhai ymdrechion wedi methu oherwydd rhesymau gwleidyddol neu grefyddol, neu'n syml oherwydd nad oeddent yn addas. Mwynhewch y llun—sy'n ymddangos ar gefn clawr y llyfr—a cymerwch eiliad i archwilio'r esboniad isod.

I ddarllenydd o Japan, nid yw'r clawr hwn yn gweiddi; mae'n sibrwd gyda'r uniondeb dychrynllyd o Sadame (Tynged). Mae'n dal y tensiwn canolog y nofel: y frwydr rhwng cytgord gorfodol y system a chynhesrwydd unigol, bregus yr ysbryd unigol.

Yn y canol mae'r Andon, llusern draddodiadol wedi'i lletya mewn papur Washi cain. Dyma Liora. Mewn byd o berffeithrwydd oer, wedi'i gyfrifo, hi yw'r elfen organig, fyw. Mae'r papur yn fregus—yn hawdd ei rwygo gan y "Meini Cwestiwn" y mae'n eu cario—eto dyma'r unig beth sy'n cysgodi fflam ei "Cwestiwn" (Toi) rhag cael ei ddiffodd gan wyntoedd tywyll y "Nen". Mae'n cynrychioli'r dewrder i fod yn feddal mewn byd o ymylon caled.

O'i hamgylch mae'r cawell "Gwehydd y Sêr" (Hoshi no Orite). Mae'r gwaith rhwyll pren cymhleth yn Kumiko, wedi'i drefnu'n benodol yn y patrwm Asanoha (dail cywarch). Er ei fod yn draddodiadol yn symbol o dwf ac iechyd, yma, wedi'i gyfuno â gerau pres malu, mae'n trawsnewid yn garchar hardd. Mae'n cynrychioli'r "Gwehyddu" (Orimono) —system mor berffaith yn strwythurol ac yn ddwyfol yn fathemategol fel bod ei thorri'n teimlo fel pechod yn erbyn natur ei hun. Mae'n darlunio'r gormes distaw o fyd lle mae "pob edau yn dod o hyd i'w lle" nid trwy ddewis, ond trwy gynllun.

Mae'r cefndir wedi'i liwio yn indigo dwfn, tywyll o Aizome, wedi'i batrymu â chymylau sy'n arnofio sy'n atgoffa o'r "cymylau arnofiol" y mae Liora'n meiddio eu cwestiynu. Mae'r gwrthdaro yma'n gynnil ond yn ddinistriol: dyma'r ffrithiant rhwng y Karakuri (clocwaith) mecanyddol anhyblyg y gerau a'r Wabi-Sabi cain, dros dro, y llusern papur. Mae'r ddelwedd yn dal yr eiliad cyn i'r rhwygiad—y "sgar arian"—ymddangos, gan rewi'r distawrwydd trwm cyn i gwestiwn Liora chwalu'r "byd statig, di-enaid perffaith".

Mae'r ddelwedd hon yn rhybudd ac yn addewid: gall hyd yn oed y dynged geometrig fwyaf perffaith gael ei chwalu gan un golau bywiog sy'n gwrthod cyd-fynd â'r patrwm.