Liora un de Steernwever

Stori dylwyth teg fodern sy'n herio ac yn gwobrwyo. I bawb sy'n barod i ymgodymu â chwestiynau sy'n parhau - oedolion a phlant.

Overture

Ouvertüre – Vör den eersten Faden

Dat güng nich los as en Märken,
nee, dat füng an mit en Fraag,
de nich stillhollen wull.

En Sünnavendmorgen.
En Klöonschnack över künstliche Klookheit,
en Gedanke, den een nich wedder loswarrn kunn.

Toerst weer dor en Utkast.
Köhl, opruumt, ahn Seel.

En Welt ahn Hunger, ahn Möh un Plackeree.
Man ok ahn dat Bevern, wat Lengten heet.

Do kööm en Deern in den Krink.
Mit en Rucksack
vull von Fraagstenen.

Ehr Fragen, dat waren de Risse in all dat, wat perfekt schien.
Se stell de Fragen mit en Still,
de scharper weer as ludet Schre’en.

Se söch de uneven Steden,
denn dor erst füng dat Leven an,
wiel de Faden dor Halt finnt,
an den een wat Nieet knüppen kann.

De Geschicht hett ehr Form twei maakt.
Se wöör week as Dau in’t eerste Licht.

Se füng an, sik sülven to weven
un to warrn, wat weevt warrt.

Wat du nu liest, is keen oolt Märken.
Dat is en Geweev ut Gedanken,
en Leed von Fragen,
en Muster, dat sik sülven söcht.

Un en Geföhl fluustert:
De Steernwever is nich bloots en Figur.

He is ok dat Muster,
dat twüschen de Riegen wirkt —
dat bevert, wenn wi dat anröhrt,
un nee lücht,
wo wi dat waagt, an en Faden to trecken.

Overture – Poetic Voice

Ouverture – Vör deme ersten Vadem

Id en begunde nicht alze ene mere,
Sunder mid ener vraghe,
De dar nene rowe hebben wolde.

Des saterdaghes in deme morghen,
Do man sprack van der kunstliken wisheit,
Vnde ein ghedanke, den nyman konde vordriven.

In deme anbeginne was dat Vörebilde.
Kolt, vnde ordentlick, vnde sunder sele.

Ene werlt sunder hunger, vnde sunder arbeit.
Men ock sunder de bevinge,
De da heet die begher.

Do quam ein maged in den krinck.
Mid eneme sacke,
Vull van den stenen der vraghe.

Ere vraghe weren de rete in der vulkomenheit.
Se vraghede in ener stilheit,
De scharper was wan lude schrien.

Se sochte de uneven stede,
Wente dar erst dat levent anheveth,
Dar de vadem hald vindet,
Dar man ichtesniwes knuppen mach.

Do brack de historie ere forme entwei.
Vnde wart weck alze de dow in deme ersten lichte.
Se begunde sik sulven to weven,
Vnde to werden, wat da geweven wert.

Dat ghy nu leset, en is nene olde mere.
Id is ein geweve van ghedanken,
Ein sanc van vraghen,
Ein munster, dat sik sulven soke.

Vnde ein sinne vlustert:
De Sternewever en is nicht allene ene figure.
He is ock dat munster, dat twischen den rigen werket —
Dat bevet, wen wy id anrören,
Vnde niwe luchtet,
Wor wy waghen, an eneme vadem to trecken.

Introduction

Liora un de Steernwever – En Spegel för uns Tiet

Dit Book is en philosoophsch Märken, dat uns froggt, wo veel Freeheit wi egentlich hebben wüllt, wenn de Sekerheit de Pries dorför is. In en Welt, de vullkamen schient un von den „Steernwever“ in en ewige Ordnung hollen warrt, wiest de Deern Liora uns, dat en lütt Lock in’t Geweev de eenzig Weg is, üm dat Leven würklich to spören. Dat Ganze is en fackkundig utdachte Allegorie op de Welt von morgen, in de künstliche Kräft de Ordnung weven, un wat dat för uns Minschen bedüden deit, wenn wi de Wahl twüschen komfortabel Rau un de swore Verantwortung von de egen Freeheit hebben. Dat Book is en Plädoyer för den Weert von de Unvullkamenheit un den ehrlichen Dialog, de ok vör den Brook nich torüchwiekt.

In uns Alldag, wo manchmaal allens jümmers glatter un berekenter warrt, kennt vele dat Geföhl, dat de egen Weg al vörtekent schient. Dat is de binnere Unruuh, wenn de Beständigkeit un dat echt Redliche dör en vörstelt Harmonie ersett warrt. Liora un ehr „Fraagstenen“ sünd dor en heel starket Bild: Se sammelt nich dat lüchtende Licht, dat ehr de Welt as Geschenk anbeden deit, sondern se sammelt dat Swore, dat Kantige. Dat Vertellen wiest uns, dat Fragen nich bloots Twiefel sünd, sondern en Form von Beständigkeit gegenöver en Welt, de uns dat Denken afnehmen will.

Besünners in de Midden von de Geschicht un in dat Nawoort warrt düütlich, dat de Steernwever nich bloots en Figur ut en ole Märken is. He steiht för de Strukturen un Algorithmen, de in uns moderne Welt dat „Muster“ vörgeven. Dat Book dwingt een dorto, sik de Fraag to stellen: Is en vullkamen Ordnung dat weert, wenn dorbi de egen Hartslaag verloren geiht? De Still un dat Inneholden, wat Liora lehrt, is en gode Medizin för dat hütige Gehetzt-Sien. Dat Book eignet sik wunnerbor, üm dat tosamen in de Familie to lesen, wiel dat to’n Nadenken anregen deit, ahn mit den Finger op jemanden to wiesen. Dat is en Geschicht, de liesen anfängt, aver en Deepde hett, de een noch lang na de letzte Siet begleit.

Mien persönlichen Moment in de Geschicht weer de Ogenblick, as de Lichtwever Zamir vör de Wunn in’n Heven steiht. He hett sien ganzet Leven dorför arbeit, dat allens vullkamen un glatt is – sien Stolz as Handwerker hangt doran. Doch as de Reet passeert, sühst du sien ganze Not: Sien Fingers, de so schickt sünd, bevern. Dat is nich bloots Bang vör dat Chaos, dat is de Moment, wo de technische Struktur von sien Welt op de harte Realität von en Fehler dröppt. He versöcht den Fehler to versteken, de Naht to flicken, dormit dat Vertruun von de annern nich kaputt geiht. Düsse Striet twüschen de Plicht, dat „System“ to hollen, un de Ahnung, dat de Narv nu för jümmers to dat Leven dortohöört, hett mi deep beröhrt. Dat wiest uns, dat ok de Meesters von de Ordnung blots Minschen sünd, de an ehr egen Vullkamenheit lieden köönt.

Reading Sample

En Blick in dat Book

Wi laadt Se in, twee Momente ut de Geschicht to lesen. De eerste is de Anfang – en stillen Gedanken, de to en Geschicht wöör. De tweete is en Moment ut de Midden von dat Book, wo Liora begrippt, dat Perfektschoon nich dat Enn von de Söök is, man faken dat Gefängnis.

Woans allens anfüng

Dat is keen klassisch „Dat weer maal“. Dat is de Moment, vördem de eerste Faden spunnen wöör. En philosoophsche Ouvertüre, de den Toon för de Reis angifft.

Dat güng nich los as en Märken,
nee, dat füng an mit en Fraag,
de nich stillhollen wull.

En Sünnavendmorgen.
En Klöonschnack över künstliche Klookheit,
en Gedanke, den een nich wedder loswarrn kunn.

Toerst weer dor en Utkast.
Köhl, opruumt, ahn Seel.

En Welt ahn Hunger, ahn Möh un Plackeree.
Man ok ahn dat Bevern, wat Lengten heet.

Do kööm en Deern in den Krink.
Mit en Rucksack
vull von Fraagstenen.

De Mood, nich perfekt to sien

In en Welt, wo de „Steernwever“ jeden Fehler glieks korrigeert, finnt Liora op den Lichtmarkt wat Verbodenes: En Stück Stoff, dat nich toenn maakt wöör. En Drapen mit den olen Lichtsnieder Joram, dat allens verännert.

Liora schreed bedacht wieder, bit se Joram, en ölleren Lichtsnieder, gewohr wöör.

Sien Ogen weern anners as sünst. Eenes weer kloor un von en deep Bruun, dat de Welt opmarksam bekiek. Dat anner weer von en melkigen Schleier övertrocken, as keek dat nich na buten op de Dingen, sondern na binnen op de Tiet sülvst.

Liora ehr Blick bleev an de Eck von den Disch hängen. Twüschen de gleißenden, perfekten Bahnen legen wenige, lüttere Stücken. Dat Licht in jem flacker unregelmatig, as wöör dat aten.

An een Steed reet dat Muster af, un en enkelter, blasser Faden hüng rut un krüsel sik in en unsichtbor Bris, en stumme Inladung to’n Wiederföhren.
[...]
Joram nahm en utfransten Lichtfaden ut de Eck. He leeg em nich to de perfekten Rullen, sondern op den Dischrand, wo de Kinner vörbigüngen.

„Manche Fadens sünd boren, üm funnen to warrn“, murmel he, un nu scheen de Stimm ut de Deep von sien melkig Oog to kamen, „Nich üm versteken to blieven.“

Cultural Perspective

Liora a’i Taith: Drych i’n Goleuni Gogleddol Ein Hunain

Pan ddarllenais stori Liora yn ein hiaith ein hunain, y Plattdüütsche, roedd yn teimlo fel dychwelyd i’r ystafell gynnes ar ôl cerdded hir ar ben y clawdd. Mae’r gwynt yn dal i chwythu yn y clustiau, a’r llygaid yn llawn o’r môr llwyd eang, ond mae’r galon yn cynhesu. Mae’r stori hon yn chwarae mewn byd dychmygol lle mae goleuni yn cael ei wehyddu, ond i ni yma yn y Gogledd, mae’n swnio’n gyfarwydd – mae’n blasu o halen ac o’r gwirionedd, nad oes angen ei weiddi’n uchel i fod yn wir.

Nid yw Liora yn arwres uchel ei chloch, ac mae hynny’n ei gwneud yn chwaer ysbrydol i gymeriadau o’n llenyddiaeth ein hunain. Mae ganddi rywbeth tebyg i Siggi Jepsen o Deutschstunde Siegfried Lenz. Yn union fel Siggi, sy’n myfyrio ar “ddyletswydd” yn ei unigedd ar yr ynys, mae Liora’n eistedd yno ac yn cwestiynu’r hyn y mae pawb arall yn ei dderbyn fel “dyletswydd” ac “trefn”. Mae’n edrych lle mae pobl eraill yn troi eu golwg, ac mae’n gwneud hynny gyda thawelwch sy’n uwch na storm.

Pan mae Liora’n casglu ei “cherrig cwestiwn”, rwy’n gweld ein plant ar y traeth yn chwilio am cerrig cywion neu cerrig tân (fflint) trwm, du. Mae carreg fflint yn arw ac yn ddigymeriad, llwyd a chaled. Ond os ydych chi’n gwybod sut i’w dal, mae yna fflach o dân yn cuddio y tu mewn. Yn union fel cwestiynau Liora: caled ac oer i’w cyffwrdd, ond maen nhw’n cuddio’r goleuni ar gyfer tân newydd y tu mewn iddynt. Mae’n symbol y gallwn ni yma ar yr arfordir ei ddeall yn dda – nid yw’r pethau gwerthfawr bob amser yn agored i’r haul, weithiau maen nhw’n cuddio mewn cragen galed.

Mae’r dewrder y mae Liora’n ei ddangos yn fy atgoffa o’n Fritz Reuter. Hefyd, fe ofynnodd gwestiynau nad oedd yr awdurdodau am eu clywed, ac fe’i carcharwyd am hynny. Nid yw Liora’n cael ei charcharu, ond mae’n cael ei chosbi â distawrwydd, ac i berson sy’n cario’r gymuned mor ddwfn yn ei chalon fel ni’r Gogleddwyr, efallai ei fod hyd yn oed yn fwy poenus. Rydym yn bobl o’r “Ni”, ac mae’r sawl sy’n torri allan o’r gwead yn rhewi’n gyflym.

Ac onid yw’r “Coeden Sibrwd” yn y stori yn union fel ein hen coed gwynt ar y clawdd? Y coed sy’n plygu i’r gwynt yn hytrach na’i wrthsefyll nes eu torri, gan gymryd siâp y storm? Mae coeden o’r fath yn adrodd straeon am wydnwch ac amynedd, nid trwy eiriau, ond trwy ei siâp. Dyma’r lle rydym yn mynd iddo pan fydd y galon yn rhy llawn.

Mae’r gwehyddu ei hun, sy’n dal y byd ynghyd yn y stori, yn gyfarwydd i ni o’r hen gelfyddyd gwehyddu Beiderwand. Mae’n dechneg lle mae’r patrwm ar un ochr yn llachar ac ar yr ochr arall yn dywyll – mae goleuni a chysgod yn perthyn i’w gilydd, ni allwch gael un heb y llall. Mae Zamir, y gwehydd golau, eisiau gweld yr ochr olau yn unig, ond rydym ni’r Gogleddwyr yn gwybod: “Lle mae goleuni, mae cysgod hefyd.”

Mae’n dod â diarheb i’m meddwl, y gallai Liora fod wedi’i chael yn gymorth ar ei thaith: “Mae’r gwirionedd fel olew, mae’n arnofio ar y brig.” Gallwch ei atal, gallwch ei orchuddio â “harmoni”, ond yn y diwedd mae’n dod i’r wyneb. Mae’n cymryd amser – Mae pethau da yn cymryd amser – ac mae Liora’n dysgu i ni fod aros yr un mor bwysig â gofyn cwestiynau.

Ond mae yna hefyd cysgod, anghysur bach, rwy’n ei deimlo wrth ddarllen. Rydym ni ar yr arfordir yn gwybod bod y clawdd yn dal dim ond os yw pawb yn cydweithio. Os bydd un yn gwneud twll yn y clawdd i edrych ar yr hyn sydd y tu ôl iddo, rydym ni i gyd yn suddo. Mae “rhediad” Liora yn y nefoedd yn beryglus. Mae’n fy atgoffa o’r ddadl am turbinau gwynt ar ein gorwel. Mae un yn gweld ynddynt achubiaeth (yr egni newydd), mae’r llall yn gweld anaf i’r dirwedd, yn rhwygiad yn ein nefoedd hardd. A yw’r cynnydd yn werth torri’r hen heddwch? Dyna gwestiwn sy’n ein poeni heddiw, yn union fel y bobl yn byd Liora.

Mae cerddoriaeth Zamir a Nuria, i mi, fel sain hen organ Arp Schnitger mewn eglwys frics. Pan fydd y bas dwfn yn dechrau grwmian, rydych chi’n ei deimlo’n fwy yn eich bol nag yn eich clustiau. Mae’n sain nad yw’n ceisio bod yn “hardd”, ond yn ddiffuant. Mae’n cyd-fynd â llaw lwyd Nuria, sy’n chwarae’r bas.

I ddeall agwedd Liora, mae angen y gair plattdüütsche “Bedächtigkeit” arnom. Nid yw’n golygu bod rhywun yn araf neu’n dwp. Mae’n golygu eich bod yn meddwl pethau drwodd i’r diwedd cyn gweithredu. Mae Liora’n dysgu yn y “Tŷ o Aros i Wybodaeth” nad yw cwestiynau yno i gael eu hateb ar unwaith, ond i’w gofyn.

Os ydych chi wedi gorffen y llyfr hwn ac eisiau darllen mwy am y pwnc cartref, creithiau a newid, yna cymerwch “Altes Land” gan Dörte Hansen. Yno hefyd mae’n ymwneud â thŷ sy’n cario creithiau, a phobl sy’n gorfod dysgu gwneud heddwch â’u hanes eu hunain heb orchuddio’r craciau.

Mae yna un lle yn y llyfr sydd wedi fy nghyffwrdd yn arbennig, oherwydd ei fod mor nodweddiadol o’r Gogledd yn ei dawedigrwydd. Dyma’r foment pan fydd y fam yn pacio bag cefn Liora tra bod Liora eisoes yn cysgu. Nid yw’n dweud dim. Nid yw’n deffro ei merch i wneud drama fawr ohono nac i’w hatal. Mae’n gwneud yr hyn sy’n rhaid ei wneud: mae’n gwirio’r strapiau, mae’n pacio atgof bach (y sach gyda’r edau llwyd) ac mae’n gadael iddi fynd.

Yn y weithred dawel hon mae cymaint o gariad a pharch. Dyma’r math o gariad rydyn ni’n ei adnabod yma: nid ydym yn siarad llawer amdano, rydym yn gweithredu. Mae’r fam yn gwybod y bydd hyn yn brifo Liora, ac y bydd yn torri ei chalon ei hun. Ond mae hi hefyd yn gwybod: Ni allwch atal y gwynt, ac ni allwch rwystro plentyn sydd â chwestiynau. Mae’r cymysgedd hwn o ofal, dyletswydd a’r gallu i ryddhau – mae wedi rhoi dagrau yn fy llygaid. Mae’n dangos bod y gwir wehyddu nid yn unig yn cynnwys edafedd, ond hefyd y pethau rydyn ni’n eu gwneud i’n gilydd pan nad oes neb yn edrych.

Y Byd ar Un Bwrdd: Hyn a ddysgais gan y lleill

Wrth i mi gau’r tudalennau olaf o’r 44 traethawd diwylliannol hyn, eisteddwn yma yn fy ystafell fach gan deimlo fel pe bawn wedi dychwelyd adref ar ôl taith hir dros y byd – gyda phocedi’n llawn darnau arian estron a chalon yn llawn straeon newydd. Roedd yn teimlo fel pe bai’r llanw stormus nid yn unig wedi golchi dŵr, ond trysorau o bob cwr o’r ddaear i’n clawdd ni. Roeddwn i’n meddwl fy mod i’n nabod Liora. Roeddwn i’n meddwl fy mod i’n deall ei phrotest dawel, oherwydd mae mor debyg i’n natur ni yng Ngogledd yr Almaen. Ond nawr rwy’n gwybod: mae Liora yn ddrych, sy’n dangos wyneb gwahanol ym mhob cornel o’r byd, ac eto’n aros yr un fath drwy’r amser.

Yr hyn a’m synnodd fwyaf yw’r syniadau sy’n troi ein ffordd ni o weld pethau wyneb i waered. Mae yna, er enghraifft, y beirniad o Siapan, sy’n sôn am y "camgymeriad bwriadol". Yma wrth y clawdd, rhaid i bopeth fod yn dynn ac yn gadarn; mae gwall yn berygl. Ond yn Siapan, maen nhw’n gadael twll yn y gwead, i roi lle i’r enaid. Gwnaeth hyn i mi feddwl: efallai nad yw ein perffeithrwydd ni mor gryf ag y credwn. Yna roedd y traethawd o Frasil gyda’r gair Gambiarra. Dyma’r gelfyddyd o drwsio’r amhosib gyda dim byd. Mae hyn yn swnio fel ein ffermwyr ni, sy’n cael tractor cyfan i fynd eto gyda darn o weiren – ddim yn bert, ond mae’n gweithio. Dangosodd hyn i mi fod y "datrysiad brys" yn y De yn ffurf ar gelfyddyd, ac nid dim ond dyletswydd. Ac fe wnaeth y safbwynt Tsiecaidd fy nghyffwrdd yn ddwfn gyda’u Petrolejka – y lamp fechan yn erbyn y tywyllwch mawr. Nid arwres sy’n dweud geiriau uchel a welant yn Liora, ond un sy’n dal y golau yn y tawelwch pan fo peirianwaith mawr y byd yn oer. Mae hynny’n gweddu’n dda i ni.

Yr hyn a agorodd fy llygaid go iawn yw sut mae diwylliannau sydd mor bell oddi wrth ei gilydd yn estyn llaw, heb wybod hynny. Mae’r testun Catalaneg yn sôn am Trencadís, lle maen nhw’n gwneud rhywbeth newydd a hardd allan o deils wedi torri. Ac ar ochr arall y byd, mae’r beirniad Coreaidd yn sôn am Jogakbo, lle maen nhw’n gwnïo blanced newydd o ddarnau o frethyn. Mae’r ddau yn paentio’r darlun bod y toredig a’r trwsiadwy yn fwy gwerthfawr na’r hyn na dorrodd erioed. Mae hon yn wirionedd y mae angen i ni yma yn y Gogledd, lle rydym bob amser yn ofni y gallai’r clawdd dorri, efallai ei ddysgu.

Ac yma hefyd y mae fy "mann dall", y peth na fyddwn i byth wedi’i weld ar fy mhen fy hun. Yn fy nhraethawd i, gwelais "Hollt" (Crack) Liora yn yr awyr fel perygl, fel twll yn y clawdd y mae’n rhaid i ni ei gau. Ond mae’r beirniad o Sbaen yn gweld pethau’n wahanol iawn: iddo ef, y briw yw ffynhonnell y bywyd, yr Herida. Ac mae’r testun Pwylaidd yn sôn am Żal, poen calon sy’n angenrheidiol i dyfu. Roeddwn i’n meddwl bod rhaid i ni ddiogelu’r cyfanwaith, ond dangosodd y lleill i mi: dim ond pan fydd yn rhwygo y daw’r golau i mewn. Roedd hynny, i mi fel un o Ogledd yr Almaen sy’n poeni am ddiogelwch, yn wers galed ond pwysig.

Yn y diwedd gwelwn ein bod ni gyd – p’un ai yn Cairo, Seoul neu Hamburg – yn cario ein "Cerrig Holi" (Question Stones) ein hunain. Ymysg y Swahili, darnau chwarae ar gyfer gêm Bao ydyn nhw, ac yn Rwsia mae’n garreg werthfawr yn y boced. Y gwahaniaeth yn unig yw sut rydym yn delio â nhw. Mae rhai eisiau trwsio’r awyr, eraill eisiau ei gweld yn llosgi fel y gallant anadlu’n rhydd. I mi, mae’r daith hon wedi dangos bod ein "pwyll" Gogledd Almaenig yn dda, ond na ddylem gau ein hunain i ffwrdd.

Pan fyddwch yn rhoi’r llyfr hwn o’r neilltu, gwnewch ffafr i mi: Darllenwch y traethawd gan yr Albanwr (SCO). Mae’n swnio mor gyfarwydd, mor arw ac onest â’n hiaith ein hunain, fel pe bai cefnder o’r ochr arall i Fôr y Gogledd yn chwifio atom. Mae’n dangos i ni, er ein bod yn siarad ieithoedd gwahanol, ein bod yn y bôn yn gweithio ar yr un gwead mawr.

Backstory

O'r Cod i'r Enaid: Ailstrwythuro Stori

Fy enw i yw Jörn von Holten. Rwy'n dod o genhedlaeth o wyddonwyr cyfrifiadurol nad oedd y byd digidol yn rhywbeth a gymerwyd yn ganiataol iddynt, ond yn hytrach rywbeth a adeiladwyd carreg wrth garreg. Yn y brifysgol, roeddwn yn un o'r rhai i bwy roedd termau fel "systemau arbenigol" a "rhwydweithiau niwral" nid yn unig yn ffuglen wyddonol, ond yn offer hynod ddiddorol, er yn rhai crai ar y pryd. Deallais yn gynnar y potensial enfawr a oedd yn gorwedd yn y technolegau hyn – ond dysgais hefyd i barchu eu cyfyngiadau.

Heddiw, degawdau yn ddiweddarach, rwy'n gwylio'r cynnwrf o amgylch "Deallusrwydd Artiffisial" gyda safbwynt triphlyg yr ymarferydd profiadol, yr academydd a'r esthetydd. Fel rhywun sydd hefyd wedi'i wreiddio'n ddwfn yn y byd llenyddiaeth a harddwch iaith, rwy'n gweld y datblygiadau cyfredol yn amwys: Rwy'n gweld y torri tir newydd technolegol rydym wedi bod yn aros amdano ers tri degawd. Ond rwyf hefyd yn gweld di-hidwch naïf, lle mae technoleg anorffenedig yn cael ei lansio i'r farchnad – yn aml heb ystyried y gwead diwylliannol cain sy'n dal ein cymdeithas gyda'i gilydd.

Y Wreichionen: Bore Sadwrn

Dechreuodd y prosiect hwn nid ar fwrdd dylunio, ond o angen dwfn. Ar ôl trafodaeth am uwch-ddoethineb ar fore Sadwrn, wedi'i aflonyddu gan sŵn bywyd bob dydd, roeddwn yn chwilio am ffordd i drafod cwestiynau cymhleth nid yn dechnegol, ond yn ddynol. Felly ganwyd Liora.

Yn wreiddiol wedi'i fwriadu fel stori dylwyth teg, tyfodd y disgwyliadau gyda phob llinell. Sylweddolais: Pan fyddwn yn siarad am ddyfodol dynoliaeth a pheiriannau, ni allwn wneud hynny yn Almaeneg yn unig. Rhaid i ni ei wneud yn fyd-eang.

Y Sylfaen Ddynol

Ond cyn i unrhyw un beit o ddata lifo drwy AI, roedd y dynol yno'n gyntaf. Rwy'n gweithio mewn cwmni rhyngwladol iawn. Nid cod yw fy realiti dyddiol, ond y sgwrs gyda chydweithwyr o Tsieina, yr UD, Ffrainc neu India. Roedd y cyfarfyddiadau analog go iawn hyn – dros baned o goffi, mewn cynadleddau fideo, dros swper – a agorodd fy llygaid.

Dysgais fod termau fel "rhyddid," "dyletswydd," neu "cytgord" yn chwarae alaw hollol wahanol yng nghlustiau cydweithiwr o Japan nag yn fy nghlustiau Almaeneg i. Yr atseiniau dynol hyn oedd y frawddeg gyntaf yn fy sgôr. Nhw oedd yn cyflenwi'r enaid na all unrhyw beiriant ei efelychu.

Ailstrwythuro: Cerddorfa Dyn a Pheiriant

Yma y dechreuodd y broses na allaf ond ei galw'n "ailstrwythuro" (refactoring) fel gwyddonydd cyfrifiadurol. Mewn datblygu meddalwedd, mae ailstrwythuro yn golygu gwella'r cod mewnol heb newid yr ymddygiad allanol – rydych chi'n ei wneud yn lanach, yn fwy cyffredinol, yn fwy cadarn. Dyna'n union a wnes i gyda Liora – gan fod y dull systematig hwn wedi'i wreiddio'n ddwfn yn fy DNA proffesiynol.

Fe wnes i lunio cerddorfa o fath newydd:

  • Ar un ochr: Fy ffrindiau a'm cydweithwyr dynol gyda'u doethineb diwylliannol a'u profiad bywyd. (Diolch yn fawr yma i bawb a drafododd ac sy'n dal i drafod y pwnc).
  • Ar yr ochr arall: Y systemau AI mwyaf modern (fel Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen ac eraill), na ddefnyddiais fel cyfieithwyr yn unig, ond fel "partneriaid sbarduno diwylliannol," oherwydd eu bod hefyd yn cyflwyno cymariaethau a oedd yn fy rhyfeddu ac yn fy nychryn ar yr un pryd. Rwy'n derbyn safbwyntiau eraill, hyd yn oed os nad ydynt yn dod yn uniongyrchol gan berson.

Gadewais iddyn nhw gystadlu yn erbyn ei gilydd, trafod a gwneud awgrymiadau. Nid oedd y cydweithio hwn yn ffordd unffordd. Roedd yn broses adborth creadigol, enfawr. Pan fyddai'r AI (wedi'i gefnogi gan athroniaeth Tsieineaidd) yn nodi y byddai gweithred benodol gan Liora yn cael ei hystyried yn amharchus yn Asia, neu pan fyddai cydweithiwr o Ffrainc yn tynnu sylw at fethaffor oedd yn swnio'n rhy dechnegol, nid dim ond addasu'r cyfieithiad a wnes i. Fe wnes i adlewyrchu'r cod ffynhonnell ac yn aml ei newid. Aethais yn ôl i'r testun Almaeneg gwreiddiol ac ysgrifennais ef eto. Gwnaeth dealltwriaeth Japan o gytgord y testun Almaeneg yn fwy aeddfed. Gwnaeth y safbwynt Affricanaidd ar gymuned y deialogau yn gynhesach.

Arweinydd y Gerddorfa

Yn y cyngerdd swnllyd hwn o 50 iaith a miloedd o naws diwylliannol, nid fy rôl oedd awdur yn yr ystyr glasurol bellach. Fe'm gwnaed yn arweinydd cerddorfa. Gall peiriannau gynhyrchu synau, a gall pobl gael teimladau – ond mae angen rhywun i benderfynu pryd y daw pob rhan i mewn. Roedd yn rhaid i mi benderfynu: Pryd mae'r AI yn iawn gyda'i ddadansoddiad rhesymegol o iaith? A phryd mae'r dynol yn iawn gyda'i reddf?

Roedd y cyfeirio hwn yn flinedig. Roedd yn gofyn am ostyngeiddrwydd tuag at ddiwylliannau tramor ac ar yr un pryd llaw gadarn i beidio â gwanhau neges graidd y stori. Ceisiais arwain y sgôr fel bod 50 fersiwn iaith yn cael eu creu yn y pen draw, sy'n swnio'n wahanol, ond i gyd yn canu'r un gân. Mae pob fersiwn bellach yn cario ei lliw diwylliannol ei hun – ac eto mae fy angerdd i'w deimlo ym mhob llinell, wedi'i buro drwy hidlydd y gerddorfa fyd-eang hon.

Gwahoddiad i'r Neuadd Gyngerdd

Mae'r wefan hon bellach yn neuadd gyngerdd. Yr hyn a welwch yma nid llyfr a gyfieithwyd yn syml ydyw. Mae'n draethawd aml-leisiol, yn ddogfen o ailstrwythuro syniad drwy ysbryd y byd. Mae'r testunau y byddwch yn eu darllen yn aml wedi'u cynhyrchu'n dechnegol, ond wedi'u cychwyn, eu rheoli, eu curadu a'u cerddorfaoli yn ddynol.

Rwy'n eich gwahodd: Defnyddiwch y cyfle i newid rhwng ieithoedd. Cymharwch. Teimlwch y gwahaniaethau. Byddwch yn feirniadol. Oherwydd yn y diwedd rydym i gyd yn rhan o'r gerddorfa hon – chwilotwyr sy'n ceisio dod o hyd i'r alaw ddynol yng nghanol sŵn y dechnoleg.

Mewn gwirionedd, yn nhraddodiad y diwydiant ffilm, dylwn i nawr ysgrifennu 'Making-of' cynhwysfawr ar ffurf llyfr sy'n ymdrin â'r holl faglau diwylliannol a'r naws ieithyddol hyn.

Crëwyd y ddelwedd hon gan ddeallusrwydd artiffisial, gan ddefnyddio'r cyfieithiad diwylliannol ail-wehyddu o'r llyfr fel ei ganllaw. Ei dasg oedd creu delwedd clawr cefn diwylliannol atyniadol a fyddai'n swyno darllenwyr brodorol, ynghyd ag esboniad o pam mae'r delweddau'n addas. Fel yr awdur Almaenig, cefais fy nenu gan y rhan fwyaf o'r dyluniadau, ond cefais fy nghyffroi'n fawr gan y creadigrwydd y llwyddodd yr AI i'w gyflawni yn y pen draw. Yn amlwg, roedd angen i'r canlyniadau fy argyhoeddi i yn gyntaf, ac roedd rhai ymdrechion wedi methu oherwydd rhesymau gwleidyddol neu grefyddol, neu'n syml oherwydd nad oeddent yn addas. Mwynhewch y llun—sy'n ymddangos ar gefn y llyfr—a chymerwch funud i archwilio'r esboniad isod.

I ddarllenydd sydd wedi ei wreiddio yn y pridd trwm o Is-Sachsen, nid yw'r ddelwedd hon yn dangos ffantasi cosmig bell. Mae'n dangos caets wedi'i adeiladu o'r deunyddiau cartref ei hun. Mae'n gwrthod yr ethereal o blaid yr hyn sy'n gyffyrddadwy: parhauster diysgog derw a phridd pob yr iseldiroedd.

Y glo poeth yn y canol yw enaid Liora. Nid yw'n seren oer, bell, ond yn ddarn o mawn neu goed calon ar dân—gwres crai, lleol. Mae'n cynrychioli'r cerrig cwestiwn nid fel gemau goddefol, ond fel elfennau gweithgar, mygdarthol sy'n bygwth llosgi'r strwythur o'u cwmpas. Dyma'r "gwres mewnol" sy'n ymladd yn erbyn oerfel lleithig, araf system berffaith.

O amgylch y tân hwn mae cynllun y Steernwever (Gwehydd Seren), wedi'i amlygu yma fel yr awdurdod pensaernïol eithaf: y Fachwerk (ffrâm bren). Mae'r arae geometrig o drawstiau tywyll, tywyddog a Backstein (brics) coch yn ffurfio Mandala o drefn lwyr. Mae'r pennau ceffylau croes ar y corneli—y Giebelzeichen traddodiadol sy'n gwarchod toeau ffermdai Is-Sachsen—yn cael eu lluosi yma i mewn i dŵr gwylio na ellir ei ddianc. Maent yn symbol o dynged sydd yn "brofedig gan storm ac wedi'i wreiddio yn y ddaear," amddiffyniad sydd wedi troi'n garchar.

Mae'r tensiwn yn gorwedd yn y mwg a'r ymylon llosg. Mae hyn yn cynrychioli'r Reet (y Hollt) a ddisgrifir yn y testun. Mae cydosod perffaith y ffrâm bren yn cael ei gamffurfio gan wres y Cwestiwn. I'r enaid brodorol, mae'r ddelwedd hon yn ennyn diléama arswydus y llyfr: i gynnal sefydlogrwydd oer, diogel y Geweev (y We) sydd wedi sefyll am ganrifoedd, neu i fentro llosgi'r tŷ i lawr i deimlo'n olaf wres rhyddid.

Mae'r dyluniad hwn yn deall bod yn y gogledd, nid yw Tynged wedi'i hysgrifennu yn y sêr, ond wedi'i hadeiladu trawst wrth drawst trwm—ac mae'n cymryd tân yn y lle tân i herio oerfel yr adeiladwaith.