La Fendo kaj la Trencadís

Kataluna legado de Liora kaj la Stel-Teksisto, fare de Mercè Vallcorba i Soler

I. La timo pri mondo sen fendetoj

Ekzistas lando en ĉi tiu libro antaŭ ol Liora alvenas tien, kaj ni katalunoj rekonas ĝin kun tremeto, ĉar oni promesis ĝin al ni multfoje. Ĝi estas lando sen malglateco, kie ĉio kongruas, kie neniu fadeno elstaras. La aŭtoro priskribas ĝin kun frostiga malvarmo: «Mondo sen laceco nek sango, / Sen doloro, nek malsato, nek malespero, / Sed sen la fajro nomata la Sopiro flugi.» Ĝi estas la paradizo de finita perfekteco, teksita kun precizeco, kiu elvokas, diras la teksto, «la silentan logikon de falanta neĝo».

Fronte al ĉi tiu senmanka ĉielo, la kataluna animo faras antikvan geston de malfido. Nia Joan Maragall, en sia Cant espiritual, kuraĝis diri al Dio, preskaŭ arogante, ke li ne volas pli belan mondon ol ĉi tiun, ĉar ĉi tiu, kun sia tuta mortema neperfekteco, jam estis tro bela por rezigni pri ĝi. Li ne petis alian, poluritan ĉielon; li petis konservi ĉi tiujn okulojn, ĉi tiun fenditan teron, ĉi tiun necertan horon. Estas teologio, kiu preferas la vaporiĝantan roson al la ŝtono, kiu neniam eluziĝas. Liora estas filino de ĉi tiu sama spirita genlinio, kvankam ŝi naskiĝis en la germana: ambaŭ scias, ke mondo, kie nenio povas rompiĝi, estas, fakte, mondo, kie nenio povas naskiĝi.

II. La knabino, kiu kolektas malglatecon

Liora portas dorsosakon plenan de «demando-ŝtonoj», pezo, kiu, la libro diras al ni, «defiis la malpezecon de ĉi tiu mondo». Dum la aliaj infanoj «kolektis lumon» aŭ «kalkulis ĝin», ŝi kolektas tion, kio pikas. Kaj la koro de ŝia tuta vojaĝo jam batas komence, en versoj, kiujn mi legas kiel la sekretan devizon de la libro: «Ŝi serĉis la malglataĵon, la rokon kaj la randon, / Ĉar nur tie restas la Vivo, / Tie kie la fadeno forte kroĉiĝas, / Por nodi la verkon per nova belo.»

Ĉi tiu knabino estas, sen scii tion, la heredantino de Ramon Llull. Nia filozofo el Majorko konstruis Arton, kiu strebis al perfekta kaj kombina ŝablono de la tuta scio — la plej malnova revo de la Stel-Teksisto —, sed lia plej viva libro ne estas tiu de la perfektaj figuroj, sed la Libro de Merindaĵoj, kie viro travojaĝas la mondon demandante, mirante, senhalte. Llull sciis tion, kion scias Liora: ke la miro kaj la demando valoras pli ol la fermita respondo. Tial la libro estas dediĉita «al ĉiuj tiuj, kiuj iam ajn sentis, ke demandoj portas flugilojn».

III. La fendo: la unua rompo de mozaiko

Kaj poste venas la momento, kiu disigas ĉion. Liora demandas al Zamir pri dividita fadeno, li krias «Iuj demandoj ŝiras tion, kion ili tuŝas!», kaj la fadeno cedas. La fendo malfermiĝas. La libro ne plibeligas ĝin: la rando «ne brilis ore kiel la resto de la teksaĵo, / sed en febra kaj palpita violo», kaj tio, kio estis malantaŭ ĝi, «elspitis la foreston de ĉio». Zamir riproĉas ŝin, vundite: «Via demando ne estis ŝlosilo, / sed tranĉilo!»

Jen kie kataluna leganto sentas, ke la libro parolas al ŝi en ŝia propra materia lingvo. Ĉar ni havas vorton, kaj arton, por tio, kion Liora malkovras. La vorto estas trencadís.

Trencadís estas la tekniko per kiu Gaudí kaj Jujol kovris la ondan benkon de Park Güell, la turojn de Sagrada Família, la kamentubojn de La Pedrera: preni la rompitan kahelon, la frakasitan teleron, la rubon, kiun neniu volas, kaj komponi novan surfacon el la splitoj, kiu brilas pli ol la tuta kahelo. Trencadís ne kaŝas la rompadon. Ĝi ne ŝajnigas, ke la peco neniam rompiĝis. Male: ĝi igas la rompon sia materialo, kaj la junton sia desegnaĵo. Fronte al la fendo de Liora, la kataluna okulo unue ne vidas katastrofon; ĝi vidas la unuan rompon de mozaiko, kiu ankoraŭ ne estis komponita.

De ĉi tie venas la frazo, kiun mi ŝatus lasi enkonstruita en vi kiel unu el la ŝtonoj en la dorsosako: ne ekzistas trencadís sen frakasado. Ne ekzistas mozaiko sen la koro por unue rompi ion. La beleco, kiu daŭras, ne estas tiu, kiu neniam fendiĝis, sed tiu, kiu sciis kien meti la splitojn.

IV. La kudro, kiu ne kaŝiĝas

Tial la detalo, kiu plej kortuŝas min en la tuta libro, estas tiel malgranda, ke oni povus preteratenti ĝin. Kiam Zamir, nokte, reteksas la truon, kiun la demando malfermis, la teksto ne diras, ke la ĉielo denove iĝas perfekta. Ĝi diras ion multe pli kuraĝan: «La kudro de Zamir ĉiam estos videbla.»

Ĉi tio estas, ekzakte, la moralo de la trencadís. Trencadís ne serĉas la nevideblan junton; ĝi montras ĝin. Ĉiu linio de mortero inter la splitoj estas la konfeso, ke estis rompo ĉi tie kaj mano, kiu decidis reunuigi ĝin. La cikatro ne estas la malsukceso de la riparo: ĝi estas ĝia subskribo. La japanoj havas sian kintsugi, la oron, kiu lumigas la fendon en la ceramiko; ni havas la trencadís, kiu estas pli humila kaj pli kolektiva, ĉar ĝi ne uzas oron, sed rubon, kaj ĝi ne savas ununuran tason, sed kovras tutan volbon. Sed ambaŭ diras la samon, kion ĉi tiu libro diras: kio rompiĝas kaj estas denove teksita, valoras pli ol tio, kio neniam estis tuŝita.

Ni memoru, ke Liora mem, antaŭ la fendo, jam ricevis ĉi tiun saĝon ĉe la Foiro de Lumo, kiam knabino, kiu iam enŝlosis birdon en kaĝo, flustris al ŝi: «Iuj kaĝoj estas faritaj por ni mem.» Senmanka perfekteco estas unu el ĉi tiuj kaĝoj. Ĝi estas teksita tiel fajne, ke oni eĉ ne vidas ĝin, ĝis iun tagon, kiel Liora, oni kuraĝas tiri fadenon.

V. Teksi estas decidi

Kaj ĉi tie ni devas esti ekzaktaj, ĉar la libro estas. La vivo ne naskiĝas el la fendo. La fendo, sole, estas nur foresto, malvarmo, la violo, kiu vundas la okulojn. La vivo naskiĝas el la decido reteksi ĝin. Ĉi tiu distingo estas la tuta diferenco inter detruo kaj kreado, kaj la libro deponas ĝin en sian plej serenan frazon, kiam Liora jam komprenis ĉion: «La vera dezajno de la mondo, Liora tiel trovis, / ne kuŝis en la ŝablono. / Ĝi kuŝis en la spaco inter la fadenoj – / tiu nevidebla spiro, kiu apartenis nur al propra elekto.»

Oni diras, ke la kataluna animo ĉiam debatas inter seny kaj rauxa: la prudento, kiu mezuras, ordigas kaj ne volas, ke io rompiĝu, kaj la subita impulso, kiu frakasas ordon kaj enlasas la aeron. La mondo de la Teksisto estas pura seny: mezurita, harmonia, sen ununura ekstra noto. Liora alportas la rauxa-n de demando al ĝi. Sed la libro estas pli saĝa ol ĉi tiu malnova opozicio, ĉar ĝi ne festas la rauxa-n, kiu detruas nek la seny-n, kiu enkaĝigas: ĝi festas la manon, kiu, post la rauxa, denove teksas per seny. La trencadís mem estas ĉi tiu repacigo igita materio: ĝi bezonas la rauxa-n por rompi la kahelon kaj la paciencan seny-n por komponi ĝin denove, pecon post peco, ĝis la junto desegnas floron. Sen unu, ne ekzistas materialo; sen la alia, ne ekzistas formo.

La spaco inter la fadenoj. La junto de la trencadís. Propra spiro. Estas la sama loko, dirita trumanere. La libereco, pri kiu ĉi tiu rakonto parolas — la postparolo deklaras ĝin kun admirinda pureco — ne estas la libereco de "ĉio estas permesita", sed la kvieta libereco senti por si mem, demandi, elekti tion, kio havas pli profundan signifon, eĉ se la elekto igas la teron tremi sub niaj piedoj. Estas libereco, kiu havas koston, kaj la libro ne kaŝas ĝin, same kiel ĝi ne kaŝas la kudron.

VI. La verko, kiu lernas marŝi

Estas fina kataluna fadeno, kiun mi ŝatus tiri, kaj ĝi tuŝas la koron mem de la Stel-Teksisto. Katalunio estas lando de teksiloj. Dum generacioj, en la industriaj kolonioj kiuj viciĝis laŭlonge de la riveroj Llobregat kaj Ter, tutaj vilaĝoj vivis per la bruo de la fadeno kaj la navedo. Ni scias, kio estas teksado, kaj ni scias, kiel estas, ke iu teksas nian destinon de supre. Tial la demando de Liora — «Se neniu diris al mi, / kiu ŝpinis ĉi tiun fadenon?» — ne estas abstraktaĵo por ni: ĝi estas demando pri potenco, pri tio, kiu movas la navedon de niaj vivoj.

Kaj la respondo de la libro estas grandioza kaj tre nia. La Teksisto povas konstrui la mondon, sed li ne povas plori la larmojn de Liora. La kreinto devas ellasi sian verkon. La aŭtoro diras ĉi tion per bildo, kiun ĉiu kataluna metiisto komprenus: «Verko, kiun la kreinto ankoraŭ plene regas, estas nur marioneto. / Verko, kiu iĝas fremdulo al li, estas infano lernanta marŝi.»

Pensu pri Gaudí. Li mortis sen vidi la Sagrada Família finita, kaj diris, ke lia kliento ne rapidas. Li testamentis nefinitan verkon, plenan de malfiksaj fadenoj, por ke aliaj manoj — niaj, tiuj de la ankoraŭ nenaskitaj — povu meti siajn splitojn en ĝin. La granda kataluna arkitekturo ne estas fermita ŝablono: ĝi estas muta invito daŭrigi, precize kiel tiu «sola pala fadeno» kiun Joram lasas pendi ĉe la rando de la tablo por ke iu trovu ĝin, ĉar «iuj fadenoj naskiĝas por esti trovitaj, ne por esti kaŝitaj».

VII. Flugu

La tradukisto de ĉi tiu eldono skribas, ke la rakonto estis «ame reteksita ĉi tie, en la kataluna», kaj ke li elektas «incerecon super senmankeco». Mi ne povas pensi pri pli bona maniero diri ĝin. Ĉi tio estas la pakto de la trencadís kaj la pakto de ĉi tiu libro: pli bone sincera ol senmanka, pli bone la videbla kudro ol la glata mensogo.

Se vi estas kataluno, mi esperas, ke vi sentis, ke ĉi tiu rakonto, naskita malproksime, jam estis iom via: ke ĝi parolas per la voĉo de Maragall, kiu amas la neperfektan mondon, per la miro de Llull, per la manoj de Gaudí, kiuj brilegas la rompitan kahelon. Kaj se vi legas ĝin el alia lingvo, eble vi kunportas malgrandan kaj strangan donacon: vorton nian, trencadís, kaj la rigardon malantaŭ ĝi. Rigardon, kiu ne petas al vi neniam rompiĝi. Ĝi nur petas, ke kiam vi ja rompiĝos, vi sciu kien meti la splitojn.

Liora, finfine, ne ĵetas la ŝtonon en la riveron. Ŝi tenas ĝin. Ne kiel respondon, sed kiel promeson: ŝi daŭre demandos, sed ŝi neniam forgesos, kion demandoj povas kosti. Kaj la libro fermiĝas per tri vortoj, kiuj estas, samtempe, permeso kaj adiaŭo: «Liora apartenas al si mem. Flugu, Liora!»

Lasu ĉiun leganton, do, tiri sian fadenon. La volbo ankoraŭ ne estas plena. Estas spaco por niaj splitoj.