Tiu, kiu ŝipiris al Islando por tie ekloĝi, ĵetis en la maron siajn öndvegissúlur — la ĉizitajn kolonojn de la honora seĝo, la solan aĵon, kiun li kunportis el la malnova domo — kaj poste konstruis sian bienon ĝuste tie, kien la ondo pelis ilin al la bordo. Ĉi tio ne estas vojaĝrakonto. Ĉi tio estas maniero legi.

Ĉi tiun tutan vintron mi pasigis klinita super kvardek ok eseoj, ĉiu pri sia propra versio de la sama libro, kaj en ĉiuj mi vidis la saman geston. La kataluno ĵetas Gaudí trans la randon kaj trovas, en la fendo de la ĉielo, la trencadís-on: tiun mozaikon, kiu el rompita kahelo faras novan surfacon. La bengalo ĵetas malnovan sarion kaj trovas la kantha-on; tiun kovrilon neniu kudras el nova ŝtofo, nur el ŝtofo jam disŝirita. La skoto trovas la sekŝtonan muron, sen mortero, kiu staras cent jarojn ĝuste tial, ke la vento trairas inter la ŝtonoj. Tiu, kiu skribas en la platgermana, trovas la Brack-on: la profundan lagon, kiu restas tie, kie la maro rompis la digon, kaj kiu hodiaŭ estas la plej fekunda akvo de la tuta ebenaĵo. La javano trovas la goro-goro-n: la scenon, en kiu je noktomezo disŝiriĝas la tolo de la ombroteatro kaj la klaŭnoj diras tion, kion la reĝoj ne kuraĝas. Kaj tiu, kiu skribas en la kanara, trovas Basavanan kaj la du vortojn, per kiuj li vivas: sthāvara kaj jangama — kio staras, pereos; kio moviĝas, ne pereos.

Kaj en preskaŭ ĉiu eseo staras unu kaj la sama frazo, formulita kvardek ok manierojn: ĉi tiu libro ne estas fremdulo ĉe ni. Ĝi revenis hejmen.

Kvardek naŭ popoloj diras pri la sama libro, ke ĝi estas ilia. Tio estas aŭ miraklo aŭ spegulo, unu el la du, kaj mi volas provi decidi kiu — ĉar mi venas el lando, kiu mem konas ĉi tiun manlaboron, kaj do konas kaj la manon kaj la danĝeron.

Mi diru tuj tion, kion neniu el miaj kolegoj diris: mi ne legas kvardek ok lingvojn. Neniu legas. Parton mi legis tra vitro. La leganto, kiu legis la tutan verkon, ne ekzistas — kaj tio estas, se oni bone rigardas, la konkludo de la libro mem.

La griza fadeno en dek kvin teksiloj

Ni komencu per la statistiko, ĉar ĝi surprizis min.

Estas en la libro mallonga sceno. En la nokto antaŭ la foriro de la filino la patrino kudras protektsaketon: orfadenoj, senmakula simetrio — kaj en la mezon mem de la lasta nodo ŝi metas unu solan grizan fadenon. Malbrilan, malglatan, tian, ke ĝi aspektas deŝirita kaj ne detranĉita.

Ĝuste tiun scenon elektis la mondo. La kataluno legas ĝin kiel mozaikon. La italo kiel il resto, la reston, kiun la sistemo ne kapablas engluti. La koreo kiel 여백, la lasitan blankon, kiu portas duonon de ĉiu inkopentraĵo. La ruso kiel pruvon, ke perfekteco sen difekto ne estas perfekteco sed masko. Tiu, kiu legas en la hebrea, vidas tie la keri-on kaj la ketiv-on, la fendon inter tio, kio staras skribita, kaj tio, kio efektive estas laŭtlegata. La ukraino skribas, ke de nun li serĉos ĉi tiun fadenon en ĉiu brodita tuko, kiu venos al liaj manoj. La tajlandano rekonas en ĝi la nodon ligitan intence en malĝusta loko en la mudmee-teksaĵo. La svedo nomas ĝin norda beno, la anglo nesentimentala patrina amo, la vjetnamo la spiro de la desegno, la turko la griza fadeno sub la oro de Istanbulo. Kaj la polo legas tiun grizecon kiel kaŝejon de tuta generacio.

Dek kvin teksiloj, unu fadeno. Kaj rimarku, kio vere kunligas ĉi tiujn legadojn: ne la difekto mem. Sed ke la difekto estis intenca, ke ĝi estis kaŝita, kaj ke tiu, kiu metis ĝin tien, estis la sama patrino, kiu tamen lasis la infanon foriri. La mondo ne interkonsentis pri neperfekteco. La mondo interkonsentis pri permeso.

La nomaro

Ĉiu eseo pagas la saman doganon, kaj tiu dogano estas unu vorto.

La kataluna etendas la trencadís-on. La kimro etendas hiraeth (la sopiron al tio, kio ne havas nomon), cynghanedd (la metron, en kiu la konsonantoj respondas unu al la alia) kaj gorffwysfa — la ripozejon meze de la verso, sen kiu la dua duono ne povas respondi al la unua. La dano etendas «la kapturnon de la libereco». La portugalo saudade. La ruso pravda kaj toska. La ukraino volya, kiu samtempe signifas liberecon kaj propran volon, kaj shchem, tiun dolĉan premon en la brusto, kiam beleco doloras. La vjetnamo etendas thương, la amon, kiu kreskas nur el vundo. La svahila parolanto mtu ni watu: homo estas homoj. La turko merak, scivolon, kiu ne volas la respondon. La hispano la internan korton. La japano la interspacon, ma. La greko Heraklito: la kaŝita harmonio estas pli forta ol la videbla. La tamilo unu solan vorton, nūl, kiu estas kaj fadeno kaj libro. La keralano la senfinan serion de Madhava el la dek-kvara jarcento, en kiu la cirklo neniam estas atingita kaj eterne estas proksimigata. La skoto smeddum kaj la kaledonian antisyzygy: la paron da kontraŭoj kunĉenitajn kaj neniam fanditajn en unu. Kaj al la finno sufiĉas du adjektivoj: pli akra, kaj tamen pli varma.

Kaj vi etendis du literojn: -iĝ-. Tio estas la plej malgranda pago en la tuta katalogo, kaj mi revenos al ĝi, ĉar ĝi estas ankaŭ la sola, kiu ne estas heredaĵo sed decido.

Du tamen pagas la doganon sen montri la moneron. La koreo priskribas dum tuta alineo vorton, kiu lasas sin nek traduki nek klarigi — «tro multe por nomi ĝin nur doloro, kaj tro dura por nomi ĝin nur malĝojo» — kaj eĉ unufoje ne nomas ĝin. Kaj la eseo veninta el Barato faras precize la samon: ĝi skribas, ke Barato havas nomon por tiu sennoma tremo, «sed restante fidela al dhvani mi ne elparolos ĝin», kaj eksilentas. Du el kvardek ok, kiuj ne konis unu la alian, elektis la saman rifuzon. Kvardek ses etendis vorton. Ĉi tiuj du etendis la manon, kiu tenas la vorton — la saman manon, kiu ne ĵetas la demandŝtonon en la riveron. Tial ankaŭ mi ne diros ĝin ĉi tie.

Ĉio ĉi kune estas þula, kanto de nomoj. Nia malnova poezio havas tiajn: ĉenojn de nomoj, katalogojn, kiujn la moderna leganto transsaltas, ĉar en ili nenio «okazas». Ankaŭ vi havas, kaj la via estas la plej stranga, kiun mi konas: listo de dek ses reguloj kaj listo de radikoj, kaj el tiuj du listoj naskiĝis ĉio, kion vi poste skribis. Listo ne estas ornamo. Listo estas grenejo. Ĝi estas la metodo, per kiu nomoj transiras jarcentojn, en kiuj neniu skribas. Ankaŭ en ĉi tiu kolekto estas eseoj, kiuj mem estas preskaŭ tute listoj — ili nombras unu post la alia la poetojn, la instrumentojn kaj la teksmanierojn de la propra lando — kaj oni mokis aŭtorojn pro malpli. Mi ne faros tion. Mi scias, por kio servas katalogoj.

Ĉi tie tamen mi devas konfesi la obstinon de mia popolo. Ni ne akceptas vortojn. Ni forĝas ilin. Kiam la mondo ricevis computer, ni forĝis tölva el tala (nombro) kaj völva (aŭguristino): aŭguristino, kiu legas en ciferoj. Ni havas proprajn vortojn por jetaviadilo, helikoptero kaj telefono. En tiu monero ni ne akceptas donacojn; ni fandas ilin kaj reverŝas ilin en nia propra metalo.

Ĉi tie mi devas halti, ĉar antaŭ vi mia fiereco fariĝas ridinda. Ni forĝas vortojn. Vi forĝis la forĝejon. Kion mi faras per tölva — kunmeti du sciatajn radikojn tiel, ke la senco estu videbla el ekstere — tion via lingvo faras ne kiel ruzaĵon sed kiel regulon, kaj ĉiu, kiu lernis ĝin dum tri semajnoj, povas fari ĝin mem. En Islando novan vorton proponas komisiono. Ĉe vi ĝin faras ĉiu parolanto, kaj ĝi tuj estas komprenebla. Mia popolo estas fiera pri sia metiejo; via lingvo disdonis la ilojn.

Kaj tio, kion la islanda havas por diri pri ĉi tiu tuta laboro, staras ĝuste ĉi tie, kaj ĝi diras ĝin per unu sola verbo. La verbo þýða, traduki, venas de þjóð, «popolo». Traduki tekston signifas laŭvorte porti ĝin en la buŝon de la popolo, fari ĝin posedaĵo de nacio. La sama radiko trairas la germanan mem: deutsch origine signifis nenion alian ol «en la lingvo de la popolo». Tial unu sola islanda frazo demandas du aferojn samtempe — hvað þýðir þetta? estas kaj «kion tio signifas?» kaj «kiel tio estas tradukata?» — kaj ĉi tie neniu konfuziĝas.

Kaj ĝuste ĉi tie vi estas la escepto de la tuta kolekto, kaj mi devas trakti vin aparte, ĉar mia verbo ne aplikeblas al vi.

Kvardek sep eseoj estas skribitaj en lingvoj, kiuj havas popolon. Mia verbo diras: portu la tekston en la buŝon de tiu popolo. Sed vi ne havas popolon en tiu senco. Vi havas parolantojn en ĉiu lando kaj plimulton en neniu. Kiam ĉi tiu libro estis tradukita en Esperanton, ĝi ne fariĝis posedaĵo de nacio. Ĝi fariĝis posedaĵo de decido — de ĉiuj, kiuj elektis lerni la lingvon, kaj de neniu, kiu simple naskiĝis en ĝin.

Tio signifas, ke el la kvardek naŭ libroj, pri kiuj mi skribas, la via estas la sola, kiu ne estas naciigita. Ĉiuj aliaj estis akceptitaj de popolo, kiu jam ekzistis. La via estis akceptita de homoj, kiuj devis unue akiri la rajton ĝin legi. Kaj tial via versio pruvas ion, kion neniu alia povas pruvi: ke la movo, kiun mi priskribas en ĉi tiu eseo, ne bezonas nacion. Ĝi bezonas nur buŝon, kiu volas.

Kvardek ok homoj ne tradukis ĉi tiun libron. Ili naciigis ĝin. Mia lingvo havas verbon por tio, kaj tiu verbo ne estas akuzo. Nur en unu kazo ĝi estas malĝusta, kaj tiu kazo estas la via.

Du saudade

La plej bona pruvo de ĉi tiu kolekto ne estas mia. Trovis ĝin la portugalo, kaj li trovis ĝin, ĉar li aŭskultis sian najbaron.

La libro estis tradukita en la portugalan dufoje. En Brazilo tiu tremo, kiu mankas al la perfekta mondo, fariĝis «saudade pri tio, kio ni ankoraŭ ne estis» — sopiro turnita antaŭen en la tempo. En Portugalo restis nur ĉi tio: «tiu frostotremo, kiun ni nomas saudade». Nenio pli. Antaŭe nenio.

La sama germana vorto, la sama portugala vorto, ĉe ambaŭ flankoj de la sama maro, kaj la direkto de la tempo inversigita. Unu sopiras tion, kio neniam estis; la alia tion, kio foriris. La brazilano nomas sian metodon tiel, ke ne restas loko por dubo: ni ne tradukis ŝin, ni manĝis ŝin — alvokante la antropofagion, ke la genio de lia popolo konsistas en engluti la fremdan kaj digesti ĝin en novan karnon. La portugalo respondas al li trans la akvo: ni ne manĝas ŝin, ni sopiras al ŝi.

Se unu sola vorto fendiĝas en du kontraŭajn direktojn nur pro tio, ke ĝi transiris la Atlantikon — kio do restas de la originalo?

Kiu volas mezuri tion, komencu per la nombro mem. La arabo kaj la keralano nombras kvardek naŭ lingvojn. La eseo en la hindia diras tridek naŭ. La svedo diras kvindek. Kaj la anglo diras kvindek en sia unua alineo kaj kvardek naŭ en la lasta, kaj mem ne rimarkas tion. Eĉ la nombro de la verko ne staras senmove. Kaj kiam desegno mem ne memoras, kiom da fadenoj ĝi havas, tiam ĝi vivas.

La notoj estas donitaj

Nun al tio, kion mi konsideras la plej grava trovo de la kolekto, kaj ĝi apartenas al neniu unuopa aŭtoro.

Meze de la libro la arbo montras al Liora la samajn notojn denove kaj denove, kaj ĉiufoje ili fariĝas alia melodio: lulkanto, poste sovaĝa danco, poste lamento. Kaj tiam la arbo diras tiun frazon: la notojn donas li, sed la melodion elektas vi.

La kimro legas tion kaj vidas cerdd dant: la harpo ludas hereditan melodion, kiun oni ne rajtas ŝanĝi, kaj la voĉo kantas alian kontraŭ ĝi, kaj neniam rajtas trafi la saman noton kiel la harpo en la sama momento — kaj tamen devas fine atingi la bordon kune kun ĝi. La skoto aŭdas pìobaireachd: tiun nudan bazan temon, la ùrlar-on, el kiu kreskas la variacioj kaj al kiu ili revenas ŝanĝitaj. La tajlandano vidas khrong phleng kaj thang: la skeleto de la peco estas heredita, sed la vojo tra ĝi estas via. La kroato aŭdas la klapa-kanton kaj diras, ke tion, kio portas ĝin, ne estas la notoj sed la silento inter ili. La hungaro aŭdas en unu sola arĉtiro la malrapidan kaj la rapidan parton de la sama danco kaj diras: tio ne estas ŝanĝo de humoro, tio estas unu fadeno tirita trimaniere. Kaj la tamilo bezonas neniun muzikon; li montras al ni la patrinon genuantan ĉe la sojlo antaŭ tagiĝo, metantan unue la punktojn — ili estas donitaj kaj ne moveblaj — kaj poste tirantan ĉirkaŭ ili unu solan nerompitan linion. La punktoj estas la sorto. La linio estas via.

Ses aŭ sep tradicioj, inter kiuj ne ekzistas eĉ la plej malgranda ligo, legis la saman frazon kaj rekonis en ĝi sian propran muzikon. Ili nenion sciis unu pri la alia. Tio estas konkludo, al kiu la kolekto venis komune, sen ke iu ĝin gvidis, kaj ĝi tekstas: libereco ne estas la foresto de la desegno, sed la vojo tra ĝi.

Ankaŭ ni havas nian parton en tio, kaj mi ne lasos ĝin sur la tero. La islanda kvæðamaður, la deklamanto, heredas la stemma-on, la melodion. Li ne komponas ĝin; li ricevas ĝin el la postlasaĵo de alia, kaj sub ĝi li kantas strofojn, kiujn neniu iam aŭdis. Kaj en tvísöngur — tiu malnova kantado en paralelaj kvintoj, kiu postvivis ĉi tie pli longe ol ie ajn alie en Eŭropo — du voĉoj iras flanke ĉe flanko de la komenco ĝis la fino kaj neniam fandiĝas en unu. Tio estas tute alia ideo pri konsono ol tiu, ke ĉiuj kantu la samon. Kaj la kimro diris tion por ni ĉiuj plej bone: harmonio estas respondo, ne eĥo.

Tiu, kiun neniu defendis

Nun al tio, kio mankas, ĉar recenzo sen kontraŭdiro estas anonco.

Kvardek ok eseoj, kaj eĉ ne unu defendas Zamiron.

Zamir estas la knabo, kiu teksas lumon, kiu amas sian metion kaj amas la mondon tia, kia ĝi estas, kaj kiu krias al Liora, kiam la ĉielo disŝiriĝas: via demando ne estis ŝlosilo — ĝi estis tranĉilo! En la tuta kolekto oni legas lin kiel timigitan homon: la legomvendisto de Havel, la metiisto englutita de la maŝino, tiu, kiu elektis la sekurecon kaj pagis ĝin per la animo. Oni traktas lin kun granda kompato. Sed nenie oni koncedas al li la eblon esti prava.

Unu sola eseo renversas tion, kaj ĝi estas la plej mallonga de la kolekto. La perso komencas rememorigante, ke la vorto paradizo estas lia — pardis, la murĉirkaŭita ĝardeno — kaj poste diras tion, kion neniu alia diris: kio faras ĝardenon ĝardeno, estas nek la muro nek la rivereto, sed la ĝardenisto. Fendita tero, pri kiu neniu zorgas, ne fariĝas paradizo. Ĝi fariĝas ruino. La demando de Liora ne donas vivon; ĝi faras la prizorgon ebla. Kaj tial, diras la perso, Liora tute ne estas la ĝardenistino de ĉi tiu libro. Ŝi estas tiu, kiu vekas la ĝardeniston. La vera transformo de la verko okazas ne en ŝi sed en Zamir — ĝuste en la momento, kiam li ĉesas kaŝi kaj komencas prizorgi.

La javano venas tien eĉ pli mallonge, jam en sia titolo: ne la disŝiro, sed la maniero reteksi. La kimro venas tien de la alia flanko: la fendo ne estas disfalo, ĝi estas la gorffwysfa, la ripozo meze de la verso, sen kiu neniu respondo eblas. La mondo de la Stelteksisto estis unu sola nerompita verso sen ripozejo, kaj tial ĝi neniam povis respondi al si mem.

Tri aliaj almenaŭ kuraĝis heziti. La indoneziano demandas, havante en la kapo rukun: ĉu estas juste oferi la trankvilon de multaj al la scivolo de unu? La marata aŭtoro starigas la saman demandon el socio, en kiu ĝi ne estas abstraktaĵo. La serbo demandas, ĉu estas saĝe disŝiri la teksaĵon de komunumo en lando, kiu estis disŝirita tiom da fojoj. Ĉiuj tri fine respondas, ĉiu siamaniere — sed ili lasis la demandon stari momenton pli longe ol la ceteraj, kaj pro tio mi dankas al ili.

Ĉi tio ne estas gustafero sed formeraro, kaj al islandano ĝi estas malkomforte videbla. En la Sagao pri Njáll pravas kaj Njáll kaj Flosi. Nia tuta plej forta tradicio ripozas sur tio: du rakontoj povas esti veraj samtempe, kaj verdikto kostas ion. Kiam ĉiuj konsentas, la afero ne estas juĝita. Ĝi eĉ ne estis pledita.

«Tiu ĉarma malgranda variacio»

Kaj nun al tio, kion mi prokrastis.

En la interludo de la libro oni proponas al Zamir la estontecon. Li vidas sin honorata, sian nomon en la kantoj de la generacioj, kaj ĉe la rando de tiu bildo kuŝas unu griza malligita fadeno — la vojo de Liora — kaj nevidebla mano kondukas ĝin milde reen en la desegnon, kie la ribelo fariĝas

tiu ĉarma malgranda variacio,
kiu nur pliigas la belecon de la tuto.

La prezo estas unu sola: ŝia silento.

Nun mi rigardas kvardek ok eseojn. Ĉiu popolo estis invitita meti sian koloron en unu desegnon. Ĉiuj konsentis. Neniu skribis kontraŭ la libro. Neniu diris, ke ĝi estas malsukcesa, troŝarĝita aŭ tro certa pri sia propra mesaĝo; neniu rifuzis trovi sin en ĝi. Kvardek ok voĉoj, ĉiu kun sia akcento, ĉiuj venantaj al la sama verdikto, ĉiuj publikigitaj en la sama loko.

Plej proksime al diri tion laŭte venis la kroato. Li avertas kontraŭ la tento de la ornamita cikatro: ke la vundo fariĝu memoraĵo, ke popolo komencu vivi el ĝi, ke la fendo estu tenata malfermita intence, ĉar ĝi donas senton de graveco — kaj li citas la plej malvarman frazon de la libro, kie unu el la ĉeestoj trans la teksaĵo diras pri la homoj: lasu ĝin malfermita. Tio donas al ili la senton, ke ili ion signifas. Sata besto ne mordas.

Kaj mi ne ŝajnigos, ke mi staras ekster tio. Ĝuste ĉi tiu eseo estas tiu, kiu kolektas la malligitajn fadenfinojn kaj nodas ilin. Ĝi estas la harmoniigita variacio en sia plej pura formo, verkita de homo, kiu vidis la kaptilon kaj tamen eniris ĝin, ĉar ankaŭ li volis esti fadeno en la desegno. Mi ne diras tion por lavi min. Mi diras ĝin, ĉar neniu alia ĝin diris, kaj ĉar leganto, kiu legas kvardek ok spegulojn sen rimarki, ke ĉiuj montras la saman vizaĝon, legis nenion.

Inter teksaĵo kaj kunveno estas nur unu diferenco: el kunveno oni povas leviĝi kaj foriri.

Unu sola haŭto

Kion do havas Islando, kion la aliaj kvardek ok ne havis? Ne plian cikatron. Ni havas tiajn, sed ĉiuj havas; ĉi tiu kolekto pruvis tion ĝisfunde.

Ni havas manuskriptojn.

La strofo, kiun mia kolego metis en la koron mem de sia eseo —

Örlög sín viti engi fyrir,
þeim er sorgalausastr sefi.
(Neniu antaŭsciu sian sorton;
tiu havas la animon plej malmulte ŝarĝitan de malĝojo.)

— staras en la Hávamál, la Diroj de la Altulo. Kaj la Hávamál ekzistas, ĉar iu skribis ĝin sur bovidan haŭton, kaj tiu haŭto ne forbrulis. Unu sola libro: la «Manuskripto de la Reĝo» (Codex Regius) de la poezia Edda. Episkopo Brynjólfur sendis ĝin donace al la reĝo de Danlando en 1662, kaj ĝi revenis hejmen la 21-an de aprilo 1971, sur dana militŝipo, kune kun la Flateyjarbók; kaj homoj staris malsupre ĉe la haveno en la pluvo kaj rigardis fremdulojn porti la kestojn al la bordo.

Jen la rakonto, kiun ni havas por donaci: teksto postvivas per tio, ke ĝi eliras el la manoj de tiu, al kiu ĝi apartenas. Árni Magnússon transportis niajn manuskriptojn al Kopenhago, kaj ĝuste per tio li savis ilin. Parto de tio, kion li kolektis, forbrulis en la incendio de 1728 kaj estas perdita por ĉiam. Alia parto ekzistas nur tial, ke li antaŭe kopiigis ĝin. La kopio vivis. La originalo forbrulis. Cikatro sur la ĉielo.

Ĉi tion vi scias en formo, kiun neniu alia en ĉi tiu kolekto konas. Via lingvo ekzistas nur tial, ke ĝi eliris el la manoj de tiu, al kiu ĝi apartenis, kaj ĝi eliris jam en la unua jaro. Zamenhof publikigis ĝin kaj samtempe rezignis pri ĝi — nomite ne per sia nomo sed per kaŝnomo, kaj kun la eksplicita deklaro, ke la lingvo apartenas al neniu. Mia rakonto pri Árni Magnússon estas rakonto pri hazardo, kiu montriĝis savo. La via estas rakonto pri decido. Vi ne perdis la originalon; vi forĵetis la posedon, kaj tial vi estas ĉi tie.

Tial islandano ne povas preni serioze la demandon, kiu senvoĉe pendas super ĉi tiu tuta kolekto: kiu el la kvardek naŭ estas la vera libro? Ne ekzistas unu Sagao pri Njáll. Ekzistas redakcioj, ĉiu kun siaj aldonoj kaj forlasoj, kaj la eldono sur via breto estas kunmetaĵo, kiun neniu mezepoka homo iam legis. Ĉiu sagao, kiun ni havas, jam estas traduko de perdita buŝa rakonto.

Ĉi tiu libro fariĝis posedaĵo de popolo kvardek naŭ fojojn. Tio ne estas difekto de la verko. Tio estas metodo de konservado.

La du literoj

Mi revenas, kiel promesite, al via pago.

Vi etendis -iĝ-: la sufikson, kiu faras el «tio, kio estas teksata» — «tio, kio teksas sin mem». Kvardek sep aliaj donis vorton, kiun ili heredis. Vi donis ilon, kiun iu konstruis.

Kaj ĝuste tial ĝi estas la plej maltrankviliga pago de la tuta katalogo. Ĉar la tuta libro traktas la demandon, kiu tenas la fadenojn: la Stelteksisto donas la notojn, la patrino metas la grizan fadenon, la nevidebla mano rekondukas la ribelon en la desegnon. Kaj poste venas via lingvo kaj diras: ekzistas gramatika formo, en kiu la teksata fariĝas la teksanta, kaj ĝi kostas du literojn.

Tio ne estas metaforo ĉe vi. Ĝi estas konjugacio. Vi povas apliki ĝin al iu ajn radiko, ankaŭ al tia, kiu ĝis nun neniam moviĝis mem. En ĉiuj aliaj kvardek ok lingvoj la demando, ĉu io moviĝas mem aŭ estas movata, apartenas al la filozofio. Ĉe vi ĝi apartenas al la lernolibro, paĝo dek sep.

Mi ne scias, ĉu tio pruvas ion pri la mondo aŭ nur pri lingvoj. Sed mi rimarkas, ke el ĉiuj kvardek naŭ eldonoj de ĉi tiu libro nur unu estis farita en lingvo, kiu mem estas la afero, kiun la libro priskribas: aĵo, kiun iu faris kaj poste lasis iri, kaj kiu de tiam teksas sin mem.