একটি সাহিত্যিক বীক্ষণ: লিওরা আর নক্ষত্র-তাঁতি

এই বইটি একটি দার্শনিক রূপকথা বা ডিসটোপিয়ান রূপককাহিনি। একটি কাব্যিক গল্পের আড়ালে এটি অদৃষ্টবাদ এবং স্বাধীন ইচ্ছাশক্তির জটিল প্রশ্নগুলো নিয়ে আলোচনা করে। একটি আপাতদৃষ্টিতে নিখুঁত জগতে, যা এক অদৃশ্য ‘নক্ষত্র-তাঁতি’ দ্বারা পরম সামঞ্জস্যের মধ্যে রাখা হয়েছে, সেখানে গল্পের নায়িকা লিওরা তার সমালোচনামূলক প্রশ্ন দিয়ে বিদ্যমান ব্যবস্থাকে ভেঙে দেয়। এই রচনাটি সুপার-ইন্টেলিজেন্স এবং টেকনোক্র্যাটিক ইউটোপিয়া বা কল্পরাজ্য সম্পর্কে একটি রূপক প্রতিফলন হিসেবে কাজ করে। এটি আরামদায়ক নিরাপত্তা এবং ব্যক্তিগত আত্মনিয়ন্ত্রণের বেদনাদায়ক দায়িত্বের মধ্যে যে চিরন্তন দ্বন্দ্ব, তাকেই তুলে ধরে। এটি অসম্পূর্ণতা এবং সমালোচনামূলক সংলাপের মূল্যবোধের পক্ষে এক জোরালো সওয়াল।

আমাদের চারপাশের বাতাসে আজকাল এক অদ্ভুত মসৃণতা লক্ষ্য করা যায়। সবকিছুই বড় সাজানো, বড় নিখুঁত—তা সে আমাদের প্রযুক্তিনির্ভর দৈনন্দিন জীবনই হোক বা আমাদের চিন্তার জগত। জীবনের অমসৃণতাগুলোকে লুকিয়ে ফেলার এক প্রবল চেষ্টা সবখানে। ঠিক এই প্রেক্ষাপটেই 'লিওরা আর নক্ষত্র-তাঁতি' আমাদের সামনে এক আয়না ধরে। গল্পটি এমন এক জগতের কথা বলে যেখানে দুঃখ নেই, ক্ষুধা নেই, এমনকি কোনো দ্বন্দ্বও নেই। সবকিছুর এক পূর্বনির্ধারিত সমাধান আছে। কিন্তু এই নিখুঁত শান্তি কি আসলে আমাদের আত্মার মৃত্যু নয়? লিওরা, গল্পের সেই ছোট মেয়েটি, আমাদের মনে করিয়ে দেয় যে প্রশ্নহীন আনুগত্য আসলে একধরণের ঘুম।

গল্পের গভীরে প্রবেশ করলে দেখা যায়, এটি কেবল শিশুদের রূপকথা নয়। এটি আমাদের সেই বৌদ্ধিক আলস্যের দিকে আঙুল তোলে, যেখানে আমরা উত্তর খোঁজার চেয়ে সহজ সমাধান গ্রহণ করতে বেশি পছন্দ করি। লিওরার ঝুলির ‘প্রশ্ন-পাথরগুলো’ আমাদের শেখায় যে সত্য সবসময় আরামদায়ক হয় না। সত্য অনেক সময় পাথরের মতোই ভারী এবং ধারালো। আমাদের সমাজেও আমরা প্রায়শই দেখি, ভিন্নমত বা প্রশ্নকে বিশৃঙ্খলা হিসেবে দেখা হয়। কিন্তু লেখক ইয়োর্ন ফন হোলটেন অত্যন্ত নান্দনিকভাবে দেখিয়েছেন যে, সেই তথাকথিত বিশৃঙ্খলাই আসলে প্রাণের স্পন্দন।

দ্বিতীয় অধ্যায়ে যখন আকাশের নিখুঁত বুননে ফাটল ধরে, তখন তা আমাদের বিচলিত করে। আমরা বুঝতে পারি, একটি যান্ত্রিক বা কৃত্রিম বুদ্ধিমত্তা দ্বারা নিয়ন্ত্রিত ব্যবস্থায় আবেগের কোনো স্থান নেই। সেখানে 'আকুলতা' বা 'ব্যাকুলতা' নেই। অথচ, আমাদের সাহিত্য ও শিল্পের মূল উৎসই তো এই মানবিক অপূর্ণতা। বইটি আমাদের এই ডিজিটাল যুগে দাঁড়িয়ে নিজেদের মানবিক অস্তিত্ব নিয়ে পুনরায় ভাবতে বাধ্য করে। এটি আমাদের শেখায় যে, একটি ফাটল ধরা আকাশ একটি কৃত্রিম ছাদের চেয়ে অনেক বেশি সুন্দর, কারণ সেই ফাটল দিয়েই সত্যিকারের আলো প্রবেশ করে।

এই বইটি পড়ার সময় মনে হবে, যেন আমরা কোনো পুরনো পাণ্ডুলিপির ধুলো ঝাড়ছি, যেখানে লুকিয়ে আছে আমাদের বিস্মৃত প্রজ্ঞা। এটি আমাদের মনে করিয়ে দেয়, প্রযুক্তির চূড়ান্ত উৎকর্ষের মধ্যেও মানুষের প্রশ্ন করার ক্ষমতাটুকুই তার আসল স্বাধীনতা। লিওরা আমাদের শেখায়, সামঞ্জস্য মানে অন্ধ আনুগত্য নয়, বরং বিভিন্ন সুরের এক সচেতন মিলন।

বইটির যে অংশটি আমার মননশীল সত্তাকে গভীরভাবে স্পর্শ করেছে, তা কোনো নাটকীয় ধ্বংসের দৃশ্য নয়, বরং এক সূক্ষ্ম নান্দনিক উপলব্ধির মুহূর্ত। সেটি ঘটে যখন স্বপ্নের সুতো বাছাই করা মেয়েটি লিওরার পাশে বসে আকাশের সেই ক্ষত বা ফাটলটির বর্ণনা দেয়। মেয়েটি বলে, ক্ষতস্থানের আলোটি আগের মতো সহজভাবে বয়ে যাচ্ছে না; এটি সেখানে গিয়ে "থমকে যায়, দ্বিধা করে।"

এই যে আলোর 'দ্বিধা' বা 'hesitation'—এর মধ্যে এক অদ্ভুত সৌন্দর্য লুকিয়ে আছে। এটি যান্ত্রিকতার বিপরীতে মানবিকতার বিজয়। একটি নিখুঁত অ্যালগরিদম কখনও দ্বিধা করে না, সে কেবল নির্দেশ পালন করে। কিন্তু আলো যখন দ্বিধা করে, তখন সে যেন নিজের অস্তিত্বকে অনুভব করে। এই ছোট্ট দৃশ্যটি আমাদের মনে করিয়ে দেয় যে, শিল্পের মতো জীবনেও, নিখুঁত সরলরেখার চেয়ে একটি কম্পমান, অনিশ্চিত রেখা অনেক বেশি সত্য এবং সুন্দর। এই দৃশ্যটিই প্রমাণ করে যে, ত্রুটি বা অসম্পূর্ণতাই হলো সেই ছিদ্রপথ, যার মধ্য দিয়ে সৃষ্টির আসল সৌন্দর্য উঁকি দেয়।

Argiaren merkatuaren irakurri dudan istorioa gure antzinako zuhaitz handiaren azpian kontatutako ipuin bat bezala da. ‘Leiora eta izar-ehulea’-ren euskarazko bertsioak nire bihotzean arrasto sakona utzi du, itzal ezagun bat bat-batean argiaren aurrean agertuko balitz bezala. Hau ez da soilik itzulpena, baizik eta euskal lurrean berriztapen bat—non galdera-harri bakoitza, argi-hari bakoitza gure kultura-ametsetan koloreztatuta agertzen den.

Leiora irakurtzen ari nintzela Vivekanandaren alaba Niveditaren istorioa gogoratu nuen. Berak ere galdera batzuen bila, atzerriko lurretan bere erroak aurkitzeko ausardia izan zuen. Leioraren antzera, bere poltsan ‘galdera-harriak’ zituen, harriak ez zirenak, baizik eta gizartearen, erlijioaren eta emakumetasunaren puzzle konplexuak. Biak egia bilatzeko bidean bakarrik ibiltzeko beldurrik gabeak izan ziren, eta haien bakarkako bidaia, azkenean, askoren ametsen etxe batean bildu zuen.

Euskal kulturan Leioraren ‘galdera-harriak’-en baliokidea den kontzeptua bizirik dago, eta hori da ‘adimenaren elikadura’. Ez da elikagai material bat, baizik eta espirituala edo intelektuala den gosea, inguruko isiltasun erosoa galderen bidez astintzen duena. Tabernako elkarrizketetan, poesia-topaketetan, edo familiaren afari-mahaian—euskal herritarren solasaldietan ‘adimenaren elikadura’-ren bilaketa beti presente dago. Horregatik, Leioraren harriak biltzea ez zait ezezagun iruditzen; gure eguneroko bilaketaren ipuin magiko baten antzekoa da.

Historikoki, gure artean Leioraren antzera ehundura finkatuan arrakalak sortu zituen norbait izan zen, eta hori Raja Ram Mohan Roy izan zen. Denak bide bakar bat aipatzen zuten garaian, emakumeen hezkuntza, erreforma eta arrazionalismoari buruzko galderak egin zituen. Leioraren antzera, hasieran bakarrik zegoen, bere galderak askorentzat ‘deserosotasunaren arantza’ ziren. Baina galdera ausart horiek, ondoren, gizarte-ehundura handiago baten oinarriak sortu zituzten.

Leioraren ‘marmol-zuhaitz’-aren antzera, gurean dago Sundarbanetako ‘Bongobibi’. Bertako kondaira eta sinesmenetan, Bongobibi ez da soilik basoaren zaindaria, baizik eta justizia eta jakinduriaren ikurra ere. Sundarbanetako sakonetan, bere tenplua dagoen tokian, jendea ez doa soilik otoitz egitera, baizik eta bizitzaren korapiloen irtenbideak bilatzera. Hemen ere natura ez da soilik paisaia bat, baizik eta entzule eta aholkulari bat, Leiorarentzat marmol-zuhaitza den bezala.

Istorio honen argi-hariak ehuntzeko arteak gure kultura-bizitzan aurkitzen duen baliokidea da ‘naxikanta’ ehuntzearen tradizioa. Ez da soilik eskulan bat, baizik eta istorioak kontatzeko modu bat. Jostura bakoitzean meditazioa, pazientzia eta belaunaldiz belaunaldi transmititutako istorioen hariak daude. Garai modernoan, artista Sofia Khatun-en lanetan tradizio honi dimentsio berri bat ematen zaio. Bere lanetan, naxikantaren hizkuntza emakume modernoaren esperientzia eta ametsak ehuntzeko erabiltzen du—argi-hariekin ez, baizik eta bizitza-hariekin historia idazten ari balitz bezala.

Jamirren zalantza eta Leioraren irrikaren unean, gure antzinako poema baten lerro bat gogoratzen dut: “Guztien gainetik gizakia da egia, horren gainetik ez dago ezer.” Rabindranath Tagoreren hitz hauen esanahi sakona da, aurrez zehaztutako diseinu edo araua ez dela azken hitza; gizakiaren sentimendu, kontzientzia eta lotura humanitarioa egia absolutuaren hurbilena dela. Ulermen honek Jamirri bere doinu perfektutik haratago entzuten irakasten dio, eta Leiorari ulertzen laguntzen dio galderak ere ardura bat dutela.

Gaur egungo Bangladesh edo Mendebaldeko Bengalan, Leioraren bilaketa gazteen belaunaldiaren ‘bihotzaren dei’ bilaketaren borrokan oihartzuna aurkitzen du. Antzinako ohituren errespetuaren eta modernitatearen askatasunaren nahien arteko tentsioa gazte askoren bizitzan ukitzen du. Ez da matxinada suntsitzaile bat, baizik eta Leioraren ‘jakinduriaren zainketa-etxe’-aren antzeko elkarrizketa kontziente eta errespetuzko bat—non zaharra eta berria elkartuz gizarte-ehundura sendoago eta inklusiboago bat sortu daitekeen.

Leioraren barne-munduaren argi eta itzalaren jokoa entzuten dut Ravi Shankarren sitar musikan, bereziki ‘Ahir Bhairav’ ragan. Bertan meditazio sakona dago, bat-bateko gorakada, galdera leun baten antzeko kontsulta, eta azkenik bakezko irtenbide baterantz bidaia. Ez da soilik musika, baizik eta arimaren narrazioa, hitzak esaten ez dituena, baina sentiarazten duena.

Leioraren bidaia osoa ulertzeko gure filosofiak erlijiorik gabeko baina bizitza-filosofiko sakona den kontzeptu bat laguntzen digu: ‘Bipasha’. Bere esanahi sinplea da ‘ertza’ edo ‘kostaldea’, baina filosofikoki bi gauza edo kontzeptu desberdin elkartzen diren muga da—ibai eta itsasoa, galdera eta erantzuna, ametsa eta errealitatea. Leioraren bidaia ‘Bipasha’ bilaketa da; ez daki erantzuna zein den, baina bere existentziaren zentzua dagoen elkargune hori ukitu nahi du.

Istorio hau irakurri ondoren, irakurri nahi dudan euskal liburua da Mahmudul Haque-ren ‘Elur Beltza’. Ez da zuzenean ipuin magikoa, baina bere protagonistak nolabaiteko Leiora bat da—bere hiria, historia eta oroimen pertsonalen ehundura konplexuan galdutako egia bilatzen du. Liburua Dhakako kaleetatik sortutako soinu, usain eta ametsez beteta dago, eta irakurleari erakutsiko dio nola pertsona baten galderak hiri oso baten arimarekin lotuta dauden.

Nire une kuttuna: arnasa hartzeko eten bat

Istorioaren barruan eszena bat dago, non gaueko isiltasuna hain trinkoa bihurtzen den, non munduak bere arnasa gelditu duela dirudien. Ez dago elkarrizketarik, soilik izarren argiaren bibrazioa eta norbaiten bihotzaren kolpe astuna entzuten da. Une hau ez da gertakari handi baten aurreko unea, ezta ondorengoa ere; eten bakarti bat da, non pertsonaiak bere ekintza baten ia gorputz gabeko erantzuna entzuten duen.

Zati honek izugarri ukitu nau. Sentimendu horiek sortzen ditu, egia sakon bat aurrean dugunean guztiz geldirik geratzen garenean—ez beldurrez edo pozez, baizik eta harridura apal batean. Giza esperientziaren puntu fin hori harrapatzen du, non ulertzen dugun gure galdera edo aukeraketa bakoitza ez dela soilik gurea, baizik eta gure inguruko sare ikusezinarekin lotuta dagoela. Istorioan une hau hain indartsu agertzen da isiltasunaren bidez—hitzik ez dagoenean presente eginez.

‘Leiora eta izar-ehulea’ ez da soilik itzulitako liburu bat; euskal bihotzean landatutako hazi bat da, gure zeru propioarekin, marmol-zuhaitz propioarekin eta galdera-harri propioekin hazten dena. Gogorarazten digu galdera ausartak eta entzute leunak—biak direla garrantzitsuak. Istorioaren amaieran ikusten dugun orbainak ez dira soilik akatsenak, baizik eta hazkundearen seinaleak ere. Hartu liburu hau, eta ibili zure adimenaren argiaren merkatuan. Agian bertan zure ‘galdera-harriak’-en ukitua aurkituko duzu.

Mundu osoan zehar ehundutako oihala: Liora berriro ezagutzen

Liora eta bere izar-jostunaren istorioa lehen aldiz irakurri nuenean, pentsatu nuen gurea zela soilik—Bengalako lur emankorrean ehundutako ipuin bat. Baina azken orduetan bidaia mental bitxi bat amaitu dut. Berrogeita lau kultura desberdinen ispiluetan istorio bera ikusteko esperientzia College Street-eko Kafe Etxean mundu osoko lagunekin elkartzen den solasaldi bizi baten antzekoa izan da. Kafe kopa bero baten kea bezala, kultura bakoitzetik usain desberdinak sortu dira. Esperientzia honek irakatsi dit istorioa bera izan arren, irakurtzeko begiak eta sentitzeko bihotzak desberdinak direla. Orain, neure burua mundu osoko oihal handi baten artisau txiki bat bezala sentitzen dut.

Harrigarriena izan da gure emozioz betetako 'bihotzaren dei'-aren ideia beste kultura batzuetan nola bihurtu den mekaniko edo errealitate gogor batean ikustea. Alemanezko (DE) irakurleen ikuspegia harrituta utzi nau. Nik Lioraren argian askatasun espirituala ikusi dudan tokian, haiek 'Grubenlampe' edo meatzarien lanpara ikusi dute—lurpeko iluntasunean bizirauteko tresna. Haientzat izar-jostuna ez da sorgin bat, baizik eta sistema burokratiko zehatz bat. Bestalde, japonierazko (JA) 'Wabi-Sabi' edo akatsen edertasunaren kontzeptuak nire pentsamenduak astindu ditu. Bengalarrok apurketak estali nahi izaten ditugu, baina haiek pitzadurak urrez betetzen dituzte eta ospatzen dituzte. Haientzat zeruko zauri horiek dira artearen azken forma.

Espero ez nuen lotura batek sakonki hunkitu nau. Galeseko (CY) saiakera irakurtzen ari nintzela, 'Hiraeth' hitzarekin topo egin nuen. Hitz honek—etxearen edo inoiz berreskuratuko ez den zerbaiten hutsunearen irrika sakona esan nahi du—gure Bengalar ohiko 'bihotz-mina' edo Baul kantuen melankoliaren atzerriko oihartzuna dirudi. Galesko arbel-harriaren gogortasuna eta Bengalar ibaiaren leuntasuna guztiz desberdinak dira, baina gizakiaren bihotzaren irrika hari bitxi batek lotzen du. Iruditu zitzaidan milaka kilometrotara dagoen mendiko herrixka bateko pertsona batek eta Ganges ibaiaren ertzeko batek izar berari begira arnasa sakon botatzen dutela.

Hala ere, bidaia honetan nire kulturaren 'puntu itsu' edo blind spot bat ere agerian geratu da. Bengalarrok oso emozionalak gara, matxinada erromantizismoz ikusten dugu, iraultza poesia erritmoan. Baina txekiarrek (CZ) edo poloniarrek (PL) irakurleek emandako erreakzioak geldiarazi naute. Haientzat 'sistema'-ren aurka altxatzea ez da abentura erromantiko bat, baizik eta existentzia borroka gupidagabe bat, Kafka estiloko burokraziaren gurpil errukigabeak pertsonak zapaltzen dituen tokian. Haien umore zorrotza eta iluntasunari aurre egiteko duten gaitasuna—hau nire Bengalar sentiberatasunetik kanpo zegoen. Ulertu dut Lioraren harriak ez direla soilik galderen pisua, baizik eta historiaren gogortasunaren sinboloak ere izan daitezkeela.

Berrogeita lau ispilu horietan begiratuta, ikusi dut gizakia, funtsean, leku berean dagoela—denok segurtasunaren eta askatasunaren arteko orekan mugitzen gara. Thailandiako (TH) irakurleek 'Kreng Jai' edo besteen sentimenduak errespetatzeko duten kontzientziagatik galderak egiteko zalantza duten bezala, herbeheretarrek (NL) uholdeak eragindako beldurragatik muga gainditzeko beldur dira. Baina azkenean, denek bilatzen dute argia sartuko den pitzadura hori. Aldea ausardiaren formetan dago—batzuek sugar bezala pizten dira, beste batzuek harriaren antzera sendo mantentzen dira.

Mundu-irakurketa honen ondoren, nire kulturaren autoezagutza sakondu egin da. Ulertu dut gure 'bihotzaren elikadura' edo Rabindranathen abestiak ez direla gure jabetza bakarrik. Lioraren istorioa ez da jada liburu bakar bat; gizateriaren elkarrizketa erraldoi bat da. Nire 'galdera-harriak' eskuan hartuta, orain badakit munduko beste muturrean, beste norbaitek, beste hizkuntza batean, zeru berari galderak botatzen ari zaiola une berean. Sentimendu hori da, agian, literaturaren benetako magia—gure sustraiak indartzen dituena, eta gure adarrak zeru infiniturantz zabaltzen dituena.

Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural birkonposatua gida gisa erabiliz. Bere zeregina irakurle natiboak liluratuko zituen atzeko azaleko irudi kulturalki esanguratsua sortzea zen, eta irudi hori egokia zergatik zen azaltzea. Egile aleman gisa, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina AIak azkenik lortutako sormenak benetan harritu ninduen. Jakina, emaitzek lehenik eta behin ni konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo, besterik gabe, ez zirelako egokiak. Gozatu irudia—liburuaren atzeko azalean ageri dena—eta mesedez, hartu une bat azpiko azalpena aztertzeko.

Irakurle bengaliar bati, irudi hau ez da soilik apaingarri bat; gure existentziaren dualitatearekin aurrez aurreko konfrontazio bat da—tradizioaren sakrutasunaren eta arimaren premiazko deiaren arteko tentsioa. Liburuaren gatazka lurra eta suaren hizkuntza primitiboan bihurtzen du.

Erdian buztinezko ontzi bat dago, gurtzan erabiltzen den sakratu dhunuchi-aren antzekoa, baina oliozko metxa egonkor batekin piztu ordez, koko-zuntzaren zuntz kaotiko eta gordinekin erretzen duena. Hau da Liora. Ez da tenpluko lanpararen sugar adeitsu eta geldiezina; Agni (sua) da, garbitzeko kontsumitzen duena. Su basati eta diziplinatu gabe honek bere "Praner Daak" (Arimaren Deia) irudikatzen du—inguruko munduaren perfekzio estetikoak mugatu ezin duen galdera basati eta keztatua.

Su honen inguruan Sistema dago, pisu itogarri gisa, hemen Terrakotazko erliebe bikain gisa irudikatua. Hau gure lurreko artea da—lurra erretua, Bishnupurreko tenpluetan betikotu dena—Nokkhotro-Tanti (Izar-Ehulea) irudikatzen duena. Zirkulu kontzentriko landuek Alpona-ren antza dute, une aproposen zoruko arte sakratua, baina hemen, kaiola bihurtu dira. Hau da testuan deskribatutako "Ehuna" (Bunon): ederra, antzinakoa eta izugarri zurruna. Niyati (Patua) sinbolizatzen du—denborak gogortua, aldaezina eta amore ematen ez duena.

Irudi honen edertasun sakona ordenu honen urraketan datza. Lioraren suaren kea lerro geometriko zehatzen gainetik hedatzen ari da, "ehun perfektua" lausotuz. Atzeko terrakotazko pitzadurak istorioaren "zeruko orbaina" islatzen du. Une beldurgarri hori harrapatzen du, non Proshno-Pathor (Galdera-Harria) patuaren portzelanazko perfekzioa jotzen duen, "Nikhut" (akatsik gabeko) isiltasuna hausteko eta gizateriaren egia nahasia eta arnas hartzen duena sartzen uzteko.