Liora a'r Gwehydd Sêr
Ipuin moderno bat desafiatzailea eta saritzailea dena. Irauten duten galderei aurre egiteko prest daudenentzat – heldu eta haurrentzat.
Overture
Nid fel chwedl y dechreuodd,
ond fel cwestiwn –
un na fynnai dewi.
Un bore Sadwrn.
Sgwrs am oruwch-ddeallusrwydd,
meddwl na ellid ei ysgwyd ymaith.
Ar y cyntaf, nid oedd ond amlinelliad.
Oer.
Trefnus.
Di-enaid.
Byd heb newyn,
heb loes llafur.
Ond gwag o’r cryndod hwnnw:
hiraeth.
Yna, camodd merch i’r cylch.
A’i sach yn trymhau
dan bwysau cerrig holi.
Holltau yn y perffeithrwydd
oedd ei chwestiynau.
Holai drwy ddistawrwydd,
yn llymach na’r un waedd.
Chwiliodd am yr anwastad,
canys yno mae bywyd yn tarddu,
yno mae’r edau’n cael gafael,
lle gellir clymu rhywbeth newydd.
Yna, torrodd y stori ei ffurf.
Aeth yn feddal
fel gwlith y golau cyntaf.
Dechreuodd wehyddu ei hun
a dod yn yr hyn a wehyddir.
Nid chwedl glasurol
yw’r hyn a ddarllenwch yn awr.
Gwead o feddyliau yw hwn,
cân wedi'i phlethu o gwestiynau;
patrwm yn chwilio am ei ffurf ei hun.
Ac mae teimlad yn sibrwd:
Nid cymeriad yn unig yw Gwehydd y Sêr.
Ef hefyd yw’r patrwm,
sy’n gweithio rhwng y llinellau —
sy’n crynu pan gyffyrddwn ag ef,
ac yn goleuo o’r newydd,
lle mentrwn dynnu edau.
Overture – Poetic Voice
Nid chwedl wnaeth y dechrau ddwyn,
Ond cwestiynau, mud eu cwyn;
Un na fynnai dewi byth,
Yn mynnu torri’r llinell syth.
Ar fore Sadwrn, meddwl oer,
A ddaeth i'r byd fel cysgod lloer.
Ymddadlai'r Pwyll am Ddoniau Pell,
Syniad na chaed unman well.
Yn gyntaf, lluniwyd patrwm pur,
Dilychwin drefn, fel oeraidd ddur.
Di-enaid waith, a llinell syth,
Lle nad oes neb yn gwywo byth.
Byd heb newyn, byd heb loes,
Heb boen na gwaith i lethu'r oes.
Ond gwag o gryndod, gwag o'r gwin,
A elwir Hiraeth yn y min.
Yna daeth merch i’r cylch â’i sach,
A’i meini trwm mewn byd mor iach.
Cerrig Holi, beichiau blin,
Yn torri ar y trefnus lin.
Holltau yn y gwead gwiw,
Oedd ei geiriau, her i’r byw.
Holai drwy'r tawelwch tyn,
Yn llymach na’r un waedd drwy’r glyn.
Chwiliodd am y mannau brau,
Lle gall y bywyd fyth barhau.
Lle mae’r edau’n cael ei gweu,
I glymu gwirionedd, nid y gau.
Torrodd y stori yma’i ffurf,
Aeth yn feddal, fel y cwrf.
Fel gwlith y wawr ar laswellt ir,
Yn gweu ei hun i’r newydd dir.
Dechreuodd weu ei hun o’r bron,
Yn batrwm byw o dan y don.
Nid chwedl llyfr yw hon i chi,
Ond gwead meddwl, a’i ddirgel ri’.
Cân o gwestiynau, gwaith y bardd,
Patrwm sy’n chwilio am ei ardd.
Mae sibrwd yn y gwynt a’r coed:
Y Gwehydd yw’r Patrwm erioed.
Nid dyn yn unig, ond y Gwaith,
Sy’n byw a bod ym mhob un iaith.
Yn crynu pan y’i cyffwrdd dwrn,
Yn goleuo’r ffordd ar ddiwedd swrn.
Introduction
Liora a Gwehydd y Sêr: Alegori o Gwestiynau ac Edafedd
Mae’r llyfr hwn yn ffabl athronyddol neu’n alegori ddystopaidd sy’n gwisgo gwisg hudolus chwedl farddonol i drafod cwestiynau cymhleth am benderfyniaeth a rhyddid yr ewyllys. Mewn byd sy’n ymddangos yn berffaith, ac sy’n cael ei gynnal mewn harmoni llwyr gan rym goruchel (“Gwehydd y Sêr”), mae’r brif gymeriad Liora yn herio’r drefn bresennol trwy rym ei chwestiynau beirniadol. Mae’r gwaith yn adlewyrchiad alegoraidd o oruwch-ddeallusrwydd ac iwtopiau technocrataidd, gan archwilio’r tyndra rhwng diogelwch cysurus a chyfrifoldeb poenus hunanbenderfyniad unigol. Mae’n bleth o ddoethineb sy’n pwysleisio gwerth amherffeithrwydd a thrawsnewid trwy ddeialog.
Yn y distawrwydd sy’n dilyn storm neu yn llonyddwch y bore cyn i’r byd ddeffro, mae teimlad o hiraeth yn aml yn ymsefydlu yn yr enaid—nid fel hiraeth am le corfforol, ond fel dyhead am rywbeth mwy real na’r llyfnder a gynigir i ni gan y byd modern. Mae’r stori hon yn dechrau yn y man hwnnw. Mewn cyfnod lle mae algorithmau a threfn ddigidol yn gwehyddu ein dyddiau ac yn rhagweld ein dymuniadau, mae Liora yn ein hatgoffa mai’r "edau rydd" sy’n rhoi ystyr i’r gwead. Mae ei sach o gerrig holi yn cynrychioli’r pwysau y mae’n rhaid i ni i gyd ei gario os ydym am fod yn wirioneddol effro. Nid llyfr i blant yn unig yw hwn; mae’n ddrych i’r rhai sy’n teimlo bod perffeithrwydd yn gallu bod yn fodd i dagu’r ysbryd dynol.
Trwy ddefnyddio iaith sy’n atgoffa un o hen chwedlau ein cyndeidiau, mae’r awdur yn llwyddo i bontio’r bwlch rhwng y gorffennol chwedlonol a’r dyfodol technolegol. Mae’r tyndra rhwng Zamir, sy’n ceisio cadw’r patrwm yn ddi-fai, a Liora, sy’n gorfodi’r byd i ddatod ychydig, yn adlewyrchu’r frwydr rydym i gyd yn ei hwynebu: y dewis rhwng y drefn gysurus, ddistaw a’r rhyddid swnllyd, ansicr. Mae’r llyfr yn tyfu o fod yn stori syml i fod yn archwiliad dwfn o beth mae’n ei olygu i fod yn bensaer ein tynged ein hunain. Mae’n llyfr sy’n gwahodd teuluoedd i eistedd gyda’i gilydd a thrafod nid yn unig y stori, ond yr edafedd anweledig sy’n clymu ein bywydau ni.
Y olygfa sydd wedi aros yn ddwfn yn fy meddwl yw’r foment pan fo Zamir yn sefyll o flaen y rhwyg yn y gwead. Nid y rhwyg ei hun sy’n drawiadol, ond yr ymateb corfforol: y gwythien sy’n curo’n wyllt yn ei wddf a’i ddwylo medrus sy’n crafangu am drefn. Mae’r tyndra hwn yn darlunio’r boen o orfod cynnal ffasâd o gytgord pan fo’r realiti o’n cwmpas yn dechrau dadfeilio. Mae’n drosiad pwerus o’r pwysau cymdeithasol i ymddangos yn berffaith mewn byd sy’n canmol llyfnder dros onestrwydd. Yn yr eiliad honno, gwelir bod y system—er ei holl nerth—yn fregus, a bod y rhai sy’n ei gwasanaethu yn talu pris uchel mewn unigrwydd a straen. Mae’n ein gorfodi i ofyn: a ydym yn gwehyddu caneuon sy’n wir i ni, ynteu a ydym dim ond yn ailadrodd alawon y mae rhywun arall wedi eu nyddu ar ein cyfer?
Reading Sample
Cipolwg ar y Llyfr
Rydym yn eich gwahodd i ddarllen dau foment o'r stori. Y cyntaf yw'r dechrau – meddwl tawel a ddaeth yn stori. Yr ail yw moment o ganol y llyfr, lle mae Liora yn sylweddoli nad perffeithrwydd yw diwedd y chwilio, ond yn aml ei garchar.
Sut Dechreuodd Y Cyfan
Nid "Unwaith, ers talwm" clasurol yw hyn. Dyma'r foment cyn i'r edau gyntaf gael ei nyddu. Agoriad athronyddol sy'n gosod naws y daith.
Nid fel chwedl y dechreuodd,
ond fel cwestiwn –
un na fynnai dewi.
Un bore Sadwrn.
Sgwrs am oruwch-ddeallusrwydd,
meddwl na ellid ei ysgwyd ymaith.
Ar y cyntaf, nid oedd ond amlinelliad.
Oer.
Trefnus.
Di-enaid.
Byd heb newyn,
heb loes llafur.
Ond gwag o’r cryndod hwnnw:
hiraeth.
Yna, camodd merch i’r cylch.
A’i sach yn trymhau
dan bwysau cerrig holi.
Y Dewrder i Fod yn Amherffaith
Mewn byd lle mae "Gwehydd y Sêr" yn cywiro pob camgymeriad ar unwaith, mae Liora yn canfod rhywbeth gwaharddedig ym Marchnad y Golau: Darn o frethyn a adawyd heb ei orffen. Cyfarfod â'r hen dorrwr golau Joram sy'n newid popeth.
Camodd Liora ymlaen yn bwyllog, nes iddi sylwi ar Joram, hen dorrwr golau.
Roedd ei lygaid yn anarferol. Y naill yn loyw ac o frown dwfn, yn archwilio’r byd yn astud. A'r llall wedi ei orchuddio â niwl llaethog, fel pe na bai’n edrych allan ar bethau, ond i mewn ar amser ei hun.
Arhosodd golwg Liora ar gornel y bwrdd. Rhwng y stribedi disglair, perffaith, gorweddai darnau llai, prinach. Crynai’r golau ynddynt yn afreolaidd, fel pe bai’n anadlu.
Mewn un man torrai’r patrwm, a hongiai un edau welw allan ac yn cyrlio mewn awel anweledig, gwahoddiad mud i barhau.
[...]
Cymerodd Joram edau o olau carpiog o’r gornel. Ni roddodd ef gyda’r rholiau perffaith, ond ar ymyl y bwrdd, lle’r oedd y plant yn mynd heibio.
“Mae rhai edafedd yn cael eu geni i gael eu darganfod”, mumianodd, a nawr ymddangosai’r llais fel pe bai’n dod o ddyfnder ei lygad llaethog, “Nid i aros yn gudd.”
Cultural Perspective
Pan irakurri nuen istorio hau – Liora eta Izarren Ehulea – sentitu nuen ate bat irekitzen zuela gure literaturaren bihotzean ikusgai baina ahaztutako gela baterantz. Ez da ipuin arrotza, nahiz eta alemanez berriz ehundua izan, baizik eta gure herriaren pentsamendu mugimenduekin bat datorren oihal zati bat. Itzulpena ez da soilik hitzak bihurtzea; sekretu bat transmititzen du: nola hausnartu euskaraz, nola dabil nostalgia galdera guztien azpian ibaia bezala.
Lioran, ikusten dut Marion Eames-en Gela Ezkutua eleberriko Megan bezalako emakumeen jakin-min espiritu hori – ez heroina lasaia, baizik eta ordenaren eta egiazkotasunaren arteko deserosotasuna sentitzen duena, eta galderak egiten aukeratzen duena, erosotasun isiltasunaren aurrean ere. Megan bezala, Liorak ez du bilatzen desilusio dramatikorik, baizik eta ulermena – Carnedd Llewelynera igotzean sentitzen den emozio bera eta galdera sinplea egitea: “Zergatik dago hau hemen niretzat?”
Bere galdera-harriak gure “oroimen-harriak” dira. Ez dira hilobi-harriak, baizik eta oroimen-harriak, poltsikoetan, leiho-apaletan, suaren aurrean daudenak. Momentuen pisua gordetzen dute: galdetu gabeko galdera, askatu gabeko hitza. Euskal Herrian, ez ditugu oroitzapenak biltzen; haien pisua gordetzen dugu. Liorak haiek gordetzen ditu gure arbasoek mendiko muinoetan harri sotilak gordetzen zituzten bezala – ez horma bat eraikitzeko, baizik eta bidea markatzeko.
Bere galderak egiteko nahian, Liora Mary Jones-en oihartzuna da – Bibliaren bila ibarretatik ibili zen neska gaztea. Ez dut bere fedeaz hitz egiten, baizik eta iturrira iristeko bere iraupenaz. Lioraren ibilbidea Pren Sibrudera berdina da: egia ukitzeko energia garbizko bidaia, kostua edozein dela ere. Gizarte testuinguru bera dago hemen ere: komunitate antolatua, deia onartzen duena, baina beti ulertzen ez duena.
Eta zer leku da Pren Sibrud gure lurraldean? Agian Coed y Brenin Eryrin, non airea lodi eta izotz zaharren xuxurla hostoetan entzuten den. Edo agian Tyddewi Katedralean, non mendeetako otoitzak harriak busti dituzten. Bertan, isiltasunak hitz egiten du. Powys-en “Kantatzen duen Haritza” tokiko ipuinak entzuten jakin zutenek erantzunak ematen zituen zuhaitz bati buruz hitz egiten du – ez hitzen bidez, baizik eta haizean hostoen mugimenduen bidez.
Istorioa ehuntzea gure ehuntze tradizioen oihartzuna da, noski – bereziki ehungintza darngo telan, Claudia Williams bezalako artistek berritu zutena, non paisaiaren lerroak eta pentsamenduaren lerroak elkarrizketan dauden. Baina musika tradizionalaren istorioak ehuntzeko modua ere badu: ez melodia sinpleen bidez, baizik eta aldaketa sakonen bidez, Plethyn edo Elin Fflur-ek beren azken abestietan egiten duten bezala – ereduaren eta askatasunaren arteko akordioa.
Waldo Williams poetak behin esan zuen: “Egia munduaren aurka.” Lerro hau Liora eta Zamirentzat lelo bat izan zitekeen. Ez du matxinada eskatzen, baizik eta zintzotasuna – bihotzean dakizunari leial izateko erronka, nahiz eta ohiko ordenarekin kontraesanetan egon. “Jakinduria” kontzeptuarekin bat dator – ez jakin-min hutsa, baizik eta sakonki jakiteko nahia, espirituaren arnasa dena.
Gure gaur egungo gizartean, hizkuntza eta identitateari buruzko eztabaida Lioraren ehuneko hausturaren erronka bera eskaintzen du: nola galdetu gure forma propioari buruzko galdera deserosoak, lotzen gaituen hori apurtu gabe. Baina istorioak erakusten duen bezala, zaintza eta ulermenaren bidez, haustura hori gure eredu indartsuagoaren parte bihur daiteke.
Lioraren bihotz taupadak musikan harrapatzeko, “Y Dref Wen” Meic Stevens-ek aipatzen dut – argi eta itzaletik ehundutako leku baten nostalgia sentimendu bera, non erantzunak ezkutatzen diren atzealde guztietan. Edo agian Shani Rhys James-en margolan bat, non kolore biziak eta emozioaren pisua patroi batean elkartzen diren, nahasmenduaren mugan.
Bere bidaia sakonago ulertzeko, “berreraikitzea” euskal kontzeptua lagungarria da – zaharra berreskuratu gabe, baizik eta berria eraikitzeko material gisa erabiltzea, zaharra errespetatzen duena. Hori da Lioraren azken irakaspena: ez da ereduaren suntsipena helburua, baizik eta zabaltzea.
Eta Liora irakurri ondoren, zer dator hurrengoan? “Abuztua” Llŷr Gwyn Lewis-ek gomendatzen dut – galera, hizkuntza eta iraganak orainaldian nola ehuntzen duen aztertzen duen eleberria. Bertan, paisaia mentalarekiko sentikortasun bera eta erantzun errazik gabeko galderen indarrarekiko errespetu bera dago.
Nire Inpresioa
Liburuan momentu bat dago – ez dago gertaera izendatzeko beharrik – non isiltasuna guztia estaltzen duen euri astun baten moduan. Merkatuaren zarata, barreak, ehuntzea guztia gelditzen da, eta bihotz taupada bakarra geratzen da entzuteko. Isiltasun horretan, erantzukizun izugarriren pisua sentitzen da – ez zigor gisa, baizik eta bat-batean konturatzea hitz bakoitzak bere oihartzunak dituela.
Maite dut, oso pertsonala sentitzen den zerbait hartzen duelako – gure galderen beldurra – eta oihal zabalago baten parte bezala erakusten duelako, denak lotzen dituena. Xuxurlatzen du inoiz ez dela berandu galdetzeko, baina inoiz ez dela goizegi entzuteko. Eta hori egiten du irudi konplexu baina beroen bidez, ilargi argitik eta itzaletik ehundutako oihalaren besarkada baten moduan.
Beraz, batzuetan Liora bezala sentitzen bazara – zure sorbaldan galdera-zaku bat daramazula – bere istorioaren euskarazko bertsioa zure zain dago. Ez da zu konpontzeko liburua, baizik eta zurekin egoteko liburua. Eta agian, irakurtzen duzun bitartean, zure galdera-harri propioa aurkituko duzu orri artean distiratzen.
Irakurketa Ondoren Mundua
Fitxategi hau ireki nuenean – erantzun kulturalen mila orrialde istorio berari buruz – Cadair Idris goialdean lainopean egon eta norabide guztietatik ahotsak entzutean sentitu nuen gauza bera sentitu nuen. Ez nuen norabide hau espero – Liora eta bere galdetegi-harriek lurrean zehar hain modu desberdinetan nola eragin duten lekuko izatea. Nire ulermen-gose galestarra orain zerbait handiago bihurtu da: alaitasuna, ideia kontrajarriak eta aldi berean bat egiten duten unean pizten den espiritu zirraragarria.
Lehenengo kolpea japoniarrek Liorari mono no aware – gauzen iragankortasunaren tristura – ikuspegitik nola begiratzen dioten ikustean izan nuen. Galdetegi-harriak Omoi-ishi gisa deskribatzen zituztela ikustean, doluaren eta hutsaren pisua daramaten harriak, konturatu nintzen nire oroitzapen-harrien galestar ideia arin samarra zela. Haientzat ez dira oroitzapen-harriak, baizik eta hutsune ederraren sinboloak, esanahiari hazteko lekua ematen diotenak. Hau ilunagoa da, gure uneen pisuari buruzko ikuspegia baino pasiboagoa. Baina, hala ere, euren isiltasun geometrikoaren erdian, ma aipamena aurkitu nuen – hitz egiten duen hutsunea – eta bat-batean gure isiltasuna ezagutu nuen, Tyddewi-n erortzen den isiltasuna, non mendeetako otoitzek airea bera astun bihurtu duten.
Ondoren, Korearrek han-i buruz hitz egiten zutela jakiteak eragindako harridura etorri zen – nazioan bizi den dolu sakona, ahotsik gabeko mina. Uste nuen gu, galestarrak, ginela hiraeth-aren jabeak – izenik gabeko galera sentimendu horiek, dagoeneko han dagoen baina inoiz guztiz osorik ez dagoen etxe baten bila ibiltzea. Baina han desberdina da. Bortitzagoa da, ilunagoa. Seouletik etorritako kritikak esan zuenean Liorak galdutako belaunaldien zama zeramala, ulertu nuen gure hiraeth arinagoa zela, itxaropentsuagoa. Hiraeth-ek ez du orbainik uzten; leuntzen du. Han-ek erretzen du.
Eta, hala ere, guztiz ustekabean, Dar es Salaam hiriko swahiliar sentimenduen eta galestarren arteko lotura bat ikusi nuen. Ubuntu-ri buruz hitz egin zutenean – beste pertsonen bidez pertsona izatearen ideia – gure komunitatearen ideiaren oihartzuna ikusi nuen, nola galdetegi-harri bakoitza denarekin konektatzen den. Ez dugu ubuntu-ren antzeko hitzik, baina espiritua hor dago gure besarkada emateko tradizioan, neguaren aurrean beroa mantentzeko ohituran. Harrigarria da nola bi tradizio hain desberdin – Galesko lur heze eta bero tropikaleko Ekialdeko Afrikako tradizioak – ulermen oinarrizko berdinera iritsi daitezkeen: norberak ez duela bakarrik existitzen.
Baina ikasgairik harrigarriena sekula nire kabuz pentsatuko ez nukeena izan zen: Beijing-eko kritikak Whispering Tree deskribatzen zuenean Hunyi gisa – enperadorearen astronomoek zerua neurtzeko erabiltzen zuten esfera armilarra. Guretzat, Zuhaitza entzuteko leku bat da, hostoetan erantzunak xuxurlatzen diren zuhaitz zahar bat. Baina txinatarrek, inperio-makina bat bezala ikusten dute, patua zehazteko tresna bat. Desberdintasunak asko esaten du: guk naturan erosotasuna bilatzen dugu, haiek, berriz, serenitatean matematika ikusten dute. Eta, hala ere, biek uste dute ereduak existitzen direla. Gure fedea da bereizten gaituena – guk uste dugu entzuteak ordena desegin dezakeela; haiek uste dute ordena zaharregia dela hausteko, baina agian egokitzeko modukoa.
Portuges kritikaren zerbait ere nabaritu nuen – saudade-ren ideia, inoiz izan ez den zerbaiten dolu iluna. Gure hiraeth-etik desberdina da. Saudade erromantikoagoa da, hilkorragoa. Galera bera maite dute. Guk sendatu nahi dugu. Baina São Pauloko kritikak jeitinho brasileiro deskribatzen zuenean – sistema gogorregia denean irtenbide sortzaile bat aurkitzeko gaitasuna – haien itxaropena hor ezkutatzen dela ikusi nuen, ez galeran, baizik eta irtenbide maltzur eta zirraragarrian. Konturatu nintzen gu, galestarrak, erdian gaudela – hiraeth eramaten baina arazoen bidez bidea aurkitzean irribarre egiten. Gure jeitinho propioa dugu, baina gu horri hwyl deitzen diogu.
Eta dena irakurri ondoren, zer geratzen da? Hona egia: kultura bakoitzak Lioraren zakuan harri desberdin bat ikusi du. Arabiarrak sabr ikusten dute – patuari uko egiteko aukera ematen dion pazientzia espirituala. Frantsesek cartesiarismo hautsia ikusten dute – dagoeneko desegiten ari den sistema bat aztertzeko plazera. Errusiarrek dusha ikusten dute – ezagutzeko sufritu behar duen arima sakon eta astuna. Eta gu, galestarrak? Denontzat dagokion baina baita pertsonalki bakarra den galdera bat ikusten dugu, komunitatearen eta norberaren artean harrapatuta.
Zer irakasten dit honek nire kulturari buruz? Gure irakurtzeko modua – hiraeth-ekin baina baikortasunarekin, ordenarekiko errespetuarekin baina hura zalantzan jartzeko gogoarekin – aukera bat dela hamarretik. Ez da besteak baino hobea, baina ezta okerragoa ere. Gure lurratik, gure historiatik, gure hizkuntzatik hazi den bizimodu bat da. Eta 44 modu desberdin egoteak hitz berberak irakurtzeko esan nahi du istorioa bera interpretazio guztien gainetik dagoela. Komuna eta bakarra den zerbait erakusten du aldi berean – galdetzeko beharra, jakitearen arriskua, eta apurtutako eredua indartsuago ehuntzeko itxaropena.
Beraz, zure Lioraren bertsioa irakurri baduzu eta ulertu duzula uste baduzu, egin mesede bat zeure buruari: irakurri beste kritikak. Ez hitzen itzulpena bilatu, baizik eta arimen trukea. Zeren eta Seouleko jendeak nola dolu egiten duen ikusten duzunean zuk goraipatzen duzun neska berberarengatik, edo Delhiko jendeak justizia ikusten duen lekuan zuk maitasuna ikusten duzunean, zerbait garrantzitsua ohartuko zara: ez gara gu istorioa irakurtzen ari. Istorioa da gu irakurtzen gaituena.
Backstory
Kodetik Arimara: Istorio baten Refactoring-a
Nire izena Jörn von Holten da. Mundu digitala emandako gisa aurkitu ez, baizik eta harriz harri eraikitzen lagundu zuen informatikari belaunaldi batetik nator. Unibertsitatean, „Aditu Sistemak“ eta „Sare Neuronalak“ bezalako terminoak zientzia-fikzioa ez, baizik eta tresna liluragarriak, orduan oraindik gordinak izan arren, zirenentzat nintzena. Goiz ulertu nuen teknologia hauetan zer potentzial izugarria lo dagoen – baina haien mugak errespetatzen ere ikasi nuen.
Gaur egun, hamarkada batzuk geroago, „Adimen Artifizialaren“ inguruko zalaparta praktikari esperientziadunaren, akademikoaren eta estetaren begirada hirukoitzarekin behatzen dut. Literaturaren munduan eta hizkuntzaren edertasunean ere sakon errotuta dagoen pertsona gisa, egungo garapena sentimendu gazi-gozoekin ikusten dut: hogeita hamar urtez itxaron dugun aurrerapen teknologikoa ikusten dut. Baina teknologia heldugabea merkatura nola botatzen den – askotan gure gizartea elkartuta mantentzen duten ehun kultural finak kontuan hartu gabe – erakusten duen arduragabekeria inozoa ere ikusten dut.
Txinparta: Larunbat goiz bat
Proiektu hau ez zen diseinu-mahai batean sortu, premia sakon batetik baizik. Superinteligentziaren inguruko eztabaida baten ondoren larunbat goiz batean, eguneroko zaratak etenda, galdera konplexuak teknikoki ez, baizik eta ikuspegi gizatiar batetik jorratzeko bide bat bilatu nuen. Horrela sortu zen Liora.
Hasieran ipuin gisa pentsatua, anbizioa lerro bakoitzarekin hazi zen. Konturatu nintzen: gizakiaren eta makinaren etorkizunaz hitz egiten badugu, ezin dugu alemanez bakarrik egin. Modu globalean egin behar dugu.
Oinarri gizatiarra
Baina byte bakar bat ere AA batetik igaro baino lehen, gizakia zegoen. Oso nazioartekoa den enpresa batean egiten dut lan. Nire eguneroko errealitatea ez da kodea, Txina, AEB, Frantzia edo Indiako lankideekin izaten ditudan solasaldiak baizik. Benetako topaketa analogiko horiek – kafe-makinaren ondoan, bideo-konferentzietan, afarietan – ireki zizkidaten begiak.
Ikasi nuen „askatasuna“, „betebeharra“ edo „harmonia“ bezalako kontzeptuek melodia guztiz desberdina jotzen dutela lankide japoniar baten belarrietan nire belarri alemanetan baino. Giza erresonantzia horiek izan ziren nire partiturako lehen esaldia. Haiek eman zioten inolako makinak simulatu ezin duen arima.
Refactoring-a: Gizakiaren eta Makinaren Orkestra
Hemen hasi zen informatikari gisa „Refactoring“ deitu besterik ezin dudan prozesua. Software garapenean, Refactoring-ak kanpo-portaera aldatu gabe barneko kodea hobetzea esan nahi du – garbiagoa, unibertsalagoa, sendoagoa bihurtzea. Hori bera egin nuen Liora-rekin – ikuspegi sistematiko hori nire DNA profesionalean sakon errotuta dagoelako.
Orkestra mota berri bat osatu nuen:
- Alde batetik: Nire lagun eta lankide gizatiarrak, beren jakituria kultural eta bizi-esperientziarekin. (Eskerrak hemendik eztabaidatu duten eta eztabaidatzen jarraitzen duten guztiei).
- Bestetik: AA sistema modernoenak (Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen eta beste batzuk). Ez nituen itzultzaile soil gisa erabili, baizik eta „kultur eztabaidakide“ gisa, batzuetan miresten eta aldi berean ikaratzen ninduten asoziazioak ere ekartzen zituztelako. Beste ikuspegi batzuk ere onartzen ditut, nahiz eta zuzenean gizaki batengandik ez etorri.
Elkarrekin lehiatzen, eztabaidatzen eta proposamenak egiten utzi nien. Elkarlan hau ez zen norabide bakarreko bidea izan. Feedback-prozesu sortzaile izugarri bat izan zen. AAk (filosofia txinatarrean oinarrituta) Lioraren ekintza jakin bat Asiako eremuan errespetu faltatzat hartuko zela adierazi zuenean, edo lankide frantses batek metafora bat teknikoegia entzuten zela esan zuenean, ez nuen itzulpena bakarrik moldatu. Jatorrizko kodeaz hausnartu eta gehienetan aldatu egin nuen. Alemanezko jatorrizko testura itzuli eta berridatzi nuen. Harmoniaren ulerkera japoniarrak alemanezko testua helduago egin zuen. Komunitatearen ikuspegi afrikarrak elkarrizketak askoz beroago bihurtu zituen.
Orkestra zuzendaria
50 hizkuntza eta milaka ñabardura kulturalen kontzertu zaratatsu honetan, nire rola ez zen jada zentzu klasiko batean egilearena. Orkestra zuzendari bihurtu nintzen. Makinek soinuak sor ditzakete, eta gizakiek sentimenduak izan ditzakete – baina norbait behar da instrumentu bakoitza noiz sartzen den erabakitzeko. Erabaki behar izan nuen: noiz du arrazoi AAk hizkuntzaren analisi logikoarekin? Eta noiz du arrazoi gizakiak bere intuizioarekin?
Zuzendaritza lan hau nekagarria izan zen. Kultura arrotzekiko apaltasuna eskatzen zuen eta, aldi berean, istorioaren oinarrizko mezua ez desitxuratzeko esku sendoa. Partitura horrela zuzentzen saiatu nintzen, azkenean 50 hizkuntza-bertsio sor zitezen, desberdin entzuten diren arren, denek abesti bera kantatzen dutenak. Bertsio bakoitzak bere kolore kulturala darama orain – eta, hala ere, lerro bakoitzean nire arimaren zati bat utzi dut, orkestra global honen iragazkitik araztua.
Kontzertu aretorako gonbidapena
Webgune hau orain kontzertu aretoa da. Hemen aurkituko duzuna ez da soilik itzulitako liburu arrunt bat. Ahots anitzeko entsegu bat da, ideia bat munduaren izpirituaren bidez nola berregituratu den (refactoring) erakusten duen dokumentua. Irakurriko dituzun testuak askotan teknikoki sortuak dira, baina gizakiek hasi, kontrolatu, aukeratu eta, jakina, orkestratu dituzte.
Gonbidatzen zaitut: erabili hizkuntzen artean txandakatzeko aukera. Konparatu. Bilatu desberdintasunak. Izan kritiko. Azken finean, guztiok gara orkestra honen parte – teknologiaren zarataren erdian giza melodia aurkitzen saiatzen garen bilatzaileak.
Egia esan, zinemaren industriaren tradizioari jarraituz, kultura-oztopo eta hizkuntza-ñabardura horiek guztiak aztertuko dituen liburu formatuko 'Making-of' zabal bat idatzi beharko nuke orain.
Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural berriztua gida gisa erabiliz. Bere zeregina atzeko azalerako irudi kulturalki esanguratsua sortzea zen, bertako irakurleak liluratuko zituena, eta irudiaren egokitasunaren azalpen batekin batera. Egile alemaniar gisa, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina AIak azkenean lortutako sormenarekin benetan harrituta geratu nintzen. Jakina, emaitzek lehenik niri konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo besterik gabe ez zirelako egokiak. Gozatu irudiarekin—liburuaren atzeko azalean agertzen denarekin—eta mesedez hartu une bat beheko azalpena aztertzeko.
Irakurle galestar batentzat, irudi honek turistentzako saltzen diren muino berde idilikoak baino askoz sakonago jotzen duen haria ukitzen du. Pastorala saihesten du eta zuzenean nazioaren arima geologikora iristen da: lurpeko iluntasuna eta transformazioaren beroa.
Aurrealdeko irakiten ari den ontzia ez da lapiko bat soilik; antzinako mitologiako Pare (Kazola)—Mabinogi kondairetako Berraragitze Kazola edo Ceridwen-en ontzia gogorarazten du. Liora-ren espirituaren urtutako esentzia dauka. Istorioan, Liorak Cerrig Holi (Galdera-Harriak) biltzen ditu, astunak eta hotzak direnak. Hemen, harri horiek Hiraeth (desira sakon eta hezurretarainokoa) beroari aurre egiten diotenean gertatzen dena ikusten dugu. Ez dira pisu hotz gisa geratzen; urre likido bihurtzen dira, mundua desegiteko gai den indar bihurtuz.
Atzeko planoa urdin-gris koloreko Llechfaen (Laua) zorrotzez osatuta dago. Galesar baten begientzat, laua harri baino gehiago da; historiaren azala da, kapera baten teilatua eta meategiaren horma. Gwead (Ehuna) bere forma industrial eta zurrunenean irudikatzen du—babesten duen bezainbeste zapaltzen duen patu hotz eta geruzatua. Bidea blokeatzen du herdoildutako burdinazko portakoi batek, lurraldea behin kaiolatu zuen gazteluen "Burdinazko Eraztunaren" oihartzuna ekarriz. Hau da Izar-Ehulearen diseinua: logika eta kontrolaren antzinako, mugiezinezko sare bat.
Irudiaren benetako indarra elementu horien arteko elkarreraginean datza. Gwehydd y Sêr (Izar-Ehulea) burdina eta lauazko kaiola bat eraiki zuen eredua perfektua eta estatikoa mantentzeko. Baina Lioraren "Galdera" kazolatik igotzen ari da, patuaren herdoildutako barrak deseginez. Istorioaren egia nagusia harrapatzen du: patuaren arkitektura hotzak ezin dio galdera ausart bakar baten bero urtuari aurre egin.