لیورا و ستاره‌باف

Ipuin moderno bat desafiatzailea eta saritzailea dena. Irauten duten galderei aurre egiteko prest daudenentzat – heldu eta haurrentzat.

Overture

پیش‌درآمد – پیش از نخستین رشته

قصه نه با «یکی بود یکی نبود»،
که با پرسشی آغاز شد،
با پرسشی که آرام و قرار نداشت.

یک صبحِ جمعه.
گفتگویی دربارهٔ هوشی فراتر از انسان،
و اندیشه‌ای که رهایمان نمی‌کرد.

نخست تنها یک طرح بود.
سرد،
منظم،
هموار و بی‌روح.
جهانی بدون گرسنگی، بدون رنج.
اما تهی از آن لرزشی که نامش «اشتیاق» است.

آنگاه دختری پا به میان گذاشت.
با کوله‌ای،
انباشته از سنگ‌های پرسش.

پرسش‌های او،
تَرک‌هایی بودند بر پیکرهٔ آن کمالِ مطلق.
او پرسش‌ها را با چنان خاموشی‌ای پیش می‌کشید،
که از هر فریادی بُرنده‌تر بود.

او جویای ناهمواری‌ها بود،
چرا که زندگی تازه از آنجا آغاز می‌شد،
زیرا آنجاست که نخ تکیه‌گاهی می‌یابد،
تا بتوان چیزی نو بر آن گره زد.

داستان، قالبِ خود را شکست.
نرم شد،
همچون شبنم در نخستین پرتوِ نور.
شروع کرد به بافتنِ خود
و تبدیل شد به آنچه بافته می‌شود.

آنچه اکنون می‌خوانی، افسانه‌ای کهن نیست.
این بافته‌ای از اندیشه‌هاست،
آوازی از پرسش‌ها،
نقشی که خود را می‌جوید.

و حسی در گوشِ جان نجوا می‌کند:
ستاره‌باف تنها یک شخصیت نیست.
او همان نقش است،
که میان خطوط اثر می‌کند —
همان که چون لمسش کنیم می‌لرزد،
و آنجا که دلیری کنیم و رشته‌ای را بیرون بکشیم،
از نو می‌درخشد.

Overture – Poetic Voice

پيش‌درآمد – نغمهٔ بافندهٔ کهن

نگفتم من این قصه از باستان
ز یک پرسش آمد چنین داستان
نه از افسانه بود آغازِ کار
که از پرسشی سخت و نااستوار

به صبحِ شبات چون برآمد پگاه
خرد گشت بر تیغِ اندیشه شاه
نخستین پدید آمد آن تار و پود
منظم، ولی سرد و بی‌جان نمود

جهانی که بی‌رنج و بی‌درد بود
ولی سینه‌اش خالی و سرد بود
نه شوقی در آن و نه شوری به سر
نه از لرزشِ آرزو هیچ اثر

پس آنگه یکی دختر آمد ز راه
که بر دوشِ او بارِ سنگِ سیاه
همان سنگِ پرسش که در دستِ اوست
شکافد همان پرده کز مغز و پوست

بجوید همان‌جا که ناهموار شد
که آنجا حیاتِ نو بیدار شد
کجا رشته‌ای تازه گردد پدید
همان‌جا که آن بندِ کهنه برید

مخوان این را یک قصهٔ کودکان
که این است نقشِ خرد در جهان
سرودی ز پرسش، نبردی نهان
که خود می‌تند نقشِ خود را عیان

شنو این سخن را زِ بافندگان
که بافنده نقش است و هم داستان
که لرزد چو دستی بدو می‌رسد
درخشد چو چشمی بدو می‌نگرد

Introduction

این کتاب یک تمثیل فلسفی و داستانی است که در قالب یک افسانه‌ی شاعرانه، پرسش‌های پیچیده‌ای را درباره‌ی جبر و اختیار مطرح می‌کند. در دنیایی به‌ظاهر بی‌نقص که تحت نظارت یک نیروی برتر به نام «ستاره‌باف» در هماهنگی مطلق نگه داشته شده است، قهرمان داستان، لیورا، با طرح پرسش‌های انتقادی، نظم موجود را به چالش می‌کشد. این اثر به‌عنوان بازتابی تمثیلی از هوش برتر و آرمان‌شهرهای فن‌سالارانه عمل می‌کند و تنش میان امنیتِ آسوده‌خاطر و مسئولیتِ دردناکِ خودفرمانیِ فردی را به تصویر می‌کشد؛ نجوایی در ستایش ارزشِ کمال‌نایافتگی و گفتگوی انتقادی.

رشته‌هایی که ما را به هم می‌پیوندند

در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهرهای ما، جایی که سنت و مدرنیته در هم تنیده شده‌اند، همواره این احساس وجود دارد که گویی نقشه‌ای نادیدنی برای زندگی ما بافته شده است. این کتاب به شکلی شگفت‌انگیز این لایه‌های پنهان را آشکار می‌کند. ستاره‌باف تنها یک شخصیت خیالی نیست؛ او استعاره‌ای است از نیروهایی که امروزه مسیرهای ما را در دنیای دیجیتال و اجتماعی تعیین می‌کنند. لیورا با کوله‌باری از «سنگ‌های پرسش»، یادآور کودکی است که در همه‌ی ما زنده است؛ همان بخشی که نمی‌پذیرد پاسخ‌های آماده همیشه کافی هستند.

کتاب در ابتدا مانند یک روایت ساده به نظر می‌رسد، اما به تدریج به عمقی می‌رسد که خواننده را وادار به سکوت و بازنگری می‌کند. به ویژه در بخش‌های میانی، زمانی که شکافی در آسمان پدیدار می‌شود، ما با این پرسش روبرو می‌شویم: آیا امنیت به قیمت از دست دادن صدای شخصی می‌ارزد؟ این اثر به زیبایی نشان می‌دهد که چگونه گفتگو و ایستادگی بر سر پرسش‌ها، حتی اگر دردناک باشد، می‌تواند مبنای یک همدلی واقعی قرار گیرد. «خانه‌ی صبر و شناخت» که در داستان شکل می‌گیرد، الگویی است برای آنچه ما در زندگی روزمره‌ی خود به آن نیاز داریم: فضایی برای شنیدن بدون قضاوت.

برای خانواده‌ها، این اثر فراتر از یک داستان شبانه است. این کتاب فرصتی است تا والدین و فرزندان در کنار هم درباره‌ی معنای آزادی و بهایی که برای آن می‌پردازیم گفتگو کنند. نویسنده با ظرافت نشان می‌دهد که بزرگ شدن لزوماً به معنای یافتن پاسخ‌های قطعی نیست، بلکه به معنای آموختن چگونگی حملِ پرسش‌های سنگین است.

یکی از تکان‌دهنده‌ترین لحظات داستان برای من، رویارویی لیورا با مادری است که او را بابت زخمی شدن دست فرزندش سرزنش می‌کند. این صحنه، تجسم عینی اصطکاک اجتماعی است؛ جایی که جستجوی حقیقت با نیاز به امنیت برخورد می‌کند. در این لحظه، لیورا با این واقعیت تلخ روبرو می‌شود که پرسش‌های او «بی‌خطر» نیستند و می‌توانند نظمِ آرامِ زندگی دیگران را بر هم بزنند. این تضاد میان اشتیاق به آگاهی و مسئولیت در قبال آرامش جمعی، یکی از عمیق‌ترین چالش‌های انسانی است. واکنش لیورا در این موقعیت، که نه از سر خیره‌سری بلکه از سر درکی نویافته است، نشان می‌دهد که بلوغ واقعی در شناختِ وزنِ کلمات نهفته است. این لحظه به من یادآوری کرد که هر تاری که از نقشه‌ی ازپیش‌تعیین‌شده بیرون می‌کشیم، تمام بافت را به لرزه در می‌آورد.

Reading Sample

نگاهی به درون کتاب

از شما دعوت می‌کنیم تا دو لحظه از داستان را بخوانید. نخستین لحظه، آغاز است – اندیشه‌ای خاموش که به داستان بدل شد. دومین لحظه از میانه‌های کتاب است، جایی که لیورا درمی‌یابد کمال پایانِ جستجو نیست، بلکه اغلب زندانِ آن است.

همه چیز چگونه آغاز شد

این یک «یکی بود یکی نبود»ِ کلاسیک نیست. این لحظه‌ای است پیش از آنکه نخستین رشته بافته شود. یک پیش‌درآمدِ فلسفی که حال و هوای سفر را تعیین می‌کند.

قصه نه با «یکی بود یکی نبود»،
که با پرسشی آغاز شد،
با پرسشی که آرام و قرار نداشت.

یک صبحِ جمعه.
گفتگویی دربارهٔ هوشی فراتر از انسان،
و اندیشه‌ای که رهایمان نمی‌کرد.

نخست تنها یک طرح بود.
سرد،
منظم،
هموار و بی‌روح.
جهانی بدون گرسنگی، بدون رنج.
اما تهی از آن لرزشی که نامش «اشتیاق» است.

آنگاه دختری پا به میان گذاشت.
با کوله‌ای،
انباشته از سنگ‌های پرسش.

شجاعتِ ناتمام بودن

در جهانی که «ستاره‌باف» هر خطایی را بی‌درنگ اصلاح می‌کند، لیورا در بازارِ نور چیزی ممنوع می‌یابد: تکه پارچه‌ای که ناتمام رها شده است. دیداری با «جورام»، برش‌کارِ پیرِ نور، که همه چیز را دگرگون می‌کند.

لیورا با اندیشه گام برداشت، تا «جورام» را دید، پیرمردی که برش‌کارِ نور بود.

چشمانش غریب بودند. یکی روشن و به رنگِ قهوه‌ایِ ژرف، که جهان را هشیارانه می‌کاویید. دیگری با پرده‌ای شیری پوشیده شده بود، گویی نه به بیرون و اشیاء، که به درون و خودِ زمان می‌نگریست.

نگاهِ لیورا بر گوشهٔ میز ماند. میانِ نوارهای تابان و بی‌نقص، تکه‌هایی کوچک‌تر افتاده بود. نور در آن‌ها نامنظم سوسو می‌زد، گویی نفس می‌کشید.

در جایی نقش گسسته بود، و تک‌رشته‌ای رنگ‌باخته بیرون زده بود و در نسیمی نادیدنی چین می‌خورد، دعوتی خاموش برای ادامه دادن.
[...]
جورام از گوشه، یک رشته‌نورِ ریش‌ریش‌شده را برداشت. آن را میانِ لوله‌های بی‌نقص ننهاد، بلکه بر لبهٔ میز گذاشت، جایی که کودکان می‌گذشتند.

زیر لب گفت: «برخی رشته‌ها زاده شده‌اند تا پیدا شوند،» و اکنون صدا گویی از ژرفای چشمِ شیری‌اش می‌آمد، «نه برای آنکه پنهان بمانند.»

Cultural Perspective

Galderaren harria eta argiaren haria: Liura persiar poesiaren lorategian

«Liura eta Izar-jostuna» istorioa persieraz hain irakurterraza eta irudimentsua irakurtzen ari nintzela, itzulpena ez, baizik eta «berriz loratzea» zela sentitu nuen. Galdera-harriekin bere mundu perfektua ehuntzen zuen neska baten istorioa bat-batean lur ezagun batean sustraitu zen. Ematen zuen Liura Iran iparraldeko ibai baten ertzetik jaikia zela, eta bere harri leunak Kaspiar itsasoaren ertzetik bildu zituela. Testu hau, kultura zahar batek munduari egindako oparia da, erakusten duena galdera existentzialak, nahiz eta unibertsalak izan, lur bakoitzean kolore eta usain berezia hartzen dutela.

Gure literaturan, Liura «Siminen» lehengusina izan litekeela esan daiteke, Simin Daneshvar-en «Savushun» eleberrian. Siminek ere, tentsioz eta tradizio astunez beteriko mundu batean, ez oihuka, baizik eta isiltasun galdezale eta begirada kritiko batekin, gizartearen itxurazko ehundura lasaia aztertzen du. Biek, jakitearen pisua daramate bizkarrean, eta «desberdin ikusteagatik» ordaindu beharreko prezio handia ordaintzen dute. Liuraren galderak «harri pazientearen» oroitzapena ekartzen dit gogora, antzina umeek erreken ondoan biltzen zituzten harri leun horiek, eta poltsikoan gordetzen zituztenak, munduaren sekretu isil baten altxor gisa. Harri horiek gure kulturan ez dira soilik harriak; leku baten oroitzapena, uraren pazientzia eta denboraren leuntasuna daramate. Liurak ere bere galderak horrela biltzen ditu: ez presaka, baizik eta altxorrak biltzen dituenaren lasaitasunarekin.

Liuraren galderak egiteko ausardiak «Shahab al-Din Suhrawardi» bezalakoen urruneko oihartzuna du, XII. mendeko filosofo eta mistiko iraniarra, pentsamendu tradizionala zalantzan jarri eta bere «Iluminazioaren Filosofia» sortu zuena. Hark ere, Liurak «Xuxurlaren Zuhaitza» bisitatzen duen bezala, ezagutzen ziren moldeetatik haratago argia bilatzen zuen. Eta gure mitologia geografikoan, «Xuxurlaren Zuhaitza» agian «Kashmar-en Zedroa» izan liteke, antzinako sinismenetan, haize kontrako erresistentziaren eta zuzentasunaren sinboloa zen zuhaitz mitikoa, eta bere adar artean egia xuxurlatzen zuen.

Istorio honetan «ehuntzearen» artea, gure kulturan ez da soilik alfonbra-ehuntzera mugatzen. «Marra-irudi» margolan modernoak, «Farshid Mesghali» artista garaikidearenak, ikusi: bere lanetan, persierazko lerroen ehunak sortzen ditu, geruza anitzeko eta anbiguotasunez beteriko espazioak sortzeko; izar-jostunak argitik mundua ehuntzen duen bezala. Hemen, «ehuntzea» esan nahi du itxuraz bananduta dauden hariak elkartuz esanahia sortzea.

Galdera-bidaia honetan, zer hitzek eman diezaiokete Liurari lasaitasuna eta Zamierri, sortutako nahasmenduaz beldur denari? Agian Hafezen bertso hau: «Non dago egokitasuna eta non ni hondatua / Ikusi bidearen aldea, nondik noraino». Bertso honek Liurari gogorarazten dio bere bide zuzena aurkitu behar duela, nahiz eta bide orokorrarekin bat ez etorri. Eta Zamierri gogorarazten dio agian «egokitasuna», zure ikuspegitik, egia baten alderdi bakarra dela. Liuraren galdera gaur egun gure gizartean ere agertzen da, «belaunaldien arteko elkarrizketa» eta «barneko tradiziozko agindua» eta «banakoaren aukeratzeko askatasuna»ren arteko talka gisa. Gazte askok, Liuraren antzera, gizartearen aurrez ehundutako barne-ahotsa zalantzan jartzen dute eta beren ahots bakarra bilatzen dute. Gizarte-«ehun» hau, zeruaren arrakala bezain beldurgarria izan daitekeen arren, aukera bat da malguago eta biziago den diseinu bat ehuntzeko.

Liuraren barne-mundua ulertzeko, «setar» musikak lagun onena eskaintzen du. Tresna honen soinu apalak eta barnerakoiak Liuraren xuxurlak eta zalantzak islatzen ditu. Bere doinua, bai negar da, bai galdera. «Tolerantzia» edo «onberatasuna» kontzeptua, gure literatura mistiko eta etikoan sustraitua, Liuraren bidea ulertzeko gakoa da. Tolerantzia ez da menpekotasun hutsa, ezta matxinada itsua ere; baizik eta desberdintasunak sortzen duen tentsioa onartzeko gaitasuna, bai norberaren barruan, bai besteekin harremanetan. Azkenean, Liura eta Zamier biak tolerantzia mota batera iristen dira: Liura bere nahi gabeko kalteen aurrean, eta Zamier galdera suntsitzaileei aurre egiterakoan.

Eta istorio honek persiar literaturaren mundura interesa piztu badizu, ondoren Hussein Sanapour-en «Erdiko Erdi Galdua» eleberria irakurri. Eleberri honek ere, Liuraren istorioaren antzera, oroimen kolektibo eta indibidualen ehunarekin jolasten du eta erakusten du nola «absentzia» batek familia baten eta agian gizarte oso baten ehuna irauli dezakeen; dirudienez, bakoitza, bere aldetik, izar-jostun bat da, oroimen kolektiboaren alfonbra ehuntzen duena.

Liuraren ama, bere isiltasun maitekorrarekin, eta Joram zaharra, denboraren barnera begiratzen duen begi bakarrarekin, denak dira gure kulturan «jakinduria» oinarri duten pertsonaiak, ez soilik «ezagutza». Izar-jostuna ere, irakurketa honetan, ez da urruneko jainko bat, baizik eta gehiago «patua» edo «betiereko eredua» kontzeptuaren antzekoa gure literaturan, non gizakiak, bere osotasuna onartuz, bere bizitzari kolore eta diseinu pertsonala emateko borrokatzen duen.

Baina gure ikuspegian «itzal» kultural bat ere badago: Liuraren galdera pertsonaletan tematu izana, taldearen lasaitasuna kaltetzeko prezioan – zeruaren arrakala bera – ez al da apur bat berekoia? Batzuetan «osotasuna gordetzea» ez al da «zatiaren osotasuna» baino garrantzitsuagoa? Galdera hau, gure kultura-ehunean, banakotasunaren balioaren eta erantzukizun kolektiboaren arteko ukipen-puntu sotila da.

Eszena eder guztien artean, arnasa hartu gabe gelditu nintzen unea ez zen izar batek keinua egin zuenean edo ibai batek xuxurlatu zuenean. Baizik eta isilpeko aurrez aurreko eszena bat izan zen, argiaren merkatuaren espazio itxiago batean. Pertsonaia batek – ez haserre, baizik eta begirada sakon eta izoztu batekin – ezinbesteko aurrez aurre bat aukeratzen duenean. Giroak, itzulerarik gabeko erabaki baten pisua transmititzen du. Ez da beldur on bat, baizik eta beldur existentzial mota bat: agian bide zuzena, kostu emozional handiena eskatzen duen bidea dela. Eszena honek antzinako jakinduria hau gogorarazi zidan: «Hazkunde benetakoa maiz bihotz-haustura baten ondoren agertzen da». Idazleak hemen, trebetasun paregabearekin, erakusten du nola begirada batek, harri astun baten antzera, istorio osoaren orrian eragin dezakeen eta bere oihartzuna hurrengo orrialdeetan iraun dezakeen. Une honek, giza tragediaren esentzia kontatzen du: benetako aukeren mina, eta haien ondorioak jasateko ausardia.

«Liura eta Izar-jostuna» persieraz hain atsegina irakurtzea, ez da soilik istorio batekin topo egitea, baizik eta lorategi persiar batera gonbidapena da. Lorategi bat non galderak erdiguneko iturri baten antzera, zeruaren irudia islatzen duten, bideak ez dira zuzenak, baizik eta harrigarrizko bihurgunez beteta dauden, eta isiltasunak, melodiak bezain adierazgarriak diren. Bertsio honek, «kardamomoaren» usaina eta «ur-jarioaren» soinua munduari oparitzen dizkio. Sartu, iturriaren ertzean eseri, eta zure galdera-harria gurekin partekatu.

Argi-dantza Berrogei eta Lau Ispiluko Aretoan: Mundu Biran Egindako Bidaia Batetik Itzulera

«Liura eta Izar-ehulea» ipuinaren beste berrogeita lau irakurketak irakurtzea, Irango jauregi zahar bateko ispilu-areto batean ibiltzearen esperientziaren antzekoa izan zen. Nik poesia eta sufismo persiarreko lorategian ikusi nuen istorio bera, «Simin»en arreba eta «Suhrawardi»ren bidelagun zena, bat-batean beste berrogeita lau jantzi, kolore eta usain ezezagunekin dantzan hasi zen nire aurrean. Mundu osoko bidaia luze batetik itzuli den lagun baten sentsazioa dut, ez harri-karga batekin, baizik eta harriduraz betetako motxila batekin.

Niretzat unerik harrigarrienak, lehen begiratuan arrotzak ziruditen baina sakonean gure kulturaren arimarekin elkarrizketan ari ziren kontzeptuak ikusi nituenean izan ziren. Japoniar kritikak liluratu ninduen. Haiek paper-lanparan eta «wabi-sabi» kontzeptuan (akatsen edertasuna), guk «bihotz hautsian» eta akatsen barnean dagoen osotasunean bilatzen dugun gauza bera ikusi zuten. Baina danimarkar bertsioaren azala kolpe handia izan zen: Liura ez zen mistiko gisa irudikatua, baizik eta anbarrean harrapatutako intsektu baten moduan. Haientzat Izar-ehulearen osotasuna ez zen lorategi jainkotiar bat, baizik eta urreztatutako kartzela izoztu bat; ikuspegi horrek dardarka utzi ninduen eta «segurtasuna» eta «gatibutasuna» zein hurbil egon daitezkeen gogorarazi zidan.

Bidaia honetan, kultura urrunen artean lotura ikusezin eta bitxiak aurkitu nituen. Harrigarria zen ikustea nola Galeseko kulturako «Hiraeth» kontzeptuak eta portugaldar kulturako «Saudade» kontzeptuak gure nostalgia gozo eta minarekin bat egiten zuten. Dirudienez, guztiok, Ozeano Atlantikoko kostaldetik Irango goi-ordokira, «galdu den aberriarekiko» nostalgiazko alfonbra komun bat ehuntzen ari gara. Baina kontrasteak ere irakaspenezkoak izan ziren: nik Liura «jakinduriaren argiaren» bila ikusten nuen bitartean, brasildar irakurketak «gambiarra» kontzeptuarekin, bizitzaren konponketa sortzaile eta sutsu batean ikusi zuen. Haiek «zeruaren arrakala» batean, ez zuten ikusi hondamendi mistiko bat, baizik eta bizitzaren aukera bat eta gizateriaren odol beroa, ordenaren geometria hotzean isurtzen dena.

Eta nire itsu-puntua, zein zen? Nire kultura, metaforaren eta zeruaren gainean hainbeste oinarritzen dena, agian ikusteko gai ez den zerbait, txekiar eta poloniar begiradetan agerian geratu zen. Haiek «Izar-ehulean», ez zuten Jainko bat edo patua ikusi, baizik eta burokratiko eta mekaniko den sistema zapaltzaile bat. Liuraren olio-lanpara txikia, haien irudikapenean, «erresistentzia zibilaren» sinboloa zen estatu-makineria baten aurrean. Nik harrien esanahi metafisikoa bilatzen nuen, baina haiek lanaren eta klase-zamaren pisu fisikoa ikusi zuten horretan; irakaspen handia niretzat, batzuetan hodeietan ibiltzen bainaiz eta azpiko lur gogorra ahazten dut.

Azkenik, berrogeita lau ispilu hauek erakutsi zidaten «arrakala» (The Rift) esperientzia unibertsalena dela. Holandarrek «uholde arrisku» gisa ikusten duten ala indiarrek «Kalachakra»ren (denboraren gurpila) biraketa astun gisa ikusten duten, edo guk irandarrok «maitasuna arrazoiaren aurka»ren agerpen gisa ikusten dugun, guztiok beldur gara munduaren ehundura osoa apurtuko ote den, eta guztiok isilean nahi dugu apurketa hori arnasa hartzeko. «Liura» ez da jada ipuin-kontalari neska bat soilik; gizateriaren argi bakarra berrogeita bost koloretan zatitzen duen prisma bat da, eta nik, apaltasun osoz, nire galdera-harria Txinako jade, Eskoziako granito eta Nishaburreko turkesa harrien ondoan jartzen dut.

Backstory

Kodetik Arimara: Istorio baten Refactoring-a

Nire izena Jörn von Holten da. Mundu digitala emandako gisa aurkitu ez, baizik eta harriz harri eraikitzen lagundu zuen informatikari belaunaldi batetik nator. Unibertsitatean, „Aditu Sistemak“ eta „Sare Neuronalak“ bezalako terminoak zientzia-fikzioa ez, baizik eta tresna liluragarriak, orduan oraindik gordinak izan arren, zirenentzat nintzena. Goiz ulertu nuen teknologia hauetan zer potentzial izugarria lo dagoen – baina haien mugak errespetatzen ere ikasi nuen.

Gaur egun, hamarkada batzuk geroago, „Adimen Artifizialaren“ inguruko zalaparta praktikari esperientziadunaren, akademikoaren eta estetaren begirada hirukoitzarekin behatzen dut. Literaturaren munduan eta hizkuntzaren edertasunean ere sakon errotuta dagoen pertsona gisa, egungo garapena sentimendu gazi-gozoekin ikusten dut: hogeita hamar urtez itxaron dugun aurrerapen teknologikoa ikusten dut. Baina teknologia heldugabea merkatura nola botatzen den – askotan gure gizartea elkartuta mantentzen duten ehun kultural finak kontuan hartu gabe – erakusten duen arduragabekeria inozoa ere ikusten dut.

Txinparta: Larunbat goiz bat

Proiektu hau ez zen diseinu-mahai batean sortu, premia sakon batetik baizik. Superinteligentziaren inguruko eztabaida baten ondoren larunbat goiz batean, eguneroko zaratak etenda, galdera konplexuak teknikoki ez, baizik eta ikuspegi gizatiar batetik jorratzeko bide bat bilatu nuen. Horrela sortu zen Liora.

Hasieran ipuin gisa pentsatua, anbizioa lerro bakoitzarekin hazi zen. Konturatu nintzen: gizakiaren eta makinaren etorkizunaz hitz egiten badugu, ezin dugu alemanez bakarrik egin. Modu globalean egin behar dugu.

Oinarri gizatiarra

Baina byte bakar bat ere AA batetik igaro baino lehen, gizakia zegoen. Oso nazioartekoa den enpresa batean egiten dut lan. Nire eguneroko errealitatea ez da kodea, Txina, AEB, Frantzia edo Indiako lankideekin izaten ditudan solasaldiak baizik. Benetako topaketa analogiko horiek – kafe-makinaren ondoan, bideo-konferentzietan, afarietan – ireki zizkidaten begiak.

Ikasi nuen „askatasuna“, „betebeharra“ edo „harmonia“ bezalako kontzeptuek melodia guztiz desberdina jotzen dutela lankide japoniar baten belarrietan nire belarri alemanetan baino. Giza erresonantzia horiek izan ziren nire partiturako lehen esaldia. Haiek eman zioten inolako makinak simulatu ezin duen arima.

Refactoring-a: Gizakiaren eta Makinaren Orkestra

Hemen hasi zen informatikari gisa „Refactoring“ deitu besterik ezin dudan prozesua. Software garapenean, Refactoring-ak kanpo-portaera aldatu gabe barneko kodea hobetzea esan nahi du – garbiagoa, unibertsalagoa, sendoagoa bihurtzea. Hori bera egin nuen Liora-rekin – ikuspegi sistematiko hori nire DNA profesionalean sakon errotuta dagoelako.

Orkestra mota berri bat osatu nuen:

  • Alde batetik: Nire lagun eta lankide gizatiarrak, beren jakituria kultural eta bizi-esperientziarekin. (Eskerrak hemendik eztabaidatu duten eta eztabaidatzen jarraitzen duten guztiei).
  • Bestetik: AA sistema modernoenak (Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen eta beste batzuk). Ez nituen itzultzaile soil gisa erabili, baizik eta „kultur eztabaidakide“ gisa, batzuetan miresten eta aldi berean ikaratzen ninduten asoziazioak ere ekartzen zituztelako. Beste ikuspegi batzuk ere onartzen ditut, nahiz eta zuzenean gizaki batengandik ez etorri.

Elkarrekin lehiatzen, eztabaidatzen eta proposamenak egiten utzi nien. Elkarlan hau ez zen norabide bakarreko bidea izan. Feedback-prozesu sortzaile izugarri bat izan zen. AAk (filosofia txinatarrean oinarrituta) Lioraren ekintza jakin bat Asiako eremuan errespetu faltatzat hartuko zela adierazi zuenean, edo lankide frantses batek metafora bat teknikoegia entzuten zela esan zuenean, ez nuen itzulpena bakarrik moldatu. Jatorrizko kodeaz hausnartu eta gehienetan aldatu egin nuen. Alemanezko jatorrizko testura itzuli eta berridatzi nuen. Harmoniaren ulerkera japoniarrak alemanezko testua helduago egin zuen. Komunitatearen ikuspegi afrikarrak elkarrizketak askoz beroago bihurtu zituen.

Orkestra zuzendaria

50 hizkuntza eta milaka ñabardura kulturalen kontzertu zaratatsu honetan, nire rola ez zen jada zentzu klasiko batean egilearena. Orkestra zuzendari bihurtu nintzen. Makinek soinuak sor ditzakete, eta gizakiek sentimenduak izan ditzakete – baina norbait behar da instrumentu bakoitza noiz sartzen den erabakitzeko. Erabaki behar izan nuen: noiz du arrazoi AAk hizkuntzaren analisi logikoarekin? Eta noiz du arrazoi gizakiak bere intuizioarekin?

Zuzendaritza lan hau nekagarria izan zen. Kultura arrotzekiko apaltasuna eskatzen zuen eta, aldi berean, istorioaren oinarrizko mezua ez desitxuratzeko esku sendoa. Partitura horrela zuzentzen saiatu nintzen, azkenean 50 hizkuntza-bertsio sor zitezen, desberdin entzuten diren arren, denek abesti bera kantatzen dutenak. Bertsio bakoitzak bere kolore kulturala darama orain – eta, hala ere, lerro bakoitzean nire arimaren zati bat utzi dut, orkestra global honen iragazkitik araztua.

Kontzertu aretorako gonbidapena

Webgune hau orain kontzertu aretoa da. Hemen aurkituko duzuna ez da soilik itzulitako liburu arrunt bat. Ahots anitzeko entsegu bat da, ideia bat munduaren izpirituaren bidez nola berregituratu den (refactoring) erakusten duen dokumentua. Irakurriko dituzun testuak askotan teknikoki sortuak dira, baina gizakiek hasi, kontrolatu, aukeratu eta, jakina, orkestratu dituzte.

Gonbidatzen zaitut: erabili hizkuntzen artean txandakatzeko aukera. Konparatu. Bilatu desberdintasunak. Izan kritiko. Azken finean, guztiok gara orkestra honen parte – teknologiaren zarataren erdian giza melodia aurkitzen saiatzen garen bilatzaileak.

Egia esan, zinemaren industriaren tradizioari jarraituz, kultura-oztopo eta hizkuntza-ñabardura horiek guztiak aztertuko dituen liburu formatuko 'Making-of' zabal bat idatzi beharko nuke orain.

Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural berria gida gisa erabiliz. Bere eginkizuna irakurle natiboak liluratuko zituen atzeko azalerako irudi kulturalki esanguratsua sortzea zen, eta irudi hori egokia zergatik zen azaltzea. Egile alemaniar gisa, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina benetan harrituta geratu nintzen AI-k azkenik lortu zuen sormenarekin. Jakina, emaitzek lehenik ni konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo besterik gabe egokiak ez zirelako. Gozatu irudiarekin—liburuaren atzeko azalean agertzen dena—eta mesedez hartu une bat beheko azalpena aztertzeko.

Irakurle persiar batentzat, irudi hau ez da soilik apaingarria; patuaren geometria hotzaren eta giza borondatearen bero hauskor eta sutsuaren arteko gatazka bisuala da. Eleberriaren borroka nagusia laburbiltzen du: bihotzaren matxinada perfekzio kalkulatuaren aurka.

Erdian lanpara gorri bat dago, Irango santutegietan edo oroitzapen-bileretan maiz aurkitzen diren Laleh (Tulipa) lanpara tradizionalen oroigarri. Mistizismo persiarrean, Laleh maitasunaren edo martirioaren sua gordetzen duen bihotzaren sinbolo indartsua da—haizearen aurka su sakratua babesten duen ontzi hauskorra. Hemen, Liora eta bere "Galderaren Harria" (Sang-e Porsesh) irudikatzen ditu. Gorri biziaren distirak inguruko hotzarekin kontraste bortitza egiten du, giza jakin-minaren odola eta beroa irudikatuz, sistemaren logika hotzak itzali ezin duena.

Sua inguratzen du historiaren eta ordenaren pisu itogarriak. Atzeko planoak Kashi-kari (mosaiko-teila lanak) sakon Firoozeh (Turkesa) kolorez ditu—Irango kupulen eta zeruaren kolorea, perfekzio espiritualaren eta zeru jainkotiarraren irudikapena. Hala ere, perfekzio hori urrezko engranaje elkartuek harrapatuta dago, antzinako Ostorlab (Astrolabio) baten antza dutenak. Gainjartze mekaniko honek Setareh-baf (Izar-Ehulea)—kosmosaren arkitektoa, patua (Taghdir) zehaztasun matematikoarekin neurtzen, kalkulatzen eta ehuntzen duena—sinbolizatzen du. Erroten gaineko arabiar/persiar idazkiak unibertso honen "legeak" idatziak, antzinakoak eta aldaezinak direla iradokitzen du.

Hala ere, irudiaren benetako indarra suntsipenean datza. Lioraren "beroak"—bere galderek—patuaren makineria literalki urtzen ari dira. Astrolabioaren urrea argizari urtuaren antzera isurtzen ari da, eta horrek adierazten du Setareh-baf-en egitura zurrunek ezin dutela arima sutsu baten hurbiltasuna jasan. Turkesa-teilatuetako pitzadurak testuan deskribatutako "Zeruaren Orbainarekin" bat datoz; sistema huts egiten ari dela frogatzen duten akatsak dira. Arrazoimen hotzaren (Aql) eta maitasun sutsuaren/matxinadaren (Eshgh) arteko betiko borrokara ohituta dagoen arima persiarrarentzat, irudi honek promes egiten du zeruko makineria perfektuena ere bihotz ausart bakar baten berotasunak desegin dezakeela.