Beste herriek merkatu-plazetan esan zuten beren zuzenbidea, zutabeen azpian, hiri baten erdian. Guk lurrean zegoen arrakala bat aukeratu genuen.

Þingvellirren, Almannagjá izeneko arroilan behera jaisten da bat, non bi plaka kontinental urtean bi zentimetro urruntzen baitira elkarrengandik. Hantxe, arrakalaren barruan bertan, legearen esaleak mendeetan zehar buruz esan zuen legea — legea ez baitzegoen inon idatzita: gizon baten ahoko hitz gisa baino ez zen existitzen. Lurra ez zegoen oso. Eta gure herri-batzarra, Alþingi, hausturaren barruan bertan jarri genuen.

Horregatik ez nintzen liburu honen erdian behaztopatu.

Zeruaren ehuna Lioraren buru gainean urratzen denean, denak izutu egiten dira. Hariek atzera egiten dute, sem felmtri slegnir fingur (izuak atzera eragindako hatzak bezala), ehunaren barrutik ahotsak oihuka ari dira, haur batek jada aurkitzen ez den ama deitzen du. Zamir geldirik gelditzen da, bere aurpegia litur ösku eftir eld (sua itzali ondorengo errautsaren kolorea), eta liburua berriro inoiz berdina izango ez den esaldia esaten du: „Spurning þín var enginn lykill — hún var hnífur!“ (Zure galdera ez zen giltza — labana zen!) Hori da lanaren gailurra. Islandiako irakurlearentzat, aldi berean, paisaiaren deskribapena ere bada.

Liburuak ez du galdetzen arrakala gauza txarra den ala ez. Galdera zaharragoa eta gogorragoa planteatzen du — eta halabeharrez, gure hizkuntzak galdera hori bizkarrean darama hasieratik.

Patua ezarri egiten da

Erromatarrak fatum deitu zion: esandakoa. Alemanak Schicksal du: zuri bidaltzen zaizuna. Euskarak patu du — hitz hori Erromatik bertatik hartua. Baina badu zori ere, berea, eta badu halabehar: hala behar, hala izan behar duelako. Eta hor dago aldea. Halabeharrak ez du inor izendatzen. Ez du eskurik. Esan egin da, bidali egin da, hala izan behar da — baina ezarri, ez. Guk örlög dugu: hasieran ezarri zena. Eta lög, hau da legea, «ezarritakoa» da, leggja aditzetik — ezarri, jarri.

Ehungintzari buruzko liburu batean hori ez da huskeria. Guretzat patua eskuen lana da. Egilea du eta mugimendua du; norbaitek hantxe ezarri zuen, irazkian hari bat ezartzen den bezala. Ahizpa-hitzak gauza bera kontatzen du: álög gizaki baten gainean ezartzen dena da, batek besteari ezartzen dion sorginkeria. Horregatik daki Islandiako irakurleak berehala zer ari den ikusten, argiak hozka egin ondoren Nuria txikiaren esku-ahurrean marra grisak agertzen direnean.

Izarren Ehulea ez da, beraz, guretzat izaki arrotza. Berak ez du hitz egiten. Berak ezartzen du. Eta liburu osoa galdera bakar bat da, islandierak norbaitek planteatu baino askoz lehenago hitz bakar batez esaten zekien galdera: nork ezarri zuen?

Belarriak hitzen historiak baimentzen duena baino gehiago entzun nahi du. örlög hitzaren barruan ör entzuten dugu — eta ör, hau da orbaina, zeruan gelditzen dena da, Zamirrek adabakia jarri ondoren. Bi hitzek ez dute ahaidetasunik. Hala ere elkarren ondoan uzten ditut: esanahia irakurlearen belarrian nola jaiotzen den gaitzat duen liburu batek horrela entzuten duen irakurlea merezi du. Ahaidetasun faltsua, oihartzun egiazkoa.

Mahai gainean ezarritako ahapaldia

Tarteko atalean, Freisting Zamirs (Zamirren tentaldia) delakoan, ehungintzako maisua Jatorrien Ehungailuaren aurrean belaunikatzen da, eta bere etorkizuna jada ehunduta ikusteko baimena jasotzen du: bera bera, ohoratua; bere izena, belaunaldien inspirazio. Etorkizun horren ertzean hari gris aske bat datza — Lioraren bidea — eta esku ikusezin batek leunki ekartzen du berriro ereduaren barrura; han bere matxinada hrífandi, litla tilbrigðið (aldaera txiki liluragarri hura) bihurtzen da, osotasunaren edertasuna areagotu baino egiten ez duena. Eskaintza ez da inoiz ozen esaten, eta prezioa bakarra da: „Þögn hennar.“ (Haren isiltasuna.)

Eta hantxe, hurrengo arnasaldian, hiru lerro daude zutik:

Örlög sín
viti engi fyrir;
þeim er sorgalausastr sefi.
(Inork ez dezala bere patua jakin erori aurretik — ez dakienak bakarrik darama arin.)

Hori Hávamálen dago, Goikoaren Esanetan. Ahapaldia kontsolamendu gisa esana dago: atsekaberik gutxien ez dakienak du. Baina hemen Zamirri jakinarazi berri dioten puntu horretan bertan ezarri dute. Bere haria bukaeraraino ikusi du, eta bizitzak berea izateari utzi dio. Eta galdetzen du, bere bizitzan lehen aldiz: „en hver lagði örlögin?“ (baina nork ezarri zuen patu hori?)

Hiru lerrotan, herri honek duen kontsolamenduzko hitzik zaharrena salaketa bihurtu da.

Hau ez da itzulpena. Hau inkrustazioa da — alemaniar eredu batean ehundutako hari islandiar bat, eta lekurik txarrenean eta onenean aldi berean ezarria. Liburuak berak eskatzen du hori bere hitzatzean: hizkuntza-eremuen arteko aldea berdindu beharrean, kontakizunak ohoratu egin behar duela dio «Hitzen Ehuleak». Horregatik Þráðarmál (Hariaren hitza) hitzaurrea ere ez dago prosan, baizik eta ljóðahátturaren ereduan idatzia, Hávamálen beraren neurria; eta molde berean landutako esaldi batez ixten da: „betra er brot en heil lygi“ (hobe da zati hautsi bat gezur oso bat baino).

Argi esan behar da: Liora islandieraz irakurtzen duenak idatzia izan zen ahotsa baino ahots zaharrago batez irakurtzen du. Gure liburua ez da erabat liburu alemana. Ahapaldi bat gehiago da paganoa.

Dörruðurren ehuna

Bestalde, gizakiak ehuntzen dituen ehule batengana iristeko ez genuen liburu alemanik behar.

Njálen sagan, Clontarfeko guduaren bezperako gauean, Dörruður izeneko gizon batek hamabi emakume ikusten ditu zaldiz Caithnesseko ehungintza-etxola batera hurbiltzen. Leihora hurbildu eta barrura begiratzen du. Ehuntzen ari dira. Irazkia gizonen hesteak dira, ehungailuko pisuak haien buruak, geziak oihalean zehar dabiltza zurikoaren ordez, eta ehuntzen duten bitartean nor eroriko den kantatzen dute. Bukatutakoan, oihala erauzi eta urratu egiten dute, bakoitzak bere zatia hartzen du, eta zaldiz alde egiten dute.

Hau da: gure ehungintzari buruzko poemarik zaharrena ehuleek beren ehuna beren eskuz urratzen dutenean bukatzen da. Urradura ez da ereduaren akatsa. Ereduaren amaiera da.

Baina erreparatu non dagoen gizona. Dörruður kanpoan dago. Leiho batetik inork ikusi behar ez zuena ikusten ari da, eta haiek ez dute bera ikusten.

Liburu honen azken atalak — irakurleari argi eta garbi ez irekitzeko ohartarazten zaion kapitulu horrek — leiho horretan bertan jartzen gaitu, eta gero leihoa iraultzen du. Hiru presentzia ehunaren beste aldean daude eta mundu honi buruz hitz egiten dute esperimentu bati buruz hitz egiten den bezala: urradura akatsa izan ote zen ala zuzenketa, minak zer eman dion sistemaren egonkortasunari, hurrengo zikloan zauria berriro itxi behar ote den. Liburuko elkarrizketarik hotzena da, eta makina pentsalariei buruzko gure garaiko eztabaidak jarraitzen dituenaren belarrian ezinegona sortzeraino ezaguna egiten da. Eta orduan Njálen sagan inoiz gertatzen ez dena gertatzen da: ehuleek begirada bat sumatzen dute.

„Hver sér okkur?“
Ekkert svar kom.
(«Nork ikusten gaitu?» — Ez zen erantzunik etorri.)

Hiru. Ez bi, ez lau. Völuspán hiru neskatxa, asko dakitenak, munduaren zuhaitzaren azpian dagoen aintziratik igotzen dira: þær lög lögðu, líf kuru alda börnum, örlög seggja (haiek legeak ezarri zituzten, gizakien seme-alabei bizitza eta gizonei patua banatu zizkieten). Berriro aditz bera: ezarri. Eta norna ez da ahalguztiduna. Gure mitologian Odinek badaki nola bukatuko den dena, eta ezin du aldatu; begi bat ordaindu zuen putzuko zurrutada bakar batengatik, eta bederatzi gau egon zen zintzilik haizeak jotako zuhaitzean, lantza batez zulatuta, runak jaso aurretik. Jakiteak beti zauri bat balio du. Hori ez da morala; prezio-zerrenda bat da.

Horregatik sinesten diot Hvíslitréð-i, Xuxurlen Zuhaitzari, Lioraren aurrean irekitzen denean eta bere urte-eraztunak erakusten dizkionean: bake-urteen eraztun zabal urrekara bat, eta haren ondo-ondoan eraztun estu ilun bat, marra beltz hortzdun batek erdibitua. „Sérhver spurning þín, barn, er ár í viði mínum.“ (Zure galdera bakoitza, haurra, urte bat da nire egurrean.) Yggdrasil lizarrak gizakiek dakitena baino gehiago jasaten du: goitik oreinak hozka egiten dio, saihetsa usteltzen zaio, behetik Níðhöggrek karraskatzen du. Gure munduaren zuhaitza ez da zuhaitz osasuntsua. Zauritutako zuhaitza da, dena eusten duena hala ere.

Larruaren azpian

Lioraren etxeari „Húsið þar sem beðið er eftir visku“ (Jakinduriaren zain dagoen etxea) deritzo, eta bere arauak hiru lerrotan sartzen dira: Sá sem spyr, sáir. Sá sem hlýðir, hlúir. Sá sem bíður, þroskast. (Galdetzen duenak ereiten du. Entzuten duenak zaintzen du. Itxaroten duenak heltzen du.)

Erakunde hori guk badugu. Mila urtean sortu zen, Þingvellirren, arrakalaren barruan.

Herria orduan bere lege-elkartea hausteko zorian zegoen: paganoek eta kristauek egun hartatik aurrera bakoitzak bere legea nahi zuten. Eta Þorgeir Ljósvetningagoðik, legearen esaleak eta bera ere paganoa zenak, lurrean etzan zuen burua, larru batez estali zuen burua, eta hala egon zen egun batez eta gau batez hitz bakar bat esan gabe. Ari Jakintsuak ez digu esaten zer pentsatzen ari zen. Inork ez zion galdetu. Zisma baten ertzean zegoen herri batek egun oso batez itxarotea onartu zuen, aurpegian zerbait bota zuen gizon batengatik.

Horixe da, hain zuzen, Liorak haurrei irakasten dien keinua: galdera eskuan eustea, haren pisua neurtzea, zeinek eraman dezakeen zurekin galdetzea. Gaur egun ere að liggja undir feldi (larruaren azpian etzatea) deitzen diogu horri. Uste dut ezer ez esatearen izenez izendatutako tradizio konstituzional bat duen herri bakarra garela.

Eta erreparatu epaiari berari. Þorgeirrek erabaki zuen herrialdean lege bat eta fede bat izan behar zirela — baina ohitura zaharrek isilean jarraitu ahal zutela. Sakrifizioa isiltasunean. Eredu berri eta akatsgabearen barruan argia itzultzen ez duen hari bakar bat ehundu zuten.

Lioraren amak esku-lan bera egiten du. Alaba abiatu aurreko gauean babes-zorro bat josten du, urrezko hariak simetria akatsgabean; eta amaierako korapiloaren erdian bertan hari bakar bat ezartzen du: grisa, tindatu gabea, distiragabea eta latza, ekki hreint skorinn (ez garbi moztua), baizik eta harilduta eta presaka urratua. Gero zorroa galdera-harrien artean sartzen du. Ohartarazpenik ez. Debekurik ez.

Legegilea eta ama ondorio berera iristen dira, zazpiehun urteko tartearekin: iraun behar duen babes batek akats bat behar du.

Esaten ez dena

Islandiar literaturak besteek baino baliabide bat gehiago du, eta baliabide hori isiltasuna da.

Sagek ez digute inoiz esaten pertsona batek zer sentitzen duen. Esaten digute esku bat lokira igo zela, hatz-koskorrak zuritu zirela, zainak eztarrian taupadaka zeudela hormen kontra bere burua botatzen duen animalia harrapatu bat bezala. Lioraren liburua gramatika horretan idatzita dago, eta itzulpenak argi daki. Inon ez zaigu esaten ama beldur denik. Esaten zaiguna hau da: bere eskuak, une bat lehenago lanpetuta zeudenak, orain geldirik daudela magalean, eins og einhver hefði skorið á þráð hreyfingar hennar (norbaitek bere mugimenduaren haria moztu izan balu bezala). Hori nahikoa da. Hori behar baino gehiago ere bada.

Guðrún Ósvífursdóttirren semeak azkenean galdetzen dionean, zaharra eta erdi itsua dela, zein gizon maite izan zuen gehien, ez du erantzuten. Hau esaten du: „Þeim var ek verst er ek unni mest.“ (Gehien maite izan nuenari egin nion okerrena.) Hori ez da erantzuna. Galdetzen duenaren esku-ahurrean ezarritako harria da, astuna eta aukeraz betea; eta zortziehun urte geroago hantxe dago oraindik, eta inork ez du lortu bera uztea.

Horixe bera egiten du Liorak mutikoak galdetzen dionean zergatik eman zion Izarren Ehuleak bere aitari tristetzen duen deia. Zirkulua isildu egiten da. Ez du erantzuten. Eskua motxilan sartu, mutikoari harri bat eman eta esaten dio: „Þetta er þungur steinn sem þú berð. Hann heldur hjarta föður þíns. Finndu brúnir hans. Er hvassleikinn áhyggjur þínar af honum, eða er það hryggð hans?“ (Harri astun bat da daramazuna. Haren barruan zure aitaren bihotza dago. Pasa hatza haren ertzetatik: mozten duen hori zure kezka al da haren alde, ala haren beraren tristura?)

Frantziar irakurleak agian gizalege fin bat ikusiko du hemen, dena ez esateko eskubidea. Guretzat hori ez da gizalegea. Guretzat lan egiteko modua da.

Nuriaren Sonatorrek

Liburuko kapitulurik ederrena laburrena da, eta esku bat baliaezin geratu zaion sei urteko haur bati buruzkoa.

Nuriak bere bihotzak esaten zionaren beste era batera ehuntzen saiatu zen, eta argiak hozka egin zion. Lehen urrez distiratzen zuten bere esku-ahurreko marrak gris bihurtu dira. „Það verkjar ekki lengur,“ dio, „en mér finnst hún tóm.“ (Ez du gehiago minik ematen. Baina hutsik sentitzen dut.)

Zamirrek ez du ukitzen. Haurraren aurrean kuzkurtzen da, bere eskua harenaren aurrean eusten du tenperatura neurtuko balu bezala, eta liburu honetan beste inork esan ezingo zukeena esaten du:

„Hún er ekki tóm. Hún er full. Hún er södd. Grátt drekkur ljósið. Það geymir allt. En sá sem drekkur svo mikið þarf loft til að anda. Snertir þú ljósið, kæfir þú það. Gefðu því rými. Láttu loftið dansa þar á milli.“
(Ez dago hutsik. Beteta dago. Aseta dago. Grisak argia edaten du eta dena gordetzen. Baina horrenbeste edaten duenak airea behar du arnasa hartzeko. Argia ukitzen baduzu, ito egingo duzu. Eman iezaiozu lekua. Utzi aireari tartean dantzatzen.)

Eta haurrak bere eskuaren eta zilarrezko hariaren arteko huts horretatik doinu sakon bat ateratzen ikasten du. Búmm. (Burrunba.) Gero berriro, eta dardara bat jaisten zaio bizkarrean behera, beste haurrek doinu argiak ehuntzen dituztelako, eta hau bihotz-taupada delako. Eskua ez zen baliaezina. Erresonantzia-kutxa zen.

Egill Skallagrímsson bere logelan etzan zen goseak hiltzeko asmoz, Böðvar semea ito zenean. Þorgerður alabak poema bat egitera konbentzitu zuen lehenik. Sonatorrek, semeen galera, ez da kontsolamendua ez adiskidetzea: zauria bera da, musika-tresna gisa erabilia, eta hark eutsi zion bizirik berriro jan ahal izan zuen arte.

Mila urteko metodo bat, orrialde bakar batean irakatsia — bere eskuz zeru bat adabatu zuen gizon batengandik, eskua argitik hiru hatzera geldi eusten duen eta ukitzen ez duen haur batengana.

Ikusten den jostura

1973ko urtarrilaren 23ko gauean arrakala bat ireki zen Heimaey uharteko herriaren ekialdean. Arrantza-ontzidiak bost mila lagun eraman zituen lehorrera gau hartan bertan. Hilabetez itsasoko ura ponpatu zuten labaren aurrealdera, portua itxi ez zezan; eta erupzioa bukatu zenean, portua lehen baino hobeto babestuta zegoen. Herriaren zati bat azpian geratu zen.

Horixe da Zamirren jostura, metro kubikotan neurtua. Xuxurlen Zuhaitzak arau hori esaten du: „Sá sem hefur mátt til að brjóta hefur einnig mátt til að græða. Ekki að færa hið sama aftur — það er ekki hægt. En að láta eitthvað nýtt vaxa.“ (Hausteko indarra duenak sendatzeko indarra ere badu. Ez lehen zegoena itzultzea — hori ezinezkoa da. Baizik eta zerbait berri hazten uztea.)

Beste aldea ere ezagutzen dugu: akatsik gabekoa dirudien ehun bat inork onartu nahi zuena baino hari meheago batetik zintzilik egon daitekeela. 2008ko udazkenean ikasgai hori osorik jaso genuen, eta korapiloa askatzen ari gara oraindik. Urradurak beti esaten du egia materialari buruz. Hori da harengan dagoen gauzarik txarrena, eta dagoen gauza on bakarra.

Liburuaren amaieran ere orbaina hantxe dago oraindik. Haurrek hatzez seinalatzen dute eta gurasoei galdetzen diete zer den, eta batzuek villa (akats bat) erantzuten dute, besteek minning (oroitzapen bat). Arratsalde batez, askoz geroago, Zamir bere josturara hurbiltzen da, askatu eta desordenan irteten diren bi hari ikusten ditu, eta muturrak elkarrengana bultzatzen ditu apaindurarik gabeko mugimendu praktiko batez. Zaintzaile baten keinua da, ez artista batena. Guk badugu esku-mugimendu horren berri. Mantentze-lana du izena, ez da ederra, eta horrexek eusten die etxeei zutik herrialde honetan.

Eta Liora bera ere ez da erantzun batez bukatzen. Irekitzen den esku-ahur batez bukatzen da. Ibaira jaisten da bere galdera-harrietan zaharrena eta leunena hartuta; ez du botatzen, ez du jada estutzen esku-ahurra erretzeraino, baizik eta esku-ahurra gora biratzen du eta harria bertan atseden hartzen uzten dio, án þess að halda honum eða sleppa (estutu gabe eta askatu gabe).

Þyngd. Bergmál. Loforð.
(Pisua. Oihartzuna. Promesa.)

Frantziar irakurleak zalantza bat ikusten du hor. Nik oraindik itxi gabeko batzar bat ikusten dut.

Zeren hauxe da arrakalaren barruan ikasi genuena eta inori behar bezala inoiz irakatsi ez geniona: irekita geratu den hari bat ez dela porrota; ikusten den jostura bat gezurra esaten duen ehun bat baino zintzoagoa dela; eta galdera bat eskuan eduki eta botatzen ez duena ez dela gizon zalantzatia, baizik eta larruaren azpian dagoen gizona.

Liburua alemana da. Harria gurea da.

Islandiara bizitzera zihoanak öndvegissúlur bere zutabeak itsasora botatzen zituen — ohorezko eserlekuaren zutabe landuak, etxe zaharretik berekin eramaten zuen gauza bakarra — eta gero baserria eraikitzen zuen olatuak lehorrera eraman zituen leku berean. Hau ez da bidaia-kontakizun bat. Irakurtzeko modu bat da.

Negu osoa berrogeita zortzi saiakeraren gainean makurturik eman dut, bakoitza liburu beraren beste bertsio bati buruzkoa, eta guztietan mugimendu bera ikusi dut. Katalanak Gaudí itsasora botatzen du eta zeruaren arrakalan trencadís-a aurkitzen: teila hautsiez azal berri bat egiten duen mosaikoa. Bengalarrak sari zahar bat botatzen du eta kantha aurkitzen; estalki hori inork ez du oihal berriz josten, jadanik urratu den oihalez baizik. Eskoziarrak morterorik gabeko harresi lehorra aurkitzen du, ehun urte zutik irauten duena hain zuzen ere haizeak harrien artetik igarotzen duelako. Behe-alemanez idazten duenak Brack aurkitzen du: itsasoak dikea hautsi zuen lekuan geratzen den putzu sakona, gaur egun lautada osoko urik emankorrena dena. Javatarrak goro-goro aurkitzen du: gauerdian itzal-antzerkiaren oihala urratzen den eszena, non pailazoek erregeek esatera ausartzen ez dutena esaten baituten. Eta kannadaz idazten duenak Basavanna aurkitzen du eta bizi den bi hitzak: sthāvara eta jangama — zutik dagoena galduko da, mugitzen dena ez.

Eta ia saiakera guztietan esaldi bat eta bera dago zutik, berrogeita zortzi eratara emana: liburu hau ez da arrotza gure artean. Etxera itzuli da.

Berrogeita bederatzi herrik liburu berari buruz diote beraiena dela. Hau edo mirari bat da edo ispilu bat, bietako bat, eta erabakitzen saiatu nahi dut — nik ere trebetasun hori bere kabuz ezagutzen duen herrialde batetik natorrelako, eta beraz eskua ere ezagutzen dudalako eta arriskua ere bai.

Esan dezadan berehala nire lankideetako inork esan ez duena: nik ez ditut berrogeita zortzi hizkuntza irakurtzen. Inork ez ditu. Zati bat kristal baten atzetik irakurri dut. Lan osoa irakurri duen irakurlea ez da existitzen — eta hori da, ondo begiratuz gero, liburuaren beraren ondorioa.

Hari grisa hamabost ehungailutan

Has gaitezen estatistikatik, hark harritu bainau.

Liburuan eszena labur bat dago. Alaba abiatu aurreko gauean, amak babes-zorro bat josten du: urrezko hariak, akatsik gabeko simetria — eta azken korapiloaren erdi-erdian hari gris bakar bat sartzen du. Distiragabea, latza, moztua baino gehiago urratua dirudiena.

Eszena hau da munduak hautatu duena. Katalanak mosaiko gisa irakurtzen du. Italiarrak il resto gisa, sistemak irentsi ezin duen hondarra. Korearrak 여백 gisa, tinta-koadro ororen erdia eusten duen zuri utzitako espazioa. Errusiarrak froga gisa: akatsik gabeko perfekzioa ez da perfekzioa, mozorroa baizik. Hebreeraz irakurtzen duenak keri eta ketiv ikusten ditu bertan, idatzita dagoenaren eta benetan ozen irakurtzen denaren arteko arraila. Ukrainarrak idazten du hemendik aurrera hari hori bilatuko duela eskuetara datorkion brodatuzko oihal bakoitzean. Thailandiarrak mudmee ehungintzan nahita leku okerrean lotutako korapiloa ezagutzen du bertan. Suediarrak iparraldeko bedeinkapena deitzen dio, ingelesak sentimentalismorik gabeko ama-maitasuna, vietnamdarrak ereduaren arnasa, turkiarrak Istanbulgo urrearen azpiko hari grisa. Eta poloniarrak gris hori belaunaldi oso baten ezkutalekutzat irakurtzen du.

Hamabost ehungailu, hari bakar bat. Eta erreparatu irakurketa hauek benetan zerk batzen dituen: ez akatsak berak. Baizik eta akatsa nahita jarria izateak, ezkutatua egoteak, eta hura han jarri zuena hala ere haurra joaten utzi zuen ama bera izateak. Mundua ez da inperfekzioan ados jarri. Mundua baimenean jarri da ados.

Izenen bertsoa

Saiakera bakoitzak zerga bera ordaintzen du, eta zerga hori hitz bat da.

Katalanak trencadís luzatzen du. Galestarrak hiraeth luzatzen du (izenik ez duenaren mina), cynghanedd (kontsonanteek elkarri erantzuten dioten neurria) eta gorffwysfa — bertso-lerroaren erdiko atsedenlekua, zeinik gabe bigarren erdiak ezin baitio lehenari erantzun. Daniarrak «askatasunaren zorabioa» luzatzen du. Portugaldarrak saudade. Errusiarrak pravda eta toska. Ukrainarrak volya, aldi berean askatasuna eta nork bere nahia dena, eta shchem, edertasunak min egiten duenean bularrean sortzen den estutasun gozoa. Vietnamdarrak thương luzatzen du, zauritik bakarrik hazten den maitasuna. Swahiliz mintzo denak mtu ni watu: pertsona bat pertsonak dira. Turkiarrak merak, erantzuna nahi ez duen jakin-mina. Espainiarrak barruko patioa. Japoniarrak tartea, ma. Greziarrak Heraklito: ezkutuko harmonia agerikoa baino indartsuagoa da. Tamilarrak hitz bakar bat, nūl, aldi berean haria eta liburua dena. Esperantistak bi letra, -iĝ-, «ehuntzen dena» «bere burua ehuntzen duena» bihurtzen duen atzizkia. Keralakoak Madhavaren hamalaugarren mendeko serie infinitua, non zirkulua inoiz lortzen ez den eta betiko hurbiltzen den. Eskoziarrak smeddum eta antisyzygy kaledoniarra: elkarri kateaturik dagoen eta inoiz bat egiten ez duen kontrakoen bikotea. Eta finlandiarrari bi adjektibo aski zaizkio: zorrotzagoa, eta hala ere epelagoa.

Eta zuek halabehar luzatu zenuten — zeuen hitza, zuei azaltzeko premiarik ez dudana.

Bik, ordea, zerga ordaintzen dute txanpona erakutsi gabe. Korearrak paragrafo oso batean itzuli ezin den eta azaldu ezin den hitz bat deskribatzen du — «gehiegi mina soilik deitzeko, eta gogorregia tristura soilik deitzeko» — eta ez du behin ere izendatzen. Eta Indiatik datorren saiakerak gauza bera egiten du zehazki: idazten du Indiak izen bat duela izenik gabeko dardara harentzat, «baina dhvani-ri leial izateagatik ez dut ahoskatuko», eta isildu egiten da. Berrogeita zortzitik bik, elkarren berri ez zutenek, uko bera hautatu zuten. Berrogeita seik hitz bat luzatu zuten. Bi hauek hitza eusten duen eskua luzatu zuten — galderaren harria ibaira botatzen ez duen esku bera. Horregatik nik ere ez dut hemen esango.

Hori guztia batera þula bat da, izenen bertsoa. Gure poesia zaharrak baditu holakoak: izen-kateak, irakurle modernoak salto egiten dituen zerrendak, barruan ezer «gertatzen» ez delako. Zuek ere badituzue, eta zuena da ezagutzen dudan bizirik dagoen bakarra: bertsolariak hamar puntuko doinu bat hartzen du eta bertsoak berak jartzen dizkio, plazan, hitzik idatzi gabe. Zerrenda ez da apaingarria. Zerrenda garaia da. Izenek inork idazten ez duen mendeak zeharkatzeko duten metodoa da. Bilduma honetan bertan badira saiakera batzuk ia osorik zerrenda direnak — beren herrialdeko poetak, tresnak eta ehuntzeko moduak banan-banan zenbatzen dituztenak — eta idazleak gutxiagogatik iseka egin izan zaizkie. Nik ez dut hori egingo. Badakit zertarako diren zerrendak.

Hemen, ordea, nire herriaren setakeria aitortu behar dut. Guk ez ditugu hitzak onartzen. Guk forjatu egiten ditugu. Munduak computer jaso zuenean, guk tölva forjatu genuen tala-tik (zenbakia) eta völva-tik (aztia): zenbakietan igartzen duen emakumea. Baditugu geure hitzak hegazkin erreaktorearentzat, helikopteroarentzat eta telefonoarentzat. Txanpon horretan ez dugu oparirik onartzen; urtu eta geure metalean berriro isurtzen ditugu.

Baina zuen aurrean isildu behar nuke, eta ez dut isilduko, itsuskeria bailitzateke. Nik hitzak forjatzen ditut bizioz. Zuek hizkuntza bera forjatu behar izan zenuten, mendeetan, eta ez ohituraz. Zenbat hitz galdu diren zuen aldean, hori ez dakit; badakit zenbat geratzen diren, eta harrituta nago. Nire herriak inoiz ez du jakin behar izan zenbat urte gelditzen zaizkion.

Eta islandierak lan honi buruz esan behar duena hementxe dago, eta aditz bakar batekin esaten du. þýða aditza, itzultzea, þjóð-etik dator: «herria». Testu bat itzultzea, hitzez hitz, herriaren ahora eramatea da, nazio baten jabetza bihurtzea. Sustrai berak alemana bera ere zeharkatzen du: deutsch hasieran ez zuen «herriaren hizkuntzan» besterik esan nahi, eta deuten aditz alemana, interpretatzea, gure þýða-ren ahizpa da. Horregatik esaldi islandiar bakar batek bi gauza galdetzen ditu aldi berean — hvað þýðir þetta? «zer esan nahi du honek?» da eta «nola itzultzen da hau?» da — eta hemen inor ez da nahasten.

Zuen hitza bestelakoa da, eta zuenak esaten du nireak esaten ez duena. Itzuli: buelta ematea, itzultzea, etxera itzultzea. Hitz berak esan nahi du testu bat beste hizkuntza batera eramatea eta norbait berriz etxera iristea. Eta hori da, hain zuzen, bilduma honetako berrogeita zortzi saiakerek behin eta berriz dioten esaldia: liburu hau etxera itzuli da. Zuen aditzak hitz bakar batean dauka nik paragrafo oso batean azaldu behar dudana. Ez dut inon hau baino zehatzagorik aurkitu.

Eta gauza bat gehiago, zeinaren aurrean nire adibide guztiak txikiak diren. Nik esaten dut testu bat itzultzea herri baten jabetza bihurtzea dela. Zuek testu bat itzuliz herria bera egin zenuten. Leizarragaren Testamentu Berria ez zen soilik itzulpen bat: hizkuntza bat idatziz jartzeko lehen saiakera handia izan zen, eta bere hitzaurrean barkamena eskatu zuen euskalki bakar bat hautatu behar izan zuelako. Hori da þýða, hitzik gabe egina, eta arriskuan eginda. Guk saga bat kopiatu genuen. Zuek hizkuntza bat kopiatu zenuten hil baino lehen.

Berrogeita zortzi lagunek ez dute liburu hau itzuli. Nazionalizatu egin dute. Nire hizkuntzak aditz bat du horretarako, eta aditz hori ez da salaketa.

Bi saudade

Bildumako frogarik onena ez da nirea. Portugaldarrak aurkitu zuen, eta aurkitu zuen bere auzokoari entzun ziolako.

Liburua bi aldiz itzuli zen portugesera. Brasilen, mundu perfektuari falta zaion dardara hura «oraindik izan ez garenarekiko saudade» bihurtu zen — denboran aurrera begiratzen duen mina. Portugalen hau bakarrik geratu zen: «saudade deitzen diogun ikara hura». Ez gehiago. Aurrean ez dago ezer.

Alemanezko hitz bera, portugesezko hitz bera, itsaso beraren bi aldeetan, eta denboraren norabidea alderantzikatuta. Batak inoiz izan ez zena du minez; besteak joan zena. Brasildarrak zalantzarik gabe izendatzen du bere metodoa: ez genuen itzuli, jan egin genuen — antropofagia deituz, bere herriaren jenioa arrotza irentsi eta haragi berri bihurtzean datzala esanez. Portugaldarrak uraz bestaldetik erantzuten dio: guk ez dugu jaten, guk falta dugu.

Hitz bakar bat Atlantikoa zeharkatze hutsagatik kontrako bi norabidetan pitzatzen bada, zer geratzen da jatorrizkotik?

Hau neurtu nahi duenak zenbakitik beretik has dezala. Arabiarrak eta Keralakoak berrogeita bederatzi hizkuntza zenbatzen dituzte. Hindiz idatzitako saiakerak hogeita hemeretzi dio. Suediarrak berrogeita hamar. Eta ingelesak berrogeita hamar dio lehen paragrafoan eta berrogeita bederatzi azkenean, eta ez da konturatzen. Lanaren zenbakia bera ere ez dago geldirik. Eta ereduak berak ez badu gogoratzen zenbat hari dituen, orduan bizirik dago.

Notak emanak daude

Orain bildumaren aurkikuntzarik garrantzitsuentzat dudanera nator, eta ez da inongo egile bakarraren jabetza.

Liburuaren erdian, zuhaitzak nota berak erakusten dizkio Liorari behin eta berriz, eta aldi bakoitzean beste melodia bat bihurtzen dira: sehaska-kanta bat, gero dantza basati bat, gero eresi bat. Eta orduan zuhaitzak esaldi hura esaten du: notak berak ematen ditu, baina melodia zuk aukeratzen duzu.

Galestarrak hau irakurri eta cerdd dant ikusten du: harpak jarauntsitako doinu bat jotzen du, aldatzerik ez dagoena, eta ahotsak beste bat abesten du haren kontra, eta ezin du inoiz harpak jotzen duen nota bera jo une berean — eta hala ere harekin batera iritsi behar du lehorrera azkenean. Eskoziarrak pìobaireachd entzuten du: gai biluzia, ùrlar, zeinetatik aldaerak hazten diren eta zeinera aldaturik itzultzen diren. Thailandiarrak khrong phleng eta thang ikusten ditu: piezaren hezurdura jarauntsia da, baina bertatik igarotzen den bidea zurea da. Kroaziarrak klapa kantua entzuten du eta dio hura eusten duena ez direla notak, haien arteko isiltasuna baizik. Hungariarrak arku-kolpe bakar batean dantza beraren zati geldoa eta bizkorra entzuten ditu, eta dio: hau ez da aldarte-aldaketa, hari bakar bat da hiru eratara tenkatua. Eta tamilarrak ez du musikarik behar; ama erakusten digu, atalasean belaunikaturik egunsentia baino lehen, lehenik puntuak jartzen — emanak daude eta ezin dira mugitu — eta gero haien inguruan marra eten gabe bakar bat marrazten. Puntuak patua dira. Marra zurea da.

Sei edo zazpi tradiziok, elkarren artean lokarririk txikiena ere ez dutenek, esaldi bera irakurri eta beren musika ezagutu zuten bertan. Ez zekiten elkarren berri. Hau da bildumak inork gidatu gabe elkarrekin lortu duen ondorioa, eta honela dio: askatasuna ez da ereduaren gabezia, ereduan zehar doan bidea baizik.

Guk ere badugu gure zatia horretan, eta ez dut lurrean utziko. Islandiar kvæðamaður-ak, kantariak, stemma jasotzen du oinordetzan, doinua. Ez du berak sortzen; beste baten ondaretik jasotzen du, eta doinu horren azpian inork inoiz entzun ez dituen ahapaldiak abesten ditu. Eta tvísöngur-ean — bosten paraleloetan abesteko modu zaharra, Europan beste inon baino luzeago iraun duena hemen — bi ahotsek elkarren ondoan egiten dute bidea hasieratik amaierara eta ez dira inoiz bat egiten. Hori guztiek gauza bera abestu behar dutela dioen ideiatik guztiz bestelakoa da harmoniari buruzko ideia bat. Eta zuena da nik ezagutzen dudan bertsiorik zorrotzena: doinua ez da bertsolariarena, jendearena da; hitzak berriak dira, bidea inoiz entzun gabekoa, eta doinuaren azken oina beti bere lekuan dago. Neurria emanda dago. Puntua zurea da.

Inork defendatu ez zuena

Orain falta denera nator, zeren eta eragozpenik gabeko iruzkina iragarkia baita.

Berrogeita zortzi saiakera, eta bat bakarrak ere ez du Zamir defendatzen.

Zamir argia ehuntzen duen mutila da, bere lanbidea maite duena eta mundua den bezala maite duena, eta zerua urratzen denean Liorari oihu egiten diona: zure galdera ez zen giltza bat — labana zen! Bilduma osoan gizon beldurtu gisa irakurtzen da: Havelen barazki-saltzailea, makinak irentsitako artisaua, segurtasuna hautatu eta arimaz ordaindu zuena. Errukiz handiz tratatzen dute. Baina inon ez zaio arrazoi izateko aukera ematen.

Saiakera bakar batek irauli egiten du hau, eta bildumako laburrena da. Persiarrak gogorarazten digu lehenik paradisu hitza berea dela — pardis, harresiz inguratutako baratzea — eta gero inork esan ez duena esaten du: baratze bat baratze egiten duena ez da harresia, ez erreka, baizik eta baratzezaina. Inork zaintzen ez duen lur pitzatua ez da paradisu bihurtzen. Hondakin bihurtzen da. Lioraren galderak ez du bizia ematen; zaintza posible egiten du. Eta horregatik, dio persiarrak, Liora ez da inondik ere liburu honetako baratzezaina. Baratzezaina esnatzen duena da. Lanaren benetako eraldaketa ez da harengan gertatzen, Zamirengan baizik — ezkutatzeari utzi eta mantentzen hasten den une berean.

Javatarra are laburrago iristen da bertara, izenburuan bertan: ez urradura, baizik eta berriro ehuntzeko modua. Galestarra beste aldetik iristen da bertara: arrakala ez da erorketa, gorffwysfa da, bertso-lerroaren erdiko atsedena, zeinik gabe ez baita erantzunik posible. Izar-ehulearen mundua atsedenlekurik gabeko lerro eten gabe bakar bat zen, eta horregatik ezin izan zion inoiz bere buruari erantzun.

Beste hiruk zalantza egiteko ausardia izan zuten, gutxienez. Indonesiarrak galdetzen du, rukun gogoan duela, bidezkoa ote den askoren bakea bakar baten jakin-minagatik sakrifikatzea. Maratheraz idazten duenak galdera bera egiten du galdera abstrakzioa ez den gizarte batetik. Serbiarrak galdetzen du zuhurra ote den komunitate baten oihala urratzea hainbeste aldiz urratua izan den herrialde batean. Hirurek erantzuten dute azkenean, bakoitzak bere erara — baina galdera besteek baino une bat gehiago utzi zuten zutik, eta horregatik eskertzen diet.

Hau ez da gustu kontua, forma-akats bat baizik, eta islandiar batentzat deseroso ikusgarria da. Njállen sagan, Njállek eta Flosik biek dute arrazoi. Gure tradiziorik indartsuena osorik horretan datza: bi kontakizun aldi berean egiazkoak izan daitezke, eta epaiak prezio bat du. Denak ados daudenean, auzia ez dago erabakita. Ez da defendatu ere egin.

«Aldaera txiki xarmagarri hura»

Eta orain atzeratzen ibili naizenera.

Liburuaren tartekian etorkizuna eskaintzen zaio Zamiri. Bere burua begiruneturik ikusten du, bere izena belaunaldien kantuetan, eta irudi haren ertzean hari gris askatu bat datza — Lioraren bidea — eta esku ikusezin batek leunki eramaten du berriro ereduaren barrura, non matxinada

osotasunaren edertasuna areagotu besterik egiten ez duen
aldaera txiki xarmagarri bihurtzen baita.

Prezioa bakarra da: haren isiltasuna.

Orain berrogeita zortzi saiakerari begiratzen diet. Herri bakoitzari bere kolorea eredu bakar batean jartzeko gonbita egin zitzaion. Denek onartu zuten. Inork ez zuen liburuaren aurka idatzi. Inork ez zuen esan huts egin zuenik, gehiegi kargatua zegoenik, bere mezuaz behar baino seguruago zegoenik; inork ez zuen bere burua bertan aurkitzeari uko egin. Berrogeita zortzi ahots, bakoitza bere doinuarekin, denak epai berera iritsiak, denak leku berean argitaratuak.

Hori ozen esatera gehien hurbildu dena kroaziarra da. Orbain apainduaren tentazioaz ohartarazten du: zauria oroigarri bihurtzeaz, herri bat hartatik bizitzen hasteaz, arrakala nahita zabalik mantentzeaz — garrantzitsu izatearen sentipena ematen duelako — eta liburuko esaldirik hotzena aipatzen du, non oihalaren bestaldeko presentzietako batek gizakiez esaten baitu: utzi zabalik. Zerbait direla sentiarazten die. Aseta dagoen animaliak ez du hozka egiten.

Eta ez dut itxurarik egingo honetatik kanpo nagoela. Saiakera hau da hain zuzen hari-mutur askatuak bildu eta korapilatzen dituena. Aldaera harmonizatua da bere formarik hutsenean, tranpa ikusi eta hala ere barrura sartu zen gizon batek idatzia, hura ere ereduko hari bat izan nahi zuelako. Ez dut hau neure burua garbitzeko esaten. Esaten dut inork besterik esan ez duelako, eta berrogeita zortzi ispilu irakurri eta guztiek aurpegi bera erakusten dutela ohartzen ez den irakurleak ez duelako ezertxo ere irakurri.

Oihal baten eta batzar baten arteko alde bakarra hau da: batzarretik altxatu eta joan daiteke.

Larru bakar bat

Zer du, bada, Islandiak beste berrogeita zortziek ez zutena? Ez beste orbain bat. Baditugu, baina denek dituzte; bilduma honek erabat frogatu du hori.

Guk eskuizkribuak ditugu.

Nire lankideak bere saiakeraren bihotz-bihotzean jarri zuen ahapaldia —

Örlög sín viti engi fyrir,
þeim er sorgalausastr sefi.
(Inork ez dezala bere patua aurretik jakin;
haren gogoak darama atsekaberik gutxien.)

— Hávamál-en dago, «Goikoaren Hitzak». Eta Hávamál existitzen da norbaitek txahal-larru batean idatzi zuelako, eta larru hura ez zelako erre. Liburu bakar bat: Edda poetikoaren «Erregearen Eskuizkribua» (Codex Regius). Brynjólfur apezpikuak Danimarkako erregeari opari gisa bidali zion 1662an, eta 1971ko apirilaren 21ean itzuli zen etxera, Danimarkako gerraontzi batean, Flateyko Liburua-rekin batera; eta jendea portuan zegoen euripean, arrotzak kutxak lehorrera eramaten ikusten.

Hau da guk oparitzeko dugun kontakizuna: testu bat bizirik irauten du jabearen eskuetatik ateratzen delako. Árni Magnússonek gure eskuizkribuak Kopenhagera eraman zituen, eta horrexegatik salbatu zituen. Bildu zuenaren zati bat 1728ko sutean erre zen eta betiko galdu. Beste zati bat existitzen da soilik aldez aurretik kopiarazi zuelako. Kopia bizi izan zen. Jatorrizkoa erre zen. Orbain bat zeruan.

Zuek zerbait gehiago dakizue honi buruz, eta ez dut isilduko. Guri Kopenhagek gorde zizkigun eskuizkribuak; zuek ez zenuten zer eraman. Zuen literaturaren zatirik handiena ez zegoen larruan idatzia: ahoan zegoen, eta ahoa ez da suak erretzen, isiltasunak baizik. Eta hala ere hemen zaudete. Nire kontakizunak kopia bat behar du. Zuenak ez zuen izan, eta hala ere iraun zuen — eta ez dakit horrek nire tesia berresten duen ala hausten.

Horregatik islandiar batek ezin du serio hartu bilduma honen gainean isilik zintzilik dagoen galdera: berrogeita bederatzietatik zein da benetako liburua? Ez dago Njállen saga bakar bat. Bertsioak daude, bakoitza bere gehikuntza eta kenketekin, eta zuen apalategian dagoen edizioa Erdi Aroko inork sekula irakurri ez zuen bilduma bat da. Guk dugun saga oro galdutako ahozko kontakizun baten itzulpena da jadanik.

Liburu hau berrogeita bederatzi aldiz bihurtu da herri baten jabetza. Hori ez da lanaren akatsa. Kontserbatzeko metodo bat da.