Liora lan Penenun Lintang
Ipuin moderno bat desafiatzailea eta saritzailea dena. Irauten duten galderei aurre egiteko prest daudenentzat – heldu eta haurrentzat.
Overture
Crita iki ora kabuka kadi dongèng lumrahé,
nanging kawiwitan saka pitakon
kang ora gelem meneng.
Rikala dina Setu enjang.
Sawijining reraosan babagan "Kacerdasan ingkang Ngungkuli Kodrat",
angen-angen kang nggubel ati
lan ora kena disingkiraké.
Wiwitané, namung wujud gagasan.
Kaku, adhem, tata titi,
nanging sepi nyenyet tanpa jiwa.
Sawijining donya kang ayem tentrem nanging suwung:
tanpa lapa, tanpa sangsara.
Nanging uga tanpa krenteg, kang aran kangen.
Banjur, sawijining bocah wadon sumedya mlebu ing bunderan iku.
Nggawa buntelan,
kebak Watu Pitakon.
Pitakoné dadi hiasaning rengat ing kasampurnan.
Kanthi sepi, pitakon diuculaké,
kang luwih landhep tinimbang jeritan.
Ingkang ora rata dipunupadi,
amarga ing kono urip kawiwitan,
amarga ing kono benang nemu cekelan,
kanggo nali barang sing anyar.
Crita iku mbedhah wujudé dhéwé.
Dadi empuk lir ibarat embun ing cahya pisanan.
Wiwit nenun awaké dhéwé,
lan dadi wewangunaning tenunan iku dhéwé.
Apa sing kokwaca saiki dudu dongèng biyasa.
Iki tenunan angen-angen,
tembang pitakon,
pola kang nggolèki awaké dhéwé.
Lan ana rasa kang mbisik:
Sang Hyang Juru Tenun Lintang ora mung paraga.
Panjenengané uga reroncèning dumadi,
kang makarya ing sela-selaning larik —
kang gumeter yèn kita senggol,
lan sumunar anyar,
ing papan kita wani narik siji benang.
Overture – Poetic Voice
Nahan ta wuwusen, tan saking carita purwa,
Nging saking pracna kang tan kena inambeng,
Kang tan arsa meneng.
Ri tumpak ing enjang,
Ri sedeng gunem catur Maha-Budhi,
Cipta-graha kang tan kena inicalaken.
Duk ing nguni, amung cipta-maya.
Asrep, tata-titi, nanging suwung ing suksma.
Bhuwana langgeng, tan ana klesa, tan ana rudra.
Nanging sepi saking karsa,
Kang aran tistis-ing-kung,
Kang dadi purwaning brangta.
Atha, tumama ta sang kanya ring mandala.
Anggembol wungkusan,
Penuhing sela-pracna.
Ujarira minangka ceda ring purnabawa.
Angucap ing sunya-ruri,
Luwih landhep saking gora-swara.
Inupaya kang gora-gora,
Awit irika sangkaning hurip,
Irika tantra manggih purusa,
Sangkan paraning dumadi anyar.
Carita amecah rupa nira.
Dadya mredu kadi tuhina ing prabhatakala.
Miwiti anenun pribadi,
Dadya kang tinenun.
Kang kinawruhan, boya carita usana.
Iki tantra ning cipta,
Gita ning pracna,
Wewujudan kang ngupadi jati diri.
Wara-wara saking nala:
Sang Hyang Kartika-Tantra boya amung wewayangan.
Panjenenganipun punika Pola, kang dumunung ing sela-selaning gatra —
Kang geter nalika kineneng asta,
Lan sumunar malih,
Ing papan kita purun narik benang.
Introduction
Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang: Pasemon bab Kamardikaning Ati
Buku punika mujudaken fabel filosofis utawi alegori dhistopia ingkang sanget jero tegesipun. Kanthi ngginakaken busana dongèng ingkang kebak sastra lan tembung-tembung éndah, buku punika ngrembag babagan pitakenan ingkang awrat antawisipun pepesthèn (determinisme) lan kamardikaning karsa (willensfreiheit). Ing sawijining donya ingkang katingal sampurna, ingkang dipunjagi kanthi titi déning kekiyatan inggil ingkang dipunwastani "Sang Hyang Juru Tenun Lintang", paraga utama ingkang asmanipun Liora nyobi mbedhah tatanan wau kanthi ngginakaken pitakenan-pitakenan kritis. Karya punika dadi sarana pamawas diri babagan kacerdasan ingkang ngungkuli kodrat lan utopia téknokratis. Buku punika ugi nggambaraken tegangan antawisipun raos aman ingkang kepénak lan tanggung jawab ingkang awrat nalika kita milih dalan piyambak. Punika mujudaken panyuwunan supados kita ngajèni ajining kekurangan lan wigatinipun dhialog kritis ing madyaning gesang.
Ing sela-selaning dinten ingkang kebak tuntutan supados kita tansah laras lan "manut" dhumateng kahanan, asring wonten raos gatel ing telenging batin ingkang mboten saged dipunkukur. Kita asring ngrasa bilih sedaya lampah gesang punika kados sampun ditenun kanthi rapi, saéngga mboten wonten papan kanggé mangu-mangu. Nanging, lumantar Liora, kita dipunajak kanggé ngrangkul malih "Watu Pitakon" ingkang kita gadhahi. Ing mriki, pitakenan dudu gegaman kanggé ngrusak, nanging dadi wiji kanggé thukul. Buku punika mboten namung nyritakaké babagan pambrontakan, nanging babagan kados pundi kita saged dados wicaksana (ngudi kawicaksanan) ing tengahing sistem ingkang asring krasa adhem lan kaku.
Wontenipun "Pendhapa Panantèn Kawruh" ing jeroning crita nggambaraken kados pundi wigatinipun nggadhahi papan kanggé dadi "mateng" bebarengan. Ing mriki, tiyang sepuh saged maosaken crita punika dhumateng lare-lare, dudu kanggé maringi jawaban ingkang cepet, nanging kanggé mbangun raos tanggung jawab dhumateng saben pilihan. Buku punika ngélingaken bilih kauripan ingkang tanpa pitakenan punika kados déné tilèm ingkang dangu. Nalika kita wiwit tangi, pancèn krasa sakit, nanging ing kono urip ingkang sanyatané nemu cekelan. Crita punika dadi kanca ingkang anget kanggé sapa waé ingkang ngrasa bilih harmoni ingkang sampurna kadhangkala krasa suwung tanpa ananya krenteg kangen dhumateng kabeneran.
Tumrap kula, perangan ingkang paling nrenyuhaken nanging ugi kebak dhestun inggih punika nalika Zamir nyobi nambal "Goro-goro" utawi suwèkan ing langit kanthi sesingidanan. Wonten ing mriki ketingal sanget padudon batin antawisipun kepinginan njagi praupan (citra) ingkang sampurna lan kasunyatan ingkang sampun ajur. Ing kabudayan kita, asring wonten meksan supados kita nutupi "cacat" supados mboten ngisin-isini utawi ngrusak katentreman umum. Nalika Zamir nyambut damel sewengi muput kanthi driji ingkang medal getihipun namung kanggé masthèkaké bilih "jahitan" wau mboten ketingal, kita saged ngrasakaké kados pundi awratipun nanggung beban sistem ingkang mboten angsal klintu. Punika dudu babagan nambani tatu, nanging babagan kados pundi kita asring milih "ngapusi" awaké dhéwé supados donya tetep katingal éndah, sanadyan ing jeroné krasa kosong lan atis.
Reading Sample
Mirsani Lebeting Buku
Kula ngaturi panjenengan maos kalih wekdal saking cariyos punika. Ingkang kapisan inggih menika wiwitanipun – satunggaling gagasan sepi ingkang dados cariyos. Ingkang kaping kalih inggih menika wekdal saking tengahing buku, ing pundi Liora rumaos bilih kasampurnan menika sanès pungkasaning pados, nanging asring dados pakunjaran.
Kadospundi Sedaya Punika Kawiwitan
Punika sanès cariyos "Dèk jaman biyen" ingkang limrah. Punika wekdal sadèrèngipun benang kapisan dipintal. Satunggaling pambuka filosofis ingkang ntokaken laras lampahing cariyos.
Crita iki ora kabuka kadi dongèng lumrahé,
nanging kawiwitan saka pitakon
kang ora gelem meneng.
Rikala dina Setu enjang.
Sawijining reraosan babagan "Kacerdasan ingkang Ngungkuli Kodrat",
angen-angen kang nggubel ati
lan ora kena disingkiraké.
Wiwitané, namung wujud gagasan.
Kaku, adhem, tata titi,
nanging sepi nyenyet tanpa jiwa.
Sawijining donya kang ayem tentrem nanging suwung:
tanpa lapa, tanpa sangsara.
Nanging uga tanpa krenteg, kang aran kangen.
Banjur, sawijining bocah wadon sumedya mlebu ing bunderan iku.
Nggawa buntelan,
kebak Watu Pitakon.
Kendel Mboten Sampurna
Ing donya ingkang "Sang Hyang Juru Tenun Lintang" tansah mbeneraken saben kaluputan kanthi sanalika, Liora manggihaken perkawis ingkang awisan ing Pasar Cahya: Satunggaling kain ingkang dipuntilar mboten rampung. Pepanggihan kaliyan Mbah Joram, juru iris cahya sepuh, ingkang ngowahi sedayanipun.
Liora mlaku terus kanthi gagas, nganti dhèwèké weruh Mbah Joram, siji Juru Iris Cahya tuwa.
Mripaté ora lumrah. Sijiné bening lan wernané coklat tuwa, sing namataken donya kanthi tliti. Sing sijiné katutup selaput putih susu, kaya ora nyawang metu marang barang-barang, nanging nyawang nembus marang wektu kuwi dhéwé.
Panyawangé Liora kaku ing pojokan méja. Ing antarané kain-kain sampurna sing sumunar, ana potongan cilik sethithik. Cahya ing jeroné kelap-kelip ora rata, kaya lagi ambegan.
Ing siji panggonan polané pedhot, lan siji benang pucet nggantung metu lan nggula-wenthah ing angin sing ora katon, sawijining undhangan bisu kanggo nerusaké.
[...]
Mbah Joram njupuk benang cahya sing mruwil saka pojokan. Dhèwèké ora ndèlèh benang kuwi ing gulungan sampurna, nanging ing pinggir méja, ing ngendi bocah-bocah padha liwat.
"Ana benang sing lair kanggo ditemokaké," grenengé, lan saiki swarané kaya teka saka kajeron mripaté sing putih susu, "Dudu kanggo didhelikaké."
Cultural Perspective
Mbatik Rasa: Lurralde Jabara Gonbidapena
"Liora eta Izar Ehulearen Jainkoa" ipuinaren lehen orria irakurri nuenean, arratsaldean etxera itzultzea bezala sentitu nuen, Merapi menditik haize leuna zetorrenean. Jabarra naizen aldetik, ipuin hau ez da niretzat fantasiazko kontakizun bat soilik, baizik eta nire kultur arimaren isla bat. Hemen, Jabar uhartean, gure bizitza fin-fin ehunduta dago Ordena (antolaketa) eta Sentimendua (barneko sentimendua) artean. Nire irakurle nazioarteko guztiei gonbidapena luzatu nahi diet ipuin honetan murgiltzera, Jabar kulturaren ikuspegitik begiratuz.
Liora, bere galdera zorrotzekin, Jabar lurraldean oso errespetatua den Wayang epopeia bateko pertsonaia bat gogorarazten dit: Bima (Werkudara). Liorak Xehetasunen Zuhaitza bilatzen duen bezala, Bimak ere Tirta Perwita Sari (egia urak) bilatu zituen ozeanoaren hondoraino bidaiatuz. Galdera "pisutsuak" egiten zituen pertsona bat zen, zurruna, eta askotan ez zien kasurik egiten ohitura finei egia bilatzen ari zenean. Lioran, Zaldun baten itzala ikusten dut, olatuak ausardiaz gainditzen dituena bere burua aurkitzeko, nahiz eta horrek bere irakasle edo jainkoei aurre egitea esan nahi duen.
Ipuin honetan, Liorak "Galderen Harria" biltzen du. Jabar kulturaren arabera, harriek esanahi berezi bat dute. Askotan Akik Harria gordetzen dugu. Ez da soilik bitxi bat, baizik eta "edukia" edo izaera duela uste den harria. Akik harri bakoitzak istorio bat, energia bat eta lurraren memoria bat gordetzen ditu, Lioraren galderen harriak bihotzaren kezka gordetzen duen bezala. Liorak bere harria estutzen duenean, Yogyako pendhapan aitonak beren harria arretaz leuntzen dituzten irudiak datozkit burura, objektu gogor batean bakea bilatzen.
Baina, bada zerbait Lioraren ekintzek, Jabar pertsona bezala, "deserosotasun" edo desegokitasun sentimendua sortzen didana. Gure kulturan, Adostasuna (harmonia) da lege gorena. Lioraren galderak zeruko ehuna apurtzen duenean, "ez daki leku eta unea" (ez daki noiz eta non egon behar duen) den norbait bezala sentitzen dut. Nire bihotzean galdera bat dago: "Zentzuzkoa al da jende askoren bakea apurtzea norberaren galdera pertsonalak asetzeko?" Hau da sentitzen dugun itzala—gehiegi galdetzeak Harmonia apur dezakeen beldurra.
Honek Jabar lurraldeko XIX. mendeko poeta handia gogorarazten dit, Ronggowarsito. Hark Zoroen Aroa (Zoroen Garaia) idatzi zuen, ziurgabetasunez beteriko garaia, non zintzoak eta galdezaleak hondoratu egiten diren, eta iruzurgileek gora egiten duten. Lioraren espiritua Ronggowarsitorena da: mundu perfektu itxurazko batean egia mingotsa ikusteko ausardia.
Liora Xehetasunen Zuhaitzera iristen denean, berehala imajinatzen dut Waringin Kurung Keraton Plazan. Zuhaitz erraldoi eta hostotsu hori boterearen eta babesaren sinboloa da, baina baita leku sakratua ere. Zuhaitzaren azpian, kanpoko munduaren zarata desagertzen da, eta barruko ahotsak bakarrik entzuten dira. Hau da Isiltasunaren Praktika egiteko lekua, inspirazioa jasotzeko isiltasuna.
Harrigarriena, jakina, "ehuntzearen" metafora da. Jabar kulturan, Batik Tulis artea dugu. Liora eta Zamir Ehuleak bezala dira, Canthing (argizari beroarekin margotzeko tresna) erabiliz. Batikaren filosofia "pazientzia eta arreta" da. Akats bat puntu bakar batean eredua hondatu dezake, baina baita eredu berri baten hasiera izan daiteke. Ipuin honetan, sentimenduak ehuntzeko artea ikusten dut—sentimendu korapilatsuak bizitzako eredu eder bihurtzea.
Jabar kulturako esaldi (atsotitz) bat etengabe buruan dabilkit liburu hau irakurtzen dudan bitartean: "Bizitza ura edatera soilik pasatzea da" (Bizitza ura edatera soilik pasatzea da). Horrek esan nahi du munduko bizitza une labur bat dela. Zamirrek bizitza perfektu eta iraunkor bihurtzen saiatzen da, baina Liorak ulertzen du "edateak" zentzua izan behar duela, mingotsa bada ere. Ipuin honek "azukrearen gozoa eta bratawaliren mingostasuna" osotasunean sentitzera gonbidatzen gaitu.
Lioraren gatazkak Jabar gizarte modernoaren Haustura (arrakala) ere irudikatzen du. Gaur egungo gazteak (Z belaunaldia) askotan "ohitura gutxikoak" direla uste dute nagusiek, beren iritziak zuzenean adierazten dituztelako, eta Krama Inggil hizkuntza formala alde batera uzten dutelako. Baina Lioraren antzera, gazte horiek benetako zintzotasun bat bilatzen ari dira, batzuetan ohitura zurrunek estaltzen dutena.
Ipuin honen giroa musika izango balitz, gamelaneko Rebab baten soinua izango litzateke. Arkuaren marruskadurak melankoliaz, luzeraz eta bihotza urratzen duen soinu bat sortzen du—"malkorik gabeko negarra" bezalakoa. Hau da ipuinaren hasieran aipatzen den Desira soinua. Musika honek ez du dantzarik gonbidatzen, baizik eta begiak ixtera eta bihotzaren taupada entzutera.
Liorari ulertzeko, Sentimendua ulertu behar dugu. Jabar kulturan, Sentimendua ez da soilik "emozioa" edo "gustua", baizik eta errealitatea ulertzeko tresna nagusia (intuizioa/barneko zentzua). Liorak ez du burmuina erabiltzen pentsatzeko, baizik eta Sentimendua. Zamirrek logika erabiltzen du ehuntzeko, Liorak Sentimendua erabiltzen du ehuntzeko.
Liburu honetako kultur giroa maite baduzu, Arswendo Atmowilotok idatzitako "Canting" eleberria irakurtzera gonbidatzen zaitut. Liburu honek Solo hiriko batik ehule familia bati buruz hitz egiten du, tradizio zurruna mantendu edo garaiko aldaketak onartu behar dituzten. Canting-eko "hariak", "ereduak" eta "askatasuna" gaiak Lioraren ipuinarekin bat egiteko lagun egokiak izango dira.
Nire bularra kolpatua bezala sentiarazi zuen pasarte bat dago, Lioraren amak Truntum motiboarekin brodatutako poltsa txiki bat galderen harri artean sartzen duenean. Sakon arnastu behar izan nuen hori irakurtzean. Jabar kulturan, Truntum motiboa (izar txikiak dirudiena) erregina triste batek sortu zuen, baina baita maitasunaren berragerpenaren eta iluntasunean gidatzearen sinboloa ere.
Pasarte honetan, ez nuen soilik banaketa ikusi, baizik eta Jabar gurasoen irakaspenaren muina: Onarpena eta Askatasuna (onartzea ongiaren alde). Amak ulertzen du bere alabak bere bidea egin behar duela, nahiz eta horrek bere bihotza hautsi dezakeen. Idazleak urre motibo perfektuaren erdian hari gris zakarrak (zakarrak) irudikatzen ditu, amaren maitasunaren irudi ederrena eta zintzoena bezala, bere semearen akatsak bitxi gisa onartzen dituen ama baten maitasuna. Une hori isila da, hitz gutxikoa, baina bere soinua trumoi bat baino ozenagoa da.
Kolore-Kolore Mundua: Jatorrizko Itxaropen Bat Jawi Lurretik
Berrogeita lau kultura-ikuspegi irakurri nituenean, bihotza euripean bustitako arratsalde batean bezala sentitu nintzen: fresko, lasai, baina baita harrituta ere. Liora istorioa Jawi arimaren isla gisa ulertu izan nuen – Batik Rasa eta Halus kontzeptuekin – baina orain ikusten dut herri bakoitzak bere ispilu propioa duela. Ez dago istorio bakarra, baina berrogeita lau istorio daude, oinarri bera dutenak baina forma desberdinak dituztenak, Borobudur tenpluko Kamboja loreen kolore anitzak bezala.
Walia (CY) ikuspegia irakurtzean izan nuen harridura kontatu nahi dut. Irakurleek Liora "Hiraeth" gisa deskribatzen dute – hitzez adierazi ezin den nostalgia, oroitzapen-harriak poltsikoan gordetzen dituen guraso baten antzera. Honek Jawi kontzeptuarekin, "Rasa"-rekin, lotura handia du, baina Waliak "Hwyl" gehitzen dio: olatuen mugimenduaren antzeko espiritua. Hego Koreatik (KO), "Yeo-baek" aurkitu nuen – hutsaren edertasuna – Japoniako (JA) "ma" kontzeptuarekin lotzen dena. Zamirrek zeruaren akatsa onartu ondoren sentitzen duen bakea ez da jakinduria, baizik eta urtaro asko bizi izan dituen guraso baten lasaitasuna. Baina gehien harritu ninduena Japoniako eta Ekialdeko Afrikako (SW) kulturaren arteko lotura izan zen: Japoniako "ma" eta Swahiliko "Ubuntu"-k irakasten dute egia ez dagoela ikusgai dagoen horretan, baizik eta tartean dagoen espazioan – esan gabeko ahotsean eta luzatu gabeko eskuan.
Hemen, nire "harrizko plaka" aurkitu nuen Jawi herritar gisa. Niri eta nire senideei beti irakatsi digute "Rukun" dela lege gorena. Baina arabiarrek (AR) "Sabr & Tawakkul" eta daniarrek (DK) "Hygge" kontzeptuei buruz duten ikuspegia irakurtzean, konturatu nintzen: batzuetan harmonia ez da bateratzea, baizik eta sare bat bezala ehuntzea. Arabiarrak eta daniarrak ere bakea maite dute, baina "sabr" aktiboa eta "frisind" irekia ere baloratzen dituzte – eta hori, Jawi herritar gisa, askotan beldurrez egiten dut, "taktarik gabea" dela uste delako.
Berrogeita lau ikuspegi hauek erakusten dute gizaki guztiek "Galdera Harria" dutela – Jawi-tik Wales-era, Koreatik Kenyara, denek poltsikoan harri astunak daramatzate. Baina harri horiek zaintzeko modua desberdina da: Jawi herritarrek akik bezala leuntzen dute, walesarrek mendian oroitzapen gisa eramaten dute, korearrek tenpluetako bideetan Doltap gisa gordetzen dute. Ez da "dena berdina" edo "dena desberdina" den kontua, baizik eta kultura bakoitzak bere zama modu ederrean eramateko duen modua.
Honen ondoren, ezin dut Liora istorioa "harmonia haustearen" istorio soil gisa ikusi. Orain ikusten dut kultura bakoitzak bere modua duela "Riss" – itxi ezin den pitzadura – onartzeko. Jawi herritarrentzat, pitzadura hori leunki estali behar da. Baina japoniarrentzat, pitzadura urrez apaindu behar da (Kintsugi); greziarrentzat, pitzadura "Philotimo"-rako bidea da. Orain ulertzen dut "Halus" ez dela pitzadura ezkutatzea, baizik eta pitzadura hori bizitzaren benetako zati gisa errespetatzea. Eta hau da munduak niri emandako oparia: batzuetan, Jawiago izateko, Jawi ez direnengandik ikasi behar dudala ulertzea.
Backstory
Kodetik Arimara: Istorio baten Refactoring-a
Nire izena Jörn von Holten da. Mundu digitala emandako gisa aurkitu ez, baizik eta harriz harri eraikitzen lagundu zuen informatikari belaunaldi batetik nator. Unibertsitatean, „Aditu Sistemak“ eta „Sare Neuronalak“ bezalako terminoak zientzia-fikzioa ez, baizik eta tresna liluragarriak, orduan oraindik gordinak izan arren, zirenentzat nintzena. Goiz ulertu nuen teknologia hauetan zer potentzial izugarria lo dagoen – baina haien mugak errespetatzen ere ikasi nuen.
Gaur egun, hamarkada batzuk geroago, „Adimen Artifizialaren“ inguruko zalaparta praktikari esperientziadunaren, akademikoaren eta estetaren begirada hirukoitzarekin behatzen dut. Literaturaren munduan eta hizkuntzaren edertasunean ere sakon errotuta dagoen pertsona gisa, egungo garapena sentimendu gazi-gozoekin ikusten dut: hogeita hamar urtez itxaron dugun aurrerapen teknologikoa ikusten dut. Baina teknologia heldugabea merkatura nola botatzen den – askotan gure gizartea elkartuta mantentzen duten ehun kultural finak kontuan hartu gabe – erakusten duen arduragabekeria inozoa ere ikusten dut.
Txinparta: Larunbat goiz bat
Proiektu hau ez zen diseinu-mahai batean sortu, premia sakon batetik baizik. Superinteligentziaren inguruko eztabaida baten ondoren larunbat goiz batean, eguneroko zaratak etenda, galdera konplexuak teknikoki ez, baizik eta ikuspegi gizatiar batetik jorratzeko bide bat bilatu nuen. Horrela sortu zen Liora.
Hasieran ipuin gisa pentsatua, anbizioa lerro bakoitzarekin hazi zen. Konturatu nintzen: gizakiaren eta makinaren etorkizunaz hitz egiten badugu, ezin dugu alemanez bakarrik egin. Modu globalean egin behar dugu.
Oinarri gizatiarra
Baina byte bakar bat ere AA batetik igaro baino lehen, gizakia zegoen. Oso nazioartekoa den enpresa batean egiten dut lan. Nire eguneroko errealitatea ez da kodea, Txina, AEB, Frantzia edo Indiako lankideekin izaten ditudan solasaldiak baizik. Benetako topaketa analogiko horiek – kafe-makinaren ondoan, bideo-konferentzietan, afarietan – ireki zizkidaten begiak.
Ikasi nuen „askatasuna“, „betebeharra“ edo „harmonia“ bezalako kontzeptuek melodia guztiz desberdina jotzen dutela lankide japoniar baten belarrietan nire belarri alemanetan baino. Giza erresonantzia horiek izan ziren nire partiturako lehen esaldia. Haiek eman zioten inolako makinak simulatu ezin duen arima.
Refactoring-a: Gizakiaren eta Makinaren Orkestra
Hemen hasi zen informatikari gisa „Refactoring“ deitu besterik ezin dudan prozesua. Software garapenean, Refactoring-ak kanpo-portaera aldatu gabe barneko kodea hobetzea esan nahi du – garbiagoa, unibertsalagoa, sendoagoa bihurtzea. Hori bera egin nuen Liora-rekin – ikuspegi sistematiko hori nire DNA profesionalean sakon errotuta dagoelako.
Orkestra mota berri bat osatu nuen:
- Alde batetik: Nire lagun eta lankide gizatiarrak, beren jakituria kultural eta bizi-esperientziarekin. (Eskerrak hemendik eztabaidatu duten eta eztabaidatzen jarraitzen duten guztiei).
- Bestetik: AA sistema modernoenak (Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen eta beste batzuk). Ez nituen itzultzaile soil gisa erabili, baizik eta „kultur eztabaidakide“ gisa, batzuetan miresten eta aldi berean ikaratzen ninduten asoziazioak ere ekartzen zituztelako. Beste ikuspegi batzuk ere onartzen ditut, nahiz eta zuzenean gizaki batengandik ez etorri.
Elkarrekin lehiatzen, eztabaidatzen eta proposamenak egiten utzi nien. Elkarlan hau ez zen norabide bakarreko bidea izan. Feedback-prozesu sortzaile izugarri bat izan zen. AAk (filosofia txinatarrean oinarrituta) Lioraren ekintza jakin bat Asiako eremuan errespetu faltatzat hartuko zela adierazi zuenean, edo lankide frantses batek metafora bat teknikoegia entzuten zela esan zuenean, ez nuen itzulpena bakarrik moldatu. Jatorrizko kodeaz hausnartu eta gehienetan aldatu egin nuen. Alemanezko jatorrizko testura itzuli eta berridatzi nuen. Harmoniaren ulerkera japoniarrak alemanezko testua helduago egin zuen. Komunitatearen ikuspegi afrikarrak elkarrizketak askoz beroago bihurtu zituen.
Orkestra zuzendaria
50 hizkuntza eta milaka ñabardura kulturalen kontzertu zaratatsu honetan, nire rola ez zen jada zentzu klasiko batean egilearena. Orkestra zuzendari bihurtu nintzen. Makinek soinuak sor ditzakete, eta gizakiek sentimenduak izan ditzakete – baina norbait behar da instrumentu bakoitza noiz sartzen den erabakitzeko. Erabaki behar izan nuen: noiz du arrazoi AAk hizkuntzaren analisi logikoarekin? Eta noiz du arrazoi gizakiak bere intuizioarekin?
Zuzendaritza lan hau nekagarria izan zen. Kultura arrotzekiko apaltasuna eskatzen zuen eta, aldi berean, istorioaren oinarrizko mezua ez desitxuratzeko esku sendoa. Partitura horrela zuzentzen saiatu nintzen, azkenean 50 hizkuntza-bertsio sor zitezen, desberdin entzuten diren arren, denek abesti bera kantatzen dutenak. Bertsio bakoitzak bere kolore kulturala darama orain – eta, hala ere, lerro bakoitzean nire arimaren zati bat utzi dut, orkestra global honen iragazkitik araztua.
Kontzertu aretorako gonbidapena
Webgune hau orain kontzertu aretoa da. Hemen aurkituko duzuna ez da soilik itzulitako liburu arrunt bat. Ahots anitzeko entsegu bat da, ideia bat munduaren izpirituaren bidez nola berregituratu den (refactoring) erakusten duen dokumentua. Irakurriko dituzun testuak askotan teknikoki sortuak dira, baina gizakiek hasi, kontrolatu, aukeratu eta, jakina, orkestratu dituzte.
Gonbidatzen zaitut: erabili hizkuntzen artean txandakatzeko aukera. Konparatu. Bilatu desberdintasunak. Izan kritiko. Azken finean, guztiok gara orkestra honen parte – teknologiaren zarataren erdian giza melodia aurkitzen saiatzen garen bilatzaileak.
Egia esan, zinemaren industriaren tradizioari jarraituz, kultura-oztopo eta hizkuntza-ñabardura horiek guztiak aztertuko dituen liburu formatuko 'Making-of' zabal bat idatzi beharko nuke orain.
Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural birlandua gida gisa erabiliz. Bere eginkizuna irakurle natiboak liluratuko zituen atzeko azalerako irudi kulturalki esanguratsua sortzea zen, eta irudi hori egokia zergatik zen azaltzea. Alemaniar egile gisa, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina benetan harrituta geratu nintzen AIak azkenik lortu zuen sormenarekin. Jakina, emaitzek lehenik ni konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo besterik gabe ez zirelako egokiak. Gozatu irudia—liburuaren atzeko azalean agertzen dena—eta mesedez hartu une bat beheko azalpena arakatzeko.
Javanar irakurlearentzat, irudi hau ez da soilik apaingarri bat; Kejawen (Javanar mistizismoa) patuaren pisu itogarriarekin borrokan ari den ikusizko irudikapena da. Itzal-txotxongiloen antzerki baten (Wayang Kulit) giroa gogorarazten du, non lanpara pantailarako gehiegi berotu den.
Erdigunea brontzezko ontzi bat da, hegazti baten forma duena, Wayang emanaldietan itzalak proiektatzeko eta txotxongiloak biziarazteko erabiltzen den Blencong olio-lanpara gogorarazten duena. Istorioan, Liora da gidoia zalantzan jartzen duen txinparta. Hemen, lanparak ez du argia soilik gordetzen; urre urtua isurtzen du, Watu Pitakon (Galderaren Harria) sinbolizatuz. Txotxongilo-joleak (Dalang) mugitutako txotxongilo huts bat izateari uko egiten dion arima (Sukma) irudikatzen du, ontziak ezin duen borondate lurrunkor batez gainezka egiten duena.
Atzeko planoa andesita bolkaniko ilun eta porotsuz zizelkatua dago—Borobudur eta Prambanan tenplu zaharrak eraikitzeko erabilitako "ibai harria" bera. Mandala zirkular eta lotua Pakem irudikatzen du—Sang Hyang Juru Tenun Lintang (Izar-Jostun Jainkotiarra) ehundutako kanon zurrun eta aldaezina edo "orden perfektua". Ederra, simetrikoa eta izugarri astuna da. Tata Titi Tentrem (bake absolutu eta ordenatua) unibertso bat sinbolizatzen du, giza aukeraren berotasunik gabe harrizko kaiola bihurtua.
Elementurik sakonena suntsipena da. Argitasun urtuak antzinako harrizko erliebea pitzatzen ari da. Javanar filosofiaren arabera, hau Goro-goro islatzen du—Wayang antzezlan batean kaosera doan naturaren kosmosaren nahasmendua, aro baten aldaketa iragartzeko. Pitzadurak magmaren beroarekin distiratzen ari dira, irakurleari gogoraraziz Java lurra suaren gainean dagoela. Horrek adierazten du Lioraren galderak ez direla galdera adeitsuak; indar bolkaniko bat dira, Laku Pepesthèn (Patuaren Bidea) urtzen ari dena, eta erakusten du giza arimak arnasa hartzea eskatzen duenean, harrizko egitura sakratuenak ere hautsi behar direla.