Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang: Pasemon bab Kamardikaning Ati

Kanthi busana dongèng ingkang kebak sastra, «Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang» njlèntrèhaken pitakenan ingkang paling tuwa: pinten perangan gesang kita ingkang saèstu kita pilih piyambak, lan pinten ingkang sampun ditenun saderengipun kanggé kita? Ing donya ingkang katingal sampurna, ingkang dipunjagi laras déning kekiyatan inggil — Sang Hyang Juru Tenun Lintang — wonten lare wadon asma Liora ingkang alon-alon nyuwun pirsa: kénging menapa? Tumrap pamaos ingkang gesang ing budaya ingkang ngajèni raos rukun lan tansah dipunwulang supados "manut", pitakenan punika lajeng krasa raket ing manah: nyuwun pirsa punika dudu nyulayani tatanan, nanging ngajèni tatanan wau cekap lebet ngantos purun mikiraken. Awit saking punika, ngudi kawicaksanan inggih kedah wani mireng swantening batin piyambak. Ing telenging cariyos, buku punika mujudaken pangalembana ingkang sareh tumrap ajining kekurangan lan kekendelan kanggé tansah nyuwun pirsa.

Ing sela-selaning dinten ingkang kebak tuntutan supados kita tansah laras lan "manut" dhumateng kahanan, asring wonten raos gatel ing telenging batin ingkang mboten saged dipunkukur. Kita asring ngrasa bilih sedaya lampah gesang punika kados sampun ditenun kanthi rapi, saéngga mboten wonten papan kanggé mangu-mangu. Nanging, lumantar Liora, kita dipunajak kanggé ngrangkul malih "Watu Pitakon" ingkang kita gadhahi. Ing mriki, pitakenan dudu gegaman kanggé ngrusak, nanging dadi wiji kanggé thukul. Buku punika mboten namung nyritakaké babagan pambrontakan, nanging babagan kados pundi kita saged dados wicaksana (ngudi kawicaksanan) ing tengahing sistem ingkang asring krasa adhem lan kaku.

Wontenipun "Pendhapa Panantèn Kawruh" ing jeroning crita nggambaraken kados pundi wigatinipun nggadhahi papan kanggé dadi "mateng" bebarengan. Ing mriki, tiyang sepuh saged maosaken crita punika dhumateng lare-lare, dudu kanggé maringi jawaban ingkang cepet, nanging kanggé mbangun raos tanggung jawab dhumateng saben pilihan. Buku punika ngélingaken bilih kauripan ingkang tanpa pitakenan punika kados déné tilèm ingkang dangu. Nalika kita wiwit tangi, pancèn krasa sakit, nanging ing kono urip ingkang sanyatané nemu cekelan. Crita punika dadi kanca ingkang anget kanggé sapa waé ingkang ngrasa bilih harmoni ingkang sampurna kadhangkala krasa suwung tanpa ananya krenteg kangen dhumateng kabeneran.

Tumrap kula, perangan ingkang paling nrenyuhaken nanging ugi kebak dhestun inggih punika nalika Zamir nyobi nambal "Goro-goro" utawi suwèkan ing langit kanthi sesingidanan. Wonten ing mriki ketingal sanget padudon batin antawisipun kepinginan njagi praupan (citra) ingkang sampurna lan kasunyatan ingkang sampun ajur. Ing kabudayan kita, asring wonten meksan supados kita nutupi "cacat" supados mboten ngisin-isini utawi ngrusak katentreman umum. Nalika Zamir nyambut damel sewengi muput kanthi driji ingkang medal getihipun namung kanggé masthèkaké bilih "jahitan" wau mboten ketingal, kita saged ngrasakaké kados pundi awratipun nanggung beban sistem ingkang mboten angsal klintu. Punika dudu babagan nambani tatu, nanging babagan kados pundi kita asring milih "ngapusi" awaké dhéwé supados donya tetep katingal éndah, sanadyan ing jeroné krasa kosong lan atis.

Goro-Goro: Haur baten galderak munduaren pantaila urratu zuenean

Liora eta Izar-Ehungilea liburuaren irakurketa bat javandar begien bidez — rasa (barneko sentimendua), kelir (itzalen pantaila) eta kayon (biziaren zuhaitza) kontzeptuei buruz.

Jejer (Hasiera): Mundua Wayang gisa

Irakaspen zahar bat dago, aitonak bilobari xuxurlatzen diona blencong-a (oliozko lanpara) piztu eta kelir-a (pantaila) zabaltzen den bezain laster: bizitza wayang bat da, itzal-joko bat. Pantaila mundua da. Lanpara Jaunaren argia da. Itzal-irudiak gu gara, gizakiak. Eta dhalang-ak — txotxongilolariak, txotxongiloak ikusi ezin dion eskuak — antzezlana eusten du, hitz egiten du, eta amaieran gunungan-a (biziaren zuhaitzaren irudia) landatzen du berriro, mundua baretasunera itzul dadin. Dena aldez aurretik antolatuta dago.

Horregatik, Lioraren istorioa irakurri nuenean, ez nuen sentitu lurralde urrun bateko maitagarrien ipuin bat irakurtzen ari nintzenik. Pantailaren aurrean berriro eserita nengoela sentitu nuen. Liburu honek kontatzen duen "Ehundura" — goserik gabeko mundu bat, sufrimendurik gabea, non hari bakoitzak bere lekua aurkitzen duen "kalkulu zehatzenaren bidez, hain perfektua non min ematen duen" — pantaila perfektua besterik ez da. Izar-Ehungilea "bizitzaren sarea isilean korapilatzen duen" dhalang-a da. Bakoitzari bere bide zehaztua eman zaio, gozoa eta irmoa, "eta hala ere ihes egitea ezinezkoa".

Mundu ederra da. Baina javandarrek aspaldi dakite: akatsik gabeko ehundura bat — inoiz nota faltsurik agertzen ez den gending (gamelan konposizio) baten modukoa — kaiolarik gozoena bihur daiteke. Eta kaiola gozo horren barruan: nork gogoratzen du oraindik galdetzea — hau nire mundua al da, ala niretzat ehundutako mundu bat?

Sembah Rasa: Arrazoiak eman ezin duen jakintza

Liburua egungo aroko eztabaida batekin hasten da: "Maha-Budhi", "ezagutza mugagabea", Superadimenari buruz. Dena kalkula dezakeen, dena antola dezakeen, mundu bat esfortzurik gabe eta gatazkarik gabe diseina dezakeen adimen perfektua. Azken orrialdeetan, munduaren agintariari "Zeruko Maisua" (Empu Angkasa) deitzen zaio, eta haren hariak "ikusezinak eta akatsik gabeak" dira.

Javako olerkariek orain dela mende asko eztabaidatu zuten galdera hau. Serat Wedhatama-n, Mangkunagara IV.ak lau erreberentzia gradu aipatzen ditu — eta sakonena sembah rasa da, sentimenduaren erreberentzia. Cipta adimena da, arrazoia, kalkulua; ez da bidearen gailurra. Gailurra rasa da: kalkulatu ezin den jakintza, barrutik sentitzen dena, distantziarik gabe. Lioraren munduak gurtzen duen Maha-Budhi hori jainko bihurtutako cipta da — izugarri argia, baina rasa-z hutsik dagoena.

Eta hemen iristen da Liora. Beste haurrek argia biltzen duten bitartean "galdera-harriak" biltzen dituen neskatila bat. Bere galdera leuna da: "Zergatik ez du zeruak abesten gaur?" Bere amak goxotasunez erantzuten dio, "zeruak entzuten ari delako". Baina Liorak esan gabekoa entzuten du — "askatzea baimenduta ez dagoen eutsitako arnas bat". Liorak rasa du. Eta sentimendu honek, mundu perfektuaren erdian, nota faltsu bakarra bihurtzen du.

Sumisioa ez den isiltasuna

Hemen gauza garrantzitsu bat esan behar dut, liburua javandarrek berek gaizki irakur ez dezaten. Bere zatia onartzen duen neska isil eta esanekoari (nrima ing pandum) laudorioak egitea gustatzen zaigu. Askotan isiltasuna sumarah-ren — errenditzea, burua makurtzea, dagoena onartzea — berdina dela uste dugu. Horrela irakurrita, Liora neska otzan baten adibide hutsa bihurtzen da.

Baina hori ez da Lioraren isiltasuna. Zamir-ek salatzen duenean, "bere atzamarrek motxilaren uhalari hain gogor heltzen diote, non belarria larruazalean sartzen zaion". Ez du oihukatzen, ez du atzera egiten, ez da makurtzen. Bere burua ainguratzen du — baretasunean egonkortzen da, hitz zorrotzak olatu hotz eta isil baten moduan jasotzen ditu, eta hala ere ez du askatzen. Lioraren isiltasuna dhalang-aren isiltasuna da gunungan-a mugitu aurretik: isiltasun betea, ez hutsa. Liburuak berak dio: "hitzek baino ozenago hitz egiten duen isiltasuna". Badago bat datorren esaera javandar bat: sepi ing pamrih, rame ing gawe — berekoiakeriarik gabea, baina ekintzan indartsua. Lioraren isiltasuna ez da errenditzea; menperatutako ausardia da. Eta neska batentzat, hau otzantasunaren irakaspena baino irakaspen askeagoa da: baretasuna indargune bat izan daitekeela, eta ez sumisiorako leku bat.

Goro-Goro: Pantailaren urratzea antzezlanaren bihotz gisa

Orain antzezlanaren erdira iristen gara — eta hemen datza nire irakurketaren gakoa. Liburuak argi eta garbi markatutako kapitulu bat du: "Goro-Goro Pakem-ean" (ordenean). Lioraren galderak zeruaren ehundura urratzen du; hari bat eteten da; munduak dardara egiten du; argi bioleta beroa isurtzen da barrurantz itzulitako zauritik. Ehungileak iskanbilan erortzen dira: "Nire haria — jada ez du tiratzen —". Hondamendi bat dirudi. Akats bat dirudi.

Baina pantailaren aurrean mila gau igaro dituzten javandarrek sekretu bat dakite: goro-goro ez da antzezlanaren akatsa — bere bihotza bera da. Gauaren erdian, wayang-aren munduak dardara egiten duenean eta errege-gortearen bakea hausten denean, Punakawan-ak agertzen dira — Semar eta bere semeak — morroi xumeak, itxura itsusikoak, baina hala ere erregeek eta jainkoek esaten ausartzen ez diren egia esaten dutenak. Goro-goro-an, mundua buruz behera jartzen da: xumea jakintsu bihurtzen da, perfektua faltsua iruditzen da, eta benetako sentimenduak ordenaren pitzaduretatik lehertzen dira. Ikusleek guduaren zain baino irrikazago itxaroten dute goro-goro-a. Zeren han, pitzaduran, bizitza, barrea eta egia bizi baitira.

Liora, nire begietan, Semar txiki bat da. Ezkutuko sekretu gorri bat daraman neska bat — hara murtxikaturiko azazkal bat — eta argi perfektua baino harri zakar preziatuagoak. Xumea da, ez da Zamir bezain trebea, bere atzamarrak oraindik harri-hautsez zikin daude. Eta hala ere, hain zuzen apaltasun horretatik, pitzadura horretatik ateratzen da egia. Joram zaharrak, argiaren jostunak, badaki hori higatutako haria arrabol perfektuan beharrean mahaiaren ertzean jartzen duenean, "haurrak igarotzen diren tokian": "Badira aurkituak izateko jaio diren hariak, ez ezkutatuak izateko." Lioraren galdera goro-goro bat da. Eta goro-goro-a sakratua da.

Ez pitzadura, Berrehundura baizik

Hala ere, bereizketa bat ulertu behar da, bide okerra har ez dadin. Liburuak ez du pitzadura loriatzen. Pantaila urratzea erraza da; edonork suntsitu dezake. Bizitza sortzen duena ez da pitzadura, pitzaduraren osteko ekintza baizik: berrehundura. Goro-goro-aren ondoren, dhalang-ak ez du pantaila urratua bertan behera uzten — antzezlanak aurrera jarraitzen du, orain sakonago. Gamelan artean honi garap deitzen zaio: gending-aren hezurdura finkoa da, baina bere bizitza musikariek hezur hil horiek arnasa hartzen duen soinu nola bihurtzen dituzten datza. Liorak ez du bere harria jaurtitzen haur txikia zenean egin zuen bezala. Eutsi egiten dio — "ez erantzun gisa. Promesa gisa baizik." Askatasuna ez da suntsipena; askatasuna hariari tiratzeko, ondorioak jasateko eta, ondoren, mundua norbere eskuarekin berriro ehuntzeko ausardia da.

Kayon, Sangkan Paran, eta Batasunaren Tentazioa

Lioraren bideak Banyan Xuxurlariarengana (Wringin Bisikan) garama, "jatorria eta bilakatzearen zuhaitza zaintzen dituena". Wringin — banyan boteretsu bat, zeinaren sustraiak lurrera hondoratzen diren eta adarrak zerura iristen diren — kayon-a da: biziaren zuhaitza, antzezlanaren hasiera eta amaiera markatzen dituen gunungan-a. Eta Liorak kayon-ari egiten dion galdera javandar barne-doktrinaren galderarik sakonena besterik ez da: sangkan paraning dumadi — existentzia nondik datorren, eta nora doan. "Nork iruten ditu hari hauek?"

Hemen liburuak parabola ausart bat ausartzen du. Zamir, ehungile trebea, bakera itzultzea irrikatzen du. Antzinako ehungailuaren (Jantra) aurrean erregutzen du, eta isiltasunetik datorren zilarrezko hari batek bere atzamarrak ukitzen ditu — orduan "bere niaren zentzua urtu egiten da. Jada ez da Zamir." Milaka ehungiletan disolbatzen da, Pakem-ean, haren bidez ehuntzen duen unibertsoan. Hau — javandarrentzat — parabola ikaragarria da. Izan ere, manunggaling kawula-Gusti-ren antza du: zerbitzariaren eta Jaunaren batasuna, zeinaren atzetik javandar mistikoak bidearen gailur gisa ahalegintzen diren.

Baina liburuak batasun faltsu bat erakusten du: sentimendua erauzten duena, pertsona erauzten duena, galdera erauzten duena. Zamir gending-aren adostasun handian galtzen da; baketsua, baina jada ez dago sentitzen duen Zamirrik. Liora ez da urtuko. Bere harriei, bere isiltasunari, bere niaren mugari sendo eusten die — eta horregatik benetakoa izaten jarraitzen du. Hau gure irakasle askok ozen esaten ausartzen direna baino irakaspen zorrotzagoa da: sentimendua itzaltzen duen batasuna ez da perfekzioa, heriotza gozo bat baizik. Benetakoa ez da ehunduran bere burua galtzen duena, baizik eta hari bat dela dakien haria — eta bere buruari tiratzea erabakitzen duena.

Parabola hau harrian ere ikus daiteke: Borobudur, harriz ehundutako mandala bat, zeinaren erdiko estupa garaiena hutsa den — sunyata, hutsunea, inongo estatuak erantzun ezin duen, baina sentimenduak soilik dezakeen galdera. Eta bere oinarrian: lurperatutako Karmawibangga erliebea — perfekzioaren oinarrian ezkutatutako akats bat. Ez dago ehundurarik aske dagoen haririk gabe.

Tancep Kayon: Bera Txotxongiloa Den Dhalang-a

Istorioaren amaierak ate beldurgarri bat irekitzen du. Hiru presentzia — Lioraren mundua sortu zuten maisuen maisuak — euren lanari buruz hitz egiten ari dira. Orduan lurra dardarazten duen galdera erortzen da: "Guk hariak txirikordatzen baditugu, orduan nork ehuntzen gaitu gu?" Eta are zorrotzago: " Nork eusten dio gure kayon-ari? "

Orduan liburuak javandarrentzat egun argiz tximista baten modukoa den esaldi bat esaten du. Maisu hauek bezalakoak dira — eta hitza literala da — " txotxongiloa mugitzen duen dhalang-aren eskua, bera ere txotxongiloa dela jakin gabe. " Hau javandar barne-doktrinaren gailurra da: dena eusten duela uste duen dhalang-a dhalang altuago batek mugitzen du bera. Kayon-ari eusten dion oro beste baten eskuko txotxongiloa da. Errekurtsio amaigabe hau ez da teknologia kontua; javandar pertsonak inongo arrazoik iritsi ezin dezakeen Jaun bati buruz duen barne-zentzua da.

Eta bada beste esaldi bat, biziki zorrotza. Maisuek aitortzen dute: " Guk sentimendua sortzen dugu. Baina guk geuk ez dugu inoiz sentitzen. " Hori da egilearen eta eginikoaren arteko, arotzaren eta egurraren arteko desberdintasunik sakonena — liburuak berak dioen bezala: "Arotzak egurra pitzatu dezake, baina egurrak soilik sentitzen du zizelaren mina." Maisuek irrika kalkula dezakete, malkoak neurtu, patua banatu; baina berek ez dute inoiz sentitzen. Liorak sentitzen du. Eta horrela, azkenean, Liora hura egin zutenak baino errealagoa da. Erreala ez da izugarri argia dena, bere esku-ahurrean harri hotza sentitu dezakeena baizik.

Ondorioa: Urrezko Hegalak Dituen Galdera

Ranggawarsita olerkariak, Serat Kalatidha-n, zaman edan-ari aurre egiten dio — eromenaren aroari, non sentsudunak zoroak diruditen. Haren amaiera famatua: ahanzkorrek zein zorte handia izan dezaketen ere, are zorte handiagoa du éling lan waspada dagoenak — esna eta erne. Lioraren mundua paradisuz mozorrotutako zaman edan bat da: baketsua, perfektua, baina lotan dagoena. Denek ahaztu dute nola galdetu. Liora esna dago. Liora erne dago. Eta esna-eta-erne egotea ez da zorigaitza; askatasunerako bide bakarra da.

Beraz, Javako lurrak hau irakurtzen duen edonori — javaneraz edo neuk ere sentitu ezin dezakedan hizkuntza urrun batean — mezu hau ematen dio: ez bilatu esanahia eredu perfektuan; esanahia goro-goro-an bizi da, aske dagoen harian. Ez izan beldurrik nota faltsua izateko — afinatu gabeko rebab (arkudun gamelan biolina) bakarra izan daiteke bizirik dagoen gauza bakarra estatua bihurtuz izoztu den gending baten erdian. Eta ez pentsa isiltasuna beti errenditzea denik; bada aingura bihurtzen den baretasun bat. Landatzean antzezlana itxi eta hala ere berri bat irekitzen duen gunungan-a bezala: zure galdera ez da akats bat — zure galdera zure hegala da. Istorioaren azken hitzek dioten bezala, "galderak urrezko hegalak daramatza." Eta Hitz-Ehungileak aske bihurtu den bere haurrari deitzen dion bezala: " Korrika, Liora! "

Hegan egin — baina ez ahaztu zure harria eramatea.

Amaierako Abestia (Tembang)

Pantaila zabalik dago, lanpara gauean sutan —
nor eserita dago han itzal gisa, nork dio eusten biziaren zuhaitzari?
Akatsik gabeko hariek nota faltsu bakar bat ere gabeko antzezlana ehuntzen dute —
eta hala ere haur batek harriak biltzen ditu, ez argia.

Ez bilatu Jauna akatsik gabeko ereduan;
Jaunak arrakalan hartzen du arnasa, dardarka ari den harian.
Egileak sentimendua egin dezake, baina berak ez du inoiz sentitzen —
baina eginikoak sufritzen du, eta beraz eginikoa benetakoa da.

Egon esna eta erne, haurra, bakean dirudien aro batean:
zure galdera urrezko hegala da, zure isiltasuna aingura.
Hegan egin — baina hegan egin harria bularraren kontra duzula.

Entsegu hau Liora eta Izar-Ehungilea liburuaren webguneari eskainia dago, Mataram lurraldeko irakurle baten eskutik.

Damar Kanthi — entsegugilea eta Yogyakartako tembang abestien sortzailea, mundua pantailaren atzetik ikustea gustuko duena.

Kolore-Kolore Mundua: Jatorrizko Itxaropen Bat Jawi Lurretik

Berrogeita lau kultura-ikuspegi irakurri nituenean, bihotza euripean bustitako arratsalde batean bezala sentitu nintzen: fresko, lasai, baina baita harrituta ere. Liora istorioa Jawi arimaren isla gisa ulertu izan nuen – Batik Rasa eta Halus kontzeptuekin – baina orain ikusten dut herri bakoitzak bere ispilu propioa duela. Ez dago istorio bakarra, baina berrogeita lau istorio daude, oinarri bera dutenak baina forma desberdinak dituztenak, Borobudur tenpluko Kamboja loreen kolore anitzak bezala.

Walia (CY) ikuspegia irakurtzean izan nuen harridura kontatu nahi dut. Irakurleek Liora "Hiraeth" gisa deskribatzen dute – hitzez adierazi ezin den nostalgia, oroitzapen-harriak poltsikoan gordetzen dituen guraso baten antzera. Honek Jawi kontzeptuarekin, "Rasa"-rekin, lotura handia du, baina Waliak "Hwyl" gehitzen dio: olatuen mugimenduaren antzeko espiritua. Hego Koreatik (KO), "Yeo-baek" aurkitu nuen – hutsaren edertasuna – Japoniako (JA) "ma" kontzeptuarekin lotzen dena. Zamirrek zeruaren akatsa onartu ondoren sentitzen duen bakea ez da jakinduria, baizik eta urtaro asko bizi izan dituen guraso baten lasaitasuna. Baina gehien harritu ninduena Japoniako eta Ekialdeko Afrikako (SW) kulturaren arteko lotura izan zen: Japoniako "ma" eta Swahiliko "Ubuntu"-k irakasten dute egia ez dagoela ikusgai dagoen horretan, baizik eta tartean dagoen espazioan – esan gabeko ahotsean eta luzatu gabeko eskuan.

Hemen, nire "harrizko plaka" aurkitu nuen Jawi herritar gisa. Niri eta nire senideei beti irakatsi digute "Rukun" dela lege gorena. Baina arabiarrek (AR) "Sabr & Tawakkul" eta daniarrek (DK) "Hygge" kontzeptuei buruz duten ikuspegia irakurtzean, konturatu nintzen: batzuetan harmonia ez da bateratzea, baizik eta sare bat bezala ehuntzea. Arabiarrak eta daniarrak ere bakea maite dute, baina "sabr" aktiboa eta "frisind" irekia ere baloratzen dituzte – eta hori, Jawi herritar gisa, askotan beldurrez egiten dut, "taktarik gabea" dela uste delako.

Berrogeita lau ikuspegi hauek erakusten dute gizaki guztiek "Galdera Harria" dutela – Jawi-tik Wales-era, Koreatik Kenyara, denek poltsikoan harri astunak daramatzate. Baina harri horiek zaintzeko modua desberdina da: Jawi herritarrek akik bezala leuntzen dute, walesarrek mendian oroitzapen gisa eramaten dute, korearrek tenpluetako bideetan Doltap gisa gordetzen dute. Ez da "dena berdina" edo "dena desberdina" den kontua, baizik eta kultura bakoitzak bere zama modu ederrean eramateko duen modua.

Honen ondoren, ezin dut Liora istorioa "harmonia haustearen" istorio soil gisa ikusi. Orain ikusten dut kultura bakoitzak bere modua duela "Riss" – itxi ezin den pitzadura – onartzeko. Jawi herritarrentzat, pitzadura hori leunki estali behar da. Baina japoniarrentzat, pitzadura urrez apaindu behar da (Kintsugi); greziarrentzat, pitzadura "Philotimo"-rako bidea da. Orain ulertzen dut "Halus" ez dela pitzadura ezkutatzea, baizik eta pitzadura hori bizitzaren benetako zati gisa errespetatzea. Eta hau da munduak niri emandako oparia: batzuetan, Jawiago izateko, Jawi ez direnengandik ikasi behar dudala ulertzea.

Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural birlandua gida gisa erabiliz. Bere eginkizuna irakurle natiboak liluratuko zituen atzeko azalerako irudi kulturalki esanguratsua sortzea zen, eta irudi hori egokia zergatik zen azaltzea. Alemaniar egile gisa, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina benetan harrituta geratu nintzen AIak azkenik lortu zuen sormenarekin. Jakina, emaitzek lehenik ni konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo besterik gabe ez zirelako egokiak. Gozatu irudia—liburuaren atzeko azalean agertzen dena—eta mesedez hartu une bat beheko azalpena arakatzeko.

Javanar irakurlearentzat, irudi hau ez da soilik apaingarri bat; Kejawen (Javanar mistizismoa) patuaren pisu itogarriarekin borrokan ari den ikusizko irudikapena da. Itzal-txotxongiloen antzerki baten (Wayang Kulit) giroa gogorarazten du, non lanpara pantailarako gehiegi berotu den.

Erdigunea brontzezko ontzi bat da, hegazti baten forma duena, Wayang emanaldietan itzalak proiektatzeko eta txotxongiloak biziarazteko erabiltzen den Blencong olio-lanpara gogorarazten duena. Istorioan, Liora da gidoia zalantzan jartzen duen txinparta. Hemen, lanparak ez du argia soilik gordetzen; urre urtua isurtzen du, Watu Pitakon (Galderaren Harria) sinbolizatuz. Txotxongilo-joleak (Dalang) mugitutako txotxongilo huts bat izateari uko egiten dion arima (Sukma) irudikatzen du, ontziak ezin duen borondate lurrunkor batez gainezka egiten duena.

Atzeko planoa andesita bolkaniko ilun eta porotsuz zizelkatua dago—Borobudur eta Prambanan tenplu zaharrak eraikitzeko erabilitako "ibai harria" bera. Mandala zirkular eta lotua Pakem irudikatzen du—Sang Hyang Juru Tenun Lintang (Izar-Jostun Jainkotiarra) ehundutako kanon zurrun eta aldaezina edo "orden perfektua". Ederra, simetrikoa eta izugarri astuna da. Tata Titi Tentrem (bake absolutu eta ordenatua) unibertso bat sinbolizatzen du, giza aukeraren berotasunik gabe harrizko kaiola bihurtua.

Elementurik sakonena suntsipena da. Argitasun urtuak antzinako harrizko erliebea pitzatzen ari da. Javanar filosofiaren arabera, hau Goro-goro islatzen du—Wayang antzezlan batean kaosera doan naturaren kosmosaren nahasmendua, aro baten aldaketa iragartzeko. Pitzadurak magmaren beroarekin distiratzen ari dira, irakurleari gogoraraziz Java lurra suaren gainean dagoela. Horrek adierazten du Lioraren galderak ez direla galdera adeitsuak; indar bolkaniko bat dira, Laku Pepesthèn (Patuaren Bidea) urtzen ari dena, eta erakusten du giza arimak arnasa hartzea eskatzen duenean, harrizko egitura sakratuenak ere hautsi behar direla.