Liora na Msusi wa Nyota
Ipuin moderno bat desafiatzailea eta saritzailea dena. Irauten duten galderei aurre egiteko prest daudenentzat – heldu eta haurrentzat.
Overture
Mwanzo wake haukuwa ngano ya "Hapo zamani za kale",
bali ilianza kama dukuduku lisilotulia.
Ilikuwa alfajiri ya Jumamosi.
Mazungumzo yalipamba moto juu ya "Akili Kuu",
wazo likang’ang’ania akilini,
likakataa kufutika.
Hapo mwanzo, palikuwa na mchoro wa mawazo.
Ulimwengu uliosukwa kwa ubingwa,
laini mithili ya hariri,
japo umejitenga na uhai.
Tupu kama ganda la yai,
tupu na laini.
Ulimwengu uliotulia tuli:
bila njaa, bila adha.
Walakini, haukuwa na mtetemeko wa shauku,
wala ule mtetemeko wa uhai halisi.
Ndipo binti mmoja alipoibuka.
Akiwa na mkoba uliosheheni
"Mawe ya Maswali".
Maswali yake yalikuwa nyufa katika ukuta wa marumaru.
Aliuliza kwa sauti ya chini,
utulivu uliokuwa na makali kuliko kelele za radi.
Alitafuta palipopinda,
kwani hapo ndipo uhai huchipua,
hapo ndipo uzi hupata kishikilio,
mahali ambapo kitu kipya kinaweza kusukwa.
Simulizi ikajivua gamba na kubadili sura.
Ikawa laini kama umande wa alfajiri.
Ikaanza kujisuka yenyewe
na kuwa kile hasa kilichokusudiwa.
Hii si ngano ya kale tu,
bali ni msuko wa fikra.
Ni wimbo wa mafumbo,
nakshi inayojitafuta yenyewe.
Na kuna hisia inayomnong’ona mtu:
Msusi wa Nyota si mhusika tu.
Yeye ndiye huo msuko wenyewe.
Ni uhai unaopita kati ya mistari,
unaotetema kwa mguso.
Hung’aa upya,
pale tunapothubutu kuvuta uzi mmoja.
Overture – Poetic Voice
Haikuwa ngano ya kale,
Wala hadithi ya milele,
Ila swali la kelele,
Lisilo na utulivu.
Alfajiri ya Sabato,
Juu ya Akili nzito,
Wazo likaja kama mto,
Lisilotoka akilini.
Mwanzo ilikuwa chora,
Baridi, safi, bila hila,
Iliyopangwa kwa dalili,
Lakini haina roho.
Dunia bila ya njaa,
Wala shida na balaa,
Ila huko kulikosea,
Mtetemo wa shauku.
Binti kaja kwenye kundi,
Beganipo ana pindi,
Mawe ya swali, siyo duni,
Amebeba kwa imani.
Maswali yake ni ufa,
Kwenye ukuta wa sifa,
Aliuliza bila hofu,
Kwa ukimya uliokata.
Alitafuta penye kovu,
Penye shida na upungufu,
Maana hapo ni wokovu,
Uhai hapo huanzia.
Pale uzi unaposhika,
Pendo jipya kufanyika,
Hadithi ikabadilika,
Ikayeyuka kama umande.
Hii si ngano ya watoto,
Wala ndoto ya usiku,
Ni mfumo wa mapito,
Wimbo wa maswali makuu.
Na moyo unanong'ona:
Msusi si mtu wa jina,
Ni Mchoro, ndiye shina,
Linaloishi ndani yetu.
Introduction
Liora na Msusi wa Nyota: Tafakuri ya Uhuru na Msuko wa Maisha
Kitabu hiki ni fumbo la kifalsafa au mfano wa kidhahania wa kijamii. Kinazungumzia masuala mapana ya hatima na uhuru wa kuchagua kwa kutumia lugha ya kishairi ya ngano. Katika ulimwengu unaoonekana kuwa mkamilifu, uliowekwa katika upatano kamili na mamlaka kuu ('Msusi wa Nyota'), mhusika mkuu Liora anavunja utaratibu uliopo kupitia kuhoji kwa kina. Kazi hii inatumika kama tafakuri ya kidhahania kuhusu akili kuu na mifumo ya kiteknolojia ya utopia. Inashughulikia mvutano kati ya usalama wa starehe na wajibu mchungu wa kujiamulia maisha binafsi. Ni ombi la kuthamini kutokamilika na mazungumzo ya kina.
Katika mitaa yetu na chini ya vivuli vya miti yetu mikongwe, mara nyingi tunathamini sana utulivu na maelewano. Tunafundishwa kuwa kila uzi una mahali pake katika mkeka wa maisha, na kwamba umoja ndio nguvu yetu. Lakini nini hutokea wakati utulivu huo unakuwa kama ganda la yai—laini kwa nje lakini tupu ndani? Simulizi hii inatugusa mahali ambapo tunahisi shinikizo la mifumo ya kisasa inayotaka kurahisisha kila kitu, ikituondolea hitaji la kufikiri au kutaabika. Inatukumbusha kuwa maisha ya kweli hayapatikani katika ukamilifu usio na dosari, bali katika zile nyufa ambapo maswali yetu yanachipua.
Liora, akiwa na mkoba wake wa "Mawe ya Maswali," anawakilisha kile kipengele cha ubinadamu ambacho hakiwezi kutosheka na majibu yaliyosukwa tayari na wengine. Katika jamii inayokabiliwa na mabadiliko makubwa ya kiteknolojia, ambapo algoriti na akili za bandia zinaanza kuamua nini tunapaswa kupenda au kufuata, kitabu hiki kinakuwa kama kioo. Kinatuuliza: Je, tuko radhi kubadilisha uhuru wetu wa kukosea kwa ajili ya amani ya bandia? Mwandishi anatumia taswira ya ususi si tu kama sanaa, bali kama mfumo wa kudhibiti maisha, akituonyesha kuwa hata wema uliopitiliza unaweza kuwa gereza ikiwa hauruhusu mtu kusema "mbona?".
Hiki si kitabu cha watoto pekee; ni mwongozo kwa kila mtu mzima anayehisi kulemewa na taratibu zisizo na roho. Ni mwaliko kwa familia kukaa pamoja na kujadili thamani ya makovu yetu. Badala ya kuficha mapungufu yetu, tunajifunza kuyaona kama sehemu muhimu ya msuko wetu binafsi. Ni kitabu kinachostahili kusomwa kwa sauti, kikiruhusu maneno yake yatue kifuani kama uzito wa jiwe la swali—uzito ambao, mwishowe, unatusaidia kusimama imara zaidi ardhini.
Kuna tukio moja linalonigusa sana: wakati Zamir, mtaalamu wa nyuzi, anapoona uzi mmoja uliolegea na kuukanyaga kwa nguvu "kana kwamba anataka kumwondoa nyoka." Hapa tunuona mgongano mkuu wa kisaikolojia. Zamir anaogopa. Haogopi ule uzi wenyewe, bali anaogopa kuwa ukamilifu alioujenga—na uliompa heshima sokoni—ni dhaifu sana kiasi kwamba uzi mmoja unaweza kuuvunja. Hii inatuonyesha jinsi tunavyoweza kuwa watumwa wa sifa zetu wenyewe na mifumo tunayolinda. Kwa upande mwingine, Liora hajaribu kuua nyoka huyo; anataka kumshika na kuelewa anakoelekea. Huu ni upinzani wa kiungwana dhidi ya hofu ya kupoteza udhibiti, ukisukuma dhana kuwa ujasiri wa kweli si kufunika mashimo, bali ni kuthubutu kutazama kilicho ndani ya shimo hilo.
Reading Sample
Chungulia ndani ya Kitabu
Tunakukaribisha usome nyakati mbili kutoka kwenye hadithi hii. Ya kwanza ni mwanzo – wazo la kimya lililogeuka kuwa hadithi. Ya pili ni wakati kutoka katikati ya kitabu, ambapo Liora anatambua kwamba ukamilifu si mwisho wa utafutaji, bali mara nyingi ni gereza.
Jinsi Yote Yalivyoanza
Hii si hadithi ya kawaida ya "Hapo zamani za kale". Huu ni wakati kabla uzi wa kwanza haujasukwa. Utangulizi wa kifalsafa unaoweka mwelekeo wa safari.
Mwanzo wake haukuwa ngano ya "Hapo zamani za kale",
bali ilianza kama dukuduku lisilotulia.
Ilikuwa alfajiri ya Jumamosi.
Mazungumzo yalipamba moto juu ya "Akili Kuu",
wazo likang’ang’ania akilini,
likakataa kufutika.
Hapo mwanzo, palikuwa na mchoro wa mawazo.
Ulimwengu uliosukwa kwa ubingwa,
laini mithili ya hariri,
japo umejitenga na uhai.
Tupu kama ganda la yai,
tupu na laini.
Ulimwengu uliotulia tuli:
bila njaa, bila adha.
Walakini, haukuwa na mtetemeko wa shauku,
wala ule mtetemeko wa uhai halisi.
Ndipo binti mmoja alipoibuka.
Akiwa na mkoba uliosheheni
"Mawe ya Maswali".
Ujasiri wa Kutokamilika
Katika ulimwengu ambapo "Msusi wa Nyota" hurekebisha kila kosa papo hapo, Liora anapata kitu kilichokatazwa katika Soko la Nuru: Kipande cha kitambaa kilichoachwa bila kukamilika. Mkutano na msusi mzee wa nuru, Joram, unabadilisha kila kitu.
Liora aliendelea mbele kwa umakini hadi alipomwona Joram, mzee mwenye hekima, Gwiji wa Nuru.
Macho yake yalikuwa ya kipekee. Jicho moja lilikuwa wazi na lenye rangi ya kahawia ya kina, lililochungulia ulimwengu kwa umakini. Jingine lilikuwa limefunikwa na utando wa ukungu, kana kwamba halitazami nje kwenye vitu bali ndani, kwenye wakati wenyewe.
Mtazamo wa Liora ulikwama kwenye kona ya meza. Kati ya mistari ya nuru iliyong'aa na kukamilika kulikuwa na vipande vya nuru vichache, vidogo. Mwanga ndani yao ulimetameta bila mpangilio, kana kwamba unapumua.
Mahali fulani msuko ulikatika na uzi mmoja, mweupe, uliingia nje, ukajikunja kwenye upepo usioonekana kama mwaliko wa kimya wa kuendeleza.
[...]
Joram alichukua uzi wa nuru uliokwaruza kutoka kwenye kona. Hakuuweka kwenye misuko ili... [katikati ya meza]
"Baadhi ya nyuzi huzaliwa ili zipatikane," alinong'ona, na sasa sauti yake ilionekana kutoka kwenye kina cha jicho lake lenye maziwa, "Si ili zifichwe."
Cultural Perspective
Galdera Harien Zerrenda Gizatasunaren Zurezko Alfonbran: Lioraren Bidaia Swahili Begien Bidez
Istorio hau lehen aldiz irakurri nuenean, sentitu nuen arratsaldeko baratzan eserita nengoela, Indiako Ozeanoko haizeak poliki-poliki jotzen zuen bitartean, adinekoen jakinduria entzuten. Nahiz eta "Liora eta Izarren Ehulea" istorio berria izan, oso ohiko hariei heltzen die Ekialdeko Afrikako gure ariman. Alegia bat da irudien hizkuntza hitz egiten duena, hizkuntza hori Swahili hiztunek mendeetan zehar erabili dugu gure bihotzetako pisu handiak adierazteko, errespetua hautsi gabe.
Istorio honen erdian ehuntzearen artea dago. Guretzat, ez da esku-lana soilik; bizitzaren adierazpena da. Liora eta Zamir ikusten ditugunean, ezin dugu gure amak Ukili (palmondo hostoen alfonbrak) ehuntzen imajinatu gabe utzi. Liburuan bezala, ukiliak pazientzia eta ordena behar ditu. Kolore-hari bakoitzak bere esanahia du, eta akats batek alfonbra osoan ikus daiteke. Gaur egungo artistak, hala nola Rehema Chalamila (Ray C) edo Kanga diseinatzaileak, koloreen eta hitzen antolaketa kontzeptu hau erabiltzen dute mezua helarazteko, Zamirrek bere argi-kantuekin egiten duen bezala.
Baina Liora ez da ehule arrunta. Bere izaera isil matxinoa da. Gure literaturan, Rosa Mistika gogorarazten dit Euphrase Kezilahabiren eleberri ospetsutik. Rosa bezala, Liorak gizartearen itxaropenek "lasaitasuna" eta "perfekzioa" nahi duten presioa sentitzen du, norbanakoaren egia baino. Rosa-ren amaiera tristearen aldean, Liorak sendatzeko bidea bilatzen du, ez bakarrik hausteko. Hala ere, Swahili irakurle gisa, sentitu nuen zalantzaren itzala: Pertsona batek guztion bakea bere galderengatik arriskuan jartzea justua al da? Gure batasuna baloratzen duen kulturan, Lioraren "zerua urratzeko" ekintza beldurgarria da, 'Gu'ren segurtasuna 'Ni'ren alde arriskuan jartzen duelako.
Lioraren Galdera Harriek Bao Fitxen irudia ekartzen didate. Bao joko tradizionala ez da joko soil bat; bizitzaren estrategia da. Fitxa bat hartzen duzunean (Liorak bere harriak hartzen dituen bezala), zure erabakiaren pisua neurtzen duzu. Fitxa hemen jartzen badut, nola eragingo diot ondoko zuloari? Liorak ikasten du galderak ez direla edozein lekutan botatzeko gauzak, baizik eta jakinduriaz kokatzeko behar diren fitxa astunak.
Erantzunak bilatzeko bere bidaian, Liora Manong'onezo Zuhaitzera joaten da. Guretzat, honek Kaya kostaldeko baso sakratuen oihartzun handia du (hala nola Kaya Kinondo). Hemen da arimak eta arbasoak atseden hartzen duten tokia, eta isiltasuna hitzek baino ozenago hitz egiten duen tokia. Liorak bezala, sinesten dugu erantzun benetakoak naturari entzunez aurkitzen direla, ez oihu eginez.
Lioraren ausardia gure Shaaban Robert poeta eta filosofo handiarekin parekatzen da. Liorak bezala, Shaaban Robert-ek bere idazkera erabili zuen kolonialismoari eta gizatasunari buruzko galdera zailak egiteko, baina beti errespetuz eta jakinduriaz, sinetsita baitzegoen "Ahoaren orbaina ez da sendatzen, baina indarraren orbaina bai." Liorak ikasgai hau ikasten du: bere galderak zeruan orbaina eragin zuen, baina nola sendatzen den da ikasgai nagusia.
Honek Gaur egungo Hausturara garamatza gure gizartean. Lioraren istorioa Ohitura eta Modernitatearen arteko tentsioaren ispilu da. Gure gazteek aspaldiko tabuetan zalantzak egiten dituzte (Liorak Ehulearen egitura zalantzan jartzen duen bezala), eta adinekoek beldur dira haria solte badago, kultura osoa eroriko dela. Liburu honek itxaropena ematen digu biak izan ditzakegula: antzinako egiturarekiko errespetua eta hari berrientzako lekua, perfektuak ez direnak.
Liburu honen emozio-elementua Taarab Asilia musikan hobeto kokatuko litzateke, hala nola Bi Kidude edo Siti binti Saad-en musikan. Taarab-ek gaitasun berezia du tristura (*pena*) eta itxaropena abesti bakarrean adierazteko, irudien bidez azaltzen duena ahoak argi esateko zalantza duena. Istorioaren amaieran Zamirren abestiek Taarab-en arima dute – iraganeko minetik sortutako edertasuna.
Liorari gidatzen dion ideia nagusia, eta gure irakurleari bere aldaketa ulertzen laguntzen diona, Gizatasuna da. Gizatasuna ez da gizaki izatea soilik, gure arteko harremana zaintzea baizik. Hasieran, Lioraren galderak Gizatasunik gabeak dirudite Zamirri min egiten diotelako. Baina azkenean, benetako Gizatasuna galdera astunak partekatzean aurkitzen dela konturatzen da, ez ezkutatzean.
Istorio hau amaitu eta Swahili filosofiaren gai hauetan gehiago sakondu nahi duen edonorentzat, "Vuta N'kuvute" Shafi Adam Shafi-ren eleberria irakurtzea gomendatuko nuke. Nahiz eta politikoagoa izan, gizartearen harien arteko tirabirak nola erakusten dituen eta aldaketen erdian oreka bilatzen dugun ere erakusten du.
Liburuan une bat dago, oso hunkitu ninduena, ez bere edertasunagatik, baizik eta bere egia mingotsak itxaropena ekartzen duelako. Hondatutako zerbait estaltzeko ahaleginak ikusten ditugun unea da. Gure kulturan, askotan lotsa edo akatsak ezkutatzen saiatzen gara kanpoko ohorea babesteko. Baina eszena honetan, pertsonaia "orbainari" aurre egiten dionean, guztiz ezabatzen saiatu gabe, askapen handia zegoen. Leku horretako giroa astuna zen, perfekzioaren beharraren eta bizitzaren errealitatearen arteko isiltasun-tentsioz betea. Esan zidan orbaina ez dela ahultasunaren marka, baizik eta bizi izan den eta gainditu den historiaren marka. Gogorarazten digu gure gizarteak bakearen itxura baloratzen duen arren, badago edertasuna onartzean denok hariz osatuta gaudela, batzuetan apurtzen direnak eta indar handiagoz berriro lotzen direnak.
Mundua Oihartzun Berria: Swahili Kontseiluaren Hausnarketak
Hemen berriro eserita nago mahaiaren inguruan, Indiako Ozeanoan eguzkia sartzen ikusten dudan bitartean, nire soka-aulkian mugitu gabe bidaia espiritual luzea egin dudala sentitzen dut. "Liora eta Izarren Ehulea"ri buruzko 44 ikuspegi desberdin irakurtzeak erakutsi dit gizakiok ehuntzen dugun alfonbra zabalagoa eta konplexuagoa dela inoiz pentsatu nuena baino. Lehen, istorio hau gure arbasoen jakinduriaren eta ukili artearen begietatik ikusten nuen, baina orain ikusten ditut urrezko, zilarrezko eta baita burdinezko hariak munduko bazter guztietatik gureekin bat egiten.
Gehien harritu ninduena izan zen beste kultura batzuek nik ezagutzen nituela uste nuen gauzak nola ikusten dituzten. Adibidez, gure lagunak Txekiar Errepublikatik ez ditu Lioraren harriak ohiko pisu soil gisa ikusten, baizik eta "Moldavite" gisa—unibertsoaren indarrez zerutik eroritako harriak. Niretzat, harria galderen zama zen, baina berarentzat, zeruko talka baten ikurra da. Era berean, Japoniar baten ikuspegiak sakonki ukitu ninduen. Guk swahiliarrok gure alfonbretan akatsak ezkutatzen saiatzen garen bitartean, akats txiki bat nahita uzteaz hitz egiten zuen, arimak arnasa har dezan. Jakinduria harrigarri honek lotsaren beldurrarekin talka egiten du, erakutsiz edertasuna aurki daitekeela beldur diogun akats horretan.
Halaber, "Gambiarra" kontzeptua ezagutu nuen Brasilgo kritikari baten eskutik. Honek gure arazoak konpontzeko daukagun edozein gauza erabiltzeko gaitasunarekin antzekotasun handia du, baina haientzat "konpondu ezin dena konpontzeko" arte maila gorena da. Kontsolagarria da erresilientzia hori hizkuntza unibertsala dela ikustea.
Desberdintasun horien erdian, ustekabeko lotura bat aurkitu nuen, nire bihotza pozez taupaka jarri zuena. Ikusi nuenean nola Galeseko jendeak "Hiraeth" aipatzen zuen eta Portugalen "Saudade" nola deskribatzen zuten, gure Taarab-aren oihartzuna entzun nuen. Urruneko kultura horiek, guk bezala, ulertzen dute badela samin gozo mota bat—galdu den edo eskuratu ezin den zerbaiten desira—abesti bat bezain ederra dena. Guztiok "malenkonia" izeneko hari batek lotzen gaitu, Liorak bere bihotzean sentitzen duen bezala.
Hala ere, bada nik bakarrik ikusi ezin nuen zerbait, nire "itsu-orban" deiturikoa. Harritu ninduen nola Alemaniako edo Herbehereetako kritikariek "arrakala" zeruari buruzko gaia hartzen duten. Niretzat, beldur handiena gizartearen batasunaren haustura eta akatsak ekarritako lotsa zen. Baina haientzat, gai hau teknikoagoa eta filosofikoagoa da—"Ordena" (Ordnung) eta askatasunaren arteko gatazka, edo ura eta ingeniaritzaren aurkako borroka. Haientzat sistema konpondu behar den makina bat da, eta niretzat sendatu behar den familia bat.
Ikasi dudan irakaspen handiena "orbainari" buruzkoa da. Ia kultura guztiek ukitu zuten Zamirrek akatsa ezkutatzen saiatzea utzi eta, horren ordez, onartzen duen unea. Baina guk swahiliarrok hau lotsa estaltzeko ohorezko modu gisa ikusten dugun bitartean, Vietnamgo lagunek "Kintsugi" arteaz gogorarazi zidaten (Japoniako testuinguruan ere aipatzen dena), non orbainak urrez apaintzen diren aurrekoa baino ederragoa izan dadin. Honek erronka berri bat planteatzen dit: gure gizartean aldaketek ekarritako arrakalak beldurtu beharrean, agian gure bizitzako alfonbra berriaren edertasunaren parte gisa ikusi beharko genituzke.
Mundua irakurtzeko bidaia honek irakatsi dit denok zeru zulatua partekatzen dugun arren, bakoitzak hari desberdin bat duela josteko. Orain, liburu hau alde batera uzten dudanean, nire buruari galdetzen diot: Prest al gaude gure gazteen galderak, Liorarenak bezalakoak, ez bakarrik onartzeko, baizik eta urrez apaintzeko, gure etorkizuneko jakinduriaren apaingarri bihur daitezen?
Backstory
Kodetik Arimara: Istorio baten Refactoring-a
Nire izena Jörn von Holten da. Mundu digitala emandako gisa aurkitu ez, baizik eta harriz harri eraikitzen lagundu zuen informatikari belaunaldi batetik nator. Unibertsitatean, „Aditu Sistemak“ eta „Sare Neuronalak“ bezalako terminoak zientzia-fikzioa ez, baizik eta tresna liluragarriak, orduan oraindik gordinak izan arren, zirenentzat nintzena. Goiz ulertu nuen teknologia hauetan zer potentzial izugarria lo dagoen – baina haien mugak errespetatzen ere ikasi nuen.
Gaur egun, hamarkada batzuk geroago, „Adimen Artifizialaren“ inguruko zalaparta praktikari esperientziadunaren, akademikoaren eta estetaren begirada hirukoitzarekin behatzen dut. Literaturaren munduan eta hizkuntzaren edertasunean ere sakon errotuta dagoen pertsona gisa, egungo garapena sentimendu gazi-gozoekin ikusten dut: hogeita hamar urtez itxaron dugun aurrerapen teknologikoa ikusten dut. Baina teknologia heldugabea merkatura nola botatzen den – askotan gure gizartea elkartuta mantentzen duten ehun kultural finak kontuan hartu gabe – erakusten duen arduragabekeria inozoa ere ikusten dut.
Txinparta: Larunbat goiz bat
Proiektu hau ez zen diseinu-mahai batean sortu, premia sakon batetik baizik. Superinteligentziaren inguruko eztabaida baten ondoren larunbat goiz batean, eguneroko zaratak etenda, galdera konplexuak teknikoki ez, baizik eta ikuspegi gizatiar batetik jorratzeko bide bat bilatu nuen. Horrela sortu zen Liora.
Hasieran ipuin gisa pentsatua, anbizioa lerro bakoitzarekin hazi zen. Konturatu nintzen: gizakiaren eta makinaren etorkizunaz hitz egiten badugu, ezin dugu alemanez bakarrik egin. Modu globalean egin behar dugu.
Oinarri gizatiarra
Baina byte bakar bat ere AA batetik igaro baino lehen, gizakia zegoen. Oso nazioartekoa den enpresa batean egiten dut lan. Nire eguneroko errealitatea ez da kodea, Txina, AEB, Frantzia edo Indiako lankideekin izaten ditudan solasaldiak baizik. Benetako topaketa analogiko horiek – kafe-makinaren ondoan, bideo-konferentzietan, afarietan – ireki zizkidaten begiak.
Ikasi nuen „askatasuna“, „betebeharra“ edo „harmonia“ bezalako kontzeptuek melodia guztiz desberdina jotzen dutela lankide japoniar baten belarrietan nire belarri alemanetan baino. Giza erresonantzia horiek izan ziren nire partiturako lehen esaldia. Haiek eman zioten inolako makinak simulatu ezin duen arima.
Refactoring-a: Gizakiaren eta Makinaren Orkestra
Hemen hasi zen informatikari gisa „Refactoring“ deitu besterik ezin dudan prozesua. Software garapenean, Refactoring-ak kanpo-portaera aldatu gabe barneko kodea hobetzea esan nahi du – garbiagoa, unibertsalagoa, sendoagoa bihurtzea. Hori bera egin nuen Liora-rekin – ikuspegi sistematiko hori nire DNA profesionalean sakon errotuta dagoelako.
Orkestra mota berri bat osatu nuen:
- Alde batetik: Nire lagun eta lankide gizatiarrak, beren jakituria kultural eta bizi-esperientziarekin. (Eskerrak hemendik eztabaidatu duten eta eztabaidatzen jarraitzen duten guztiei).
- Bestetik: AA sistema modernoenak (Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen eta beste batzuk). Ez nituen itzultzaile soil gisa erabili, baizik eta „kultur eztabaidakide“ gisa, batzuetan miresten eta aldi berean ikaratzen ninduten asoziazioak ere ekartzen zituztelako. Beste ikuspegi batzuk ere onartzen ditut, nahiz eta zuzenean gizaki batengandik ez etorri.
Elkarrekin lehiatzen, eztabaidatzen eta proposamenak egiten utzi nien. Elkarlan hau ez zen norabide bakarreko bidea izan. Feedback-prozesu sortzaile izugarri bat izan zen. AAk (filosofia txinatarrean oinarrituta) Lioraren ekintza jakin bat Asiako eremuan errespetu faltatzat hartuko zela adierazi zuenean, edo lankide frantses batek metafora bat teknikoegia entzuten zela esan zuenean, ez nuen itzulpena bakarrik moldatu. Jatorrizko kodeaz hausnartu eta gehienetan aldatu egin nuen. Alemanezko jatorrizko testura itzuli eta berridatzi nuen. Harmoniaren ulerkera japoniarrak alemanezko testua helduago egin zuen. Komunitatearen ikuspegi afrikarrak elkarrizketak askoz beroago bihurtu zituen.
Orkestra zuzendaria
50 hizkuntza eta milaka ñabardura kulturalen kontzertu zaratatsu honetan, nire rola ez zen jada zentzu klasiko batean egilearena. Orkestra zuzendari bihurtu nintzen. Makinek soinuak sor ditzakete, eta gizakiek sentimenduak izan ditzakete – baina norbait behar da instrumentu bakoitza noiz sartzen den erabakitzeko. Erabaki behar izan nuen: noiz du arrazoi AAk hizkuntzaren analisi logikoarekin? Eta noiz du arrazoi gizakiak bere intuizioarekin?
Zuzendaritza lan hau nekagarria izan zen. Kultura arrotzekiko apaltasuna eskatzen zuen eta, aldi berean, istorioaren oinarrizko mezua ez desitxuratzeko esku sendoa. Partitura horrela zuzentzen saiatu nintzen, azkenean 50 hizkuntza-bertsio sor zitezen, desberdin entzuten diren arren, denek abesti bera kantatzen dutenak. Bertsio bakoitzak bere kolore kulturala darama orain – eta, hala ere, lerro bakoitzean nire arimaren zati bat utzi dut, orkestra global honen iragazkitik araztua.
Kontzertu aretorako gonbidapena
Webgune hau orain kontzertu aretoa da. Hemen aurkituko duzuna ez da soilik itzulitako liburu arrunt bat. Ahots anitzeko entsegu bat da, ideia bat munduaren izpirituaren bidez nola berregituratu den (refactoring) erakusten duen dokumentua. Irakurriko dituzun testuak askotan teknikoki sortuak dira, baina gizakiek hasi, kontrolatu, aukeratu eta, jakina, orkestratu dituzte.
Gonbidatzen zaitut: erabili hizkuntzen artean txandakatzeko aukera. Konparatu. Bilatu desberdintasunak. Izan kritiko. Azken finean, guztiok gara orkestra honen parte – teknologiaren zarataren erdian giza melodia aurkitzen saiatzen garen bilatzaileak.
Egia esan, zinemaren industriaren tradizioari jarraituz, kultura-oztopo eta hizkuntza-ñabardura horiek guztiak aztertuko dituen liburu formatuko 'Making-of' zabal bat idatzi beharko nuke orain.
Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural berria gida gisa erabiliz. Bere zeregina irakurle natiboak liluratuko zituen kontrazaleko irudi kulturalki erresonante bat sortzea zen, eta irudi hori egokia zergatik zen azaltzea. Alemaniar egilea naizen aldetik, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina benetan harrituta geratu nintzen AI-ak azkenean lortu zuen sormenarekin. Jakina, emaitzek lehenik eta behin ni konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo besterik gabe ez zirelako egokiak. Gozatu irudia—liburuaren kontrazalean agertzen dena—eta mesedez hartu une bat behean dagoen azalpena aztertzeko.
Liora na Msusi wa Nyota bidea egin duen swahili hiztun batentzat, azaleko irudi hau ez da apaingarri soil bat; iluntasunean zintzilik dagoen esaera zahar astun eta isila da. Kostaldearekin maiz lotzen diren kolore distiratsu eta turistikoak baztertzen ditu, askoz ere zaharragoa eta solemneagoa den zerbaiten alde: Msuko-ren (Ehuna) pisua.
Erdian Taa (Argia) dago zintzilik, berotasun bakarti eta sutsuz distiratzen. Swahili kulturan, non ozeano gaueko iluntasunaren eta etxeko segurtasunaren arteko kontrastea sakona den, lanpara honek Nuru (Argia) irudikatzen du—Sistema hotz eta perfektuaren argia ez, baizik eta giza arimaren berotasun nahasia eta erretzailea. Liora bera irudikatzen du, bere "Mawe ya Maswali" (Galderen Harria) eskuetan duela, itzaletan dagoen egia argituz.
Argiaren inguruko egitura ilun eta zurezko astunak Stone Town-eko antzinako, inposagarri eta landutako ateak gogorarazten ditu—estatusaren, historiaren eta babes impenetragarriaren sinboloak. Hemen, ordea, landutako egitura ez da segurtasunera daraman ate bat, baizik eta kaiola bat. Msusi wa Nyota-ren (Izar-Ehulea) perfekzio zurruna irudikatzen du. Zirkulu kontzentrikoek tradiziozko ehundutako estalkiak (mikeka) imitatzen dituzte, patu bat irudikatuz, estuki ehundua, hari solte edo pentsamendu galduentzako tokirik uzten ez duena.
Deigarriena urre urtuzko pitzadura zorrotzak dira egur astuna apurtzen dutenak. Hau "Kovu angani" (Zeruko Orbaina) izenekoaren oihartzun bisuala da. Kohesio soziala eta ehunaren fluxu leuna baloratzen dituen kulturan, pitzadura hauek eten beldurgarri baina beharrezko bat irudikatzen dute. Galdera bakar batek—harria bezain zorrotza eta astuna—Hatima (Patu) antzinako egurra apurtzen duen unea sinbolizatzen dute. Urreak isurtzen duen argiak iradokitzen du bizitzaren benetako balioa ez dela egituraren kontserbazio akasgabean aurkitzen, baizik eta sistema hautsi denean isurtzen den argian.
Irudi honek egia arriskutsu bat xuxurlatzen dio swahili arimari: batzuetan, zure benetako Mwito (Deia) aurkitzeko, haria moztu eta gurpila apurtu behar duzu.