Liora ve Yıldız Dokuyucu
Ipuin moderno bat desafiatzailea eta saritzailea dena. Irauten duten galderei aurre egiteko prest daudenentzat – heldu eta haurrentzat.
Overture
Bu bir masalla başlamadı.
Yerinde duramayan,
zihne sığmayan bir soruyla başladı.
Bir cumartesi sabahıydı.
Üstün bir zekâ üzerine bir sohbet,
ve zihinden bir türlü atılamayan bir düşünce.
Önce bir taslak vardı.
Soğuk, düzenli, pürüzsüz ve ruhsuz.
Nefessiz bir dünya:
Açlığın, zahmetin uğramadığı bir yer.
Ama "özlem" denen o ince sızıdan,
o hafif titreyişten yoksundu.
Derken bir kız girdi o çemberden içeri.
Sırtında Soru Taşlarıyla yüklü bir sırt çantası.
Soruları, mükemmelliğin üzerindeki çatlaklardı.
Sorularını, her çığlıktan daha keskin bir sükûnetle soruyordu.
Pürüzleri arıyordu;
çünkü hayat ancak pürüzde başlardı,
çünkü yeni bir şeyin düğümlenebileceği iplik,
ancak orada tutunabilirdi.
Anlatı kalıbını kırdı.
İlk ışığın düştüğü bir çiy tanesi gibi yumuşadı.
Kendini dokumaya
ve dokunan şeyin ta kendisi olmaya başladı.
Okuyacağın bu satırlar, klasik bir masal değil.
Düşüncelerin dokusudur,
soruların ezgisidir,
kendini arayan bir nakıştır.
Ve bir his fısıldıyor:
Yıldız Dokuyucu sadece bir karakter değil.
O aynı zamanda satır aralarında işleyen,
ona dokunduğumuzda titreyen
ve bir ipliği çekmeye cesaret ettiğimiz yerde
yeniden ışıldayan bir desendir.
Overture – Poetic Voice
İşbu hikâyet bir kıssa-i hayaliye ile başlamadı;
Bilakis bir sual-i bî-karar ile,
Ki zihne sığmaz, sükûnet bulmaz idi.
Yevm-i Sebt’in sabahı idi.
Akl-ı Külli üzerine bir musahabe,
Ve dimağdan ref’i kabil olmayan bir efkâr.
Bidayette bir Tasvir-i Nizam mevcut idi.
Barid, muntazam, pürüzsüz ve bî-ruh.
Bir Cihan-ı bî-nefes:
Açlığın ve meşakkatin uğramadığı bir mekân.
Lakin "iştiyak" namındaki o ince sızıdan,
O lerze-i hafifyeden mahrum idi.
Nagâh ol daireye bir duhter kadem bastı.
Sırtında bir heybe,
Ki "Sual Taşları" ile hamule idi.
Sualleri, kemâlatın üzerinde birer rahne idi.
Ve sual ederdi öyle bir sükûnetle ki,
Her feryattan daha keskin ve bürran idi.
Ol pürüzleri taharri eylerdi;
Zira hayat ancak orada neşet ederdi,
Zira iplik ancak orada bir tutamak bulur,
Ve yeni bir şey orada ukde olabilirdi.
Rivayet kendi kalıbını şikest eyledi.
İlk nurun düştüğü bir şebnem gibi leyyin oldu.
Kendini nesceylemeye başladı,
Ve nesc olunan şeyin ta kendisi oldu.
Şimdi kıraat ettiğin bu satırlar, kıssa-i kadim değildir.
Belki efkârın bir nescidir,
Suallerin bir ahengi,
Kendini arayan bir nakış.
Ve bir hiss-i kablelvuku fısıldar ki:
Nessac-ı Nücum, sadece bir suret değildir.
O aynı zamanda satır aralarında hükmeden Desendir —
Ki ona temas ettiğimizde lerze gelir,
Ve bir rişteyi çekmeye cüret ettiğimiz yerde,
Yeniden şavkır.
Introduction
Liora ve Yıldız Dokuyucusu: Pürüzsüz Bir Dünyada Hakikati Aramak
Şiirsel bir masalın kisvesi altında «Liora ve Yıldız Dokuyucusu» en eski soruyu sorar: bir hayatın ne kadarını gerçekten biz seçeriz, ne kadarı bizim için dokunur? Mutlak bir uyum içinde, üstün bir güç –Yıldız Dokuyucu– tarafından kusursuzca yönetilen bir dünyada, Liora adında bir kız çocuğu usulca sormaya başlar: neden? “Düzen bozulmasın” diye nice sözün yutulduğu, sofrada söylenmeyenlerin saklandığı bir kültürde büyümüş bir okur için bu soru hemen tanıdık gelir: sormak, düzene ihanet değil, onu düşünmeye değer bulmaktır. Özünde bu kitap, kusurun değerine ve sormayı sürdürme cesaretine dair zarif bir savunmadır.
Gündelik hayatın koşuşturmacası içinde, her şeyin yerli yerinde olduğu, hiçbir aksaklığın yaşanmadığı o nadir anları bilirsiniz. Sanki görünmez bir el, önümüzdeki engelleri kaldırmış, her şeyi bizim için mükemmel bir sıraya dizmiştir. İşte böyle anlarda içimize tuhaf, tarifsiz bir huzursuzluk çöker; çünkü biliriz ki hayatın hamuru pürüzsüz değildir. "Liora ve Yıldız Dokuyucusu", tam da bu aldatıcı mükemmelliğin ortasına, avucumuzun içinde sıktığımız soğuk bir çakıl taşı gibi düşüyor.
Hikâye, zahmetsiz ve çatışmasız bir dünyanın, ruhu nasıl yavaşça uyuşturduğunu göstererek başlıyor. Herkesin kaderinin "Yıldız Dokuyucu" tarafından ilmek ilmek işlendiği bu yerde, Liora isimli bir kız çocuğu, sırt çantasında taşıdığı "Soru Taşları" ile dolaşıyor. Bizim kültürümüzde, sofrada söylenemeyenler, bakışlarda saklanan sırlar ve "düzen bozulmasın" diye yutulan sözler vardır. Liora, bu suskunluk anlaşmasını bozuyor. Ancak bunu bir isyan bayrağı açarak değil, sadece durup, elindeki taşın ağırlığını hissederek ve o basit, ama yıkıcı soruyu sorarak yapıyor: "Neden?"
Yazar, masalsı bir atmosferin ardında, aslında günümüzün en yakıcı meselesine parmak basıyor: Kendi kararlarımızı vermenin getirdiği o ağır yükü taşımaya hazır mıyız, yoksa kaderimizin iplerini –bu bir yapay zeka, bir algoritma veya toplumsal bir norm olabilir– bizden daha "akıllı" bir güce teslim etmeyi mi tercih ederiz? Kitap, soruların sadece zihinsel birer egzersiz olmadığını, aynı zamanda bir bedeli olduğunu; sorulan her sorunun, kurulu düzende geri dönülmez bir yırtık açabileceğini cesurca yüzümüze vuruyor.
Liora’nın yolculuğu, sadece gerçeği arayan bir çocuğun hikâyesi değil, aynı zamanda büyümenin ve olgunlaşmanın bir metaforudur. Çünkü büyümek, size sunulan o yumuşak, konforlu şalı üzerinizden atıp, hayatın pürüzlü ve soğuk gerçeğiyle temas etmeyi göze almaktır. Kitap, hem yetişkinlerin zihnine hitap eden derin felsefi katmanlara sahip, hem de bir çocuğun kalbine dokunacak kadar duru bir dille yazılmış. Ailecek okunup üzerine uzun uzun konuşulacak, nesiller arası bir köprü kurabilecek nadir eserlerden.
Beni en çok sarsan ve kitabı elimden bırakıp uzun süre boşluğa bakmama neden olan kısım, Liora’nın haklı çıkmanın zaferini değil, sorumluluğun ağırlığını hissettiği o andı. Nuria adında küçük bir kızın, Liora’nın cesaretlendirmesiyle kendi "ışık ipliğini" farklı dokumaya çalışıp elinin zarar gördüğü sahne, özgürlük üzerine okuduğum en çarpıcı bölümlerden biriydi. Bir annenin öfkeyle gelip Liora’ya hesap sorması ve Liora’nın o an, soruların sadece birer tohum değil, bazen de hazırlıksız eller için birer kor olduğunu anlaması... Bu sahne, bireysel özgürlüğün sadece "istediğini yapmak" olmadığını, aynı zamanda başkalarının hayatında açtığımız yaraların sorumluluğunu yüklenmek demek olduğunu o kadar zarif ve acımasız bir dürüstlükle anlatıyor ki, insan kendi hayatındaki "soru taşlarını" yeniden tartma ihtiyacı hissediyor.
Reading Sample
Kitabın İçine Bir Bakış
Sizi hikâyeden iki özel anı okumaya davet ediyoruz. İlki başlangıçtır – hikâyeye dönüşen sessiz bir düşünce. İkincisi kitabın ortasından bir an; Liora'nın mükemmelliğin arayışın sonu değil, çoğu zaman hapishanesi olduğunu anladığı an.
Her Şey Nasıl Başladı
Bu klasik bir “Bir varmış bir yokmuş” masalı değil. Bu, ilk iplik eğrilmeden önceki an. Yolculuğun tonunu belirleyen felsefi bir başlangıç.
Bu bir masalla başlamadı.
Yerinde duramayan,
zihne sığmayan bir soruyla başladı.
Bir cumartesi sabahıydı.
Üstün bir zekâ üzerine bir sohbet,
ve zihinden bir türlü atılamayan bir düşünce.
Önce bir taslak vardı.
Soğuk, düzenli, pürüzsüz ve ruhsuz.
Nefessiz bir dünya:
Açlığın, zahmetin uğramadığı bir yer.
Ama "özlem" denen o ince sızıdan,
o hafif titreyişten yoksundu.
Derken bir kız girdi o çemberden içeri.
Sırtında Soru Taşlarıyla yüklü bir sırt çantası.
Kusurlu Olma Cesareti
“Yıldız Dokuyucu”nun her hatayı anında düzelttiği bir dünyada, Liora Işık Pazarı'nda yasak bir şey bulur: Yarım kalmış bir kumaş parçası. Yaşlı ışık terzisi Yoram ile her şeyi değiştiren bir karşılaşma.
Liora dikkatle ilerledi, ta ki Yoram’ı, yaşlı bir ışık kesiciyi fark edene kadar.
Gözleri sıra dışıydı. Biri berrak ve derin bir kahverengiydi, dünyayı dikkatle inceleyen. Diğeri sütsü bir perdeyle kaplıydı, sanki dışarıdaki şeylere değil de, içeriye, zamanın ta kendisine bakıyor gibiydi.
Cultural Perspective
Hari artean bidaia bat: Lioraren munduan gure burua aurkitzea
Lerro hauek idazten ditut, Turkiako, Anatoliako lurraldeen mila urteko istorio-kontaketa ibaiak elikatzen duen norbait naizen aldetik. "Liora eta Izar Ehulea" irakurtzen ari nintzela, ez nuen soilik unibertsala den galdera baten arrastoari jarraitzen; aldi berean, nire memoria kulturalaren sakontasunean oihartzuna zuten doinu, ehundura eta galdera ezagunak entzuten nituen. Lioraren galdera-harriak Anatoliako herri plaza bakoitzean, familia elkarrizketa bakoitzean isilik dagoen "hitz-harria" deitzen diogun isiltasun astun eta pentsakorraren oroitzapena ekarri zidan. Hau ez da soilik esaten dena, baizik eta esaten ez dena, edo ezin dena esan, eramateko ardura.
Lioraren barruko jakin-min urduria, mugiezina, Sabahattin Aliren "Kuyucaklı Yusuf"eko Yusuf gogorarazten dit. Hark ere bere patuari ihes egin nahi zion, bere erroak ez, baizik eta zerua entzun nahi zuen. Liorak bezala, eskainitako "orden perfektua" ez, baizik eta akatsa, egia bilatzen zuen. Hemen, gure literaturan, galdetzea ez da luxu bat, askotan existentziaren borroka bat baizik. Gure historian ere, Mevlana Celaleddin-i Rumiren "Gordin nintzen, egosi nintzen, erre nintzen" esaldien atzean dagoen eraldaketa izugarria pentsatzen dut. Hura ere galdera batekin ez al zen abiatu? Ulermen finkatuen gainetik, maitasunaren eta zentzuaren bila, jakinduria guztiak zalantzan jarriz bidaia bat eginez. Lioraren Fısıltı Ağacı bisitatzea, Kapadokiako tximinia-formako harkaitzen artean ezkutatuta dagoen, mila urteko freskoak gordetzen dituen haitz-eliza baten isiltasuna gogorarazten dit. Han denbora beste era batera igarotzen da; hormek xuxurlatzen dute.
Galdera horrek ukitzen duen artea, lur hauetan alfonbra eta kilim ehuntzearen metafora sakonago batean bihurtzen da. Ez da soilik marrazkia, baizik eta korapilo bakoitzean otoitz bat, oroitzapen bat, identitate bat ehuntzen da. Gaur egungo artista Zeta zimurtua-ren lanetan teknika tradizional hau memoria pertsonala eta gizarte-geruzak zalantzan jartzeko tresna bihurtzen da. Liorak ehuna estutzeak hemen "patchwork"aren filosofia gogorarazten du: zatiekin, desberdintasunekin, baita urradurekin ere, oso eta indartsu berri bat sortzea. Ideia hau, berriki bizi izan dugun lurrikara handi baten ondoren, "elkartasuna" baino haratago, "elkarrekin nola berreraiki dezakegu?" galderari emandako erantzun kolektiboaren erdigunean dago. Hau da gure "urradura" modernoa: Hondamendiak sortutako hutsunean, arau zurrunak ez, baizik eta elkar ulertzea eta hari desberdinekin marrazki berri bat ehuntzen ikastea.
Liora eta Ozanen tentsioa, Yunus Emre-ren bertso hauek gogorarazten dizkit: "Jakintza jakintza jakitea da / Jakintza zure burua jakitea da / Zure burua ez badakizu / Zer irakurtzea da?" Hau ez da soilik kanpoko mundua, baizik eta barruko kontraesanak ere ezagutzeko, onartzeko eta haiekin bizitzeko deia. Ozanen perfekzionismoa, bere barne-ahotsa isilaraztearen truke datorren harmonia-desira bat da. Liora, berriz, agian turkieraz "zure bidea aurkitzea" edo "zure burua bilatzea" bezala deskriba genezakeen, norbanakoak gizartean bere benetako lekua aurkitzeko borroka irudikatzen du. Bilaketa horren musika, ney baten hots sakon eta malenkoniatsuan entzuten da. Kanabera baten gorputzetik ateratzen den soinu mehe eta askatzaile hori, banaketaren eta elkartzearen, galderaren eta erantzunaren adierazpena da aldi berean.
Bidaia honekin jarraitu nahi dutenentzat, Turkiako literaturatik beste ate bat ireki nahi dut: Kürşat Başar-en "Uyumsuz" eleberria. Istanbul modernoaren kaosean, itxuraz dena duen gizon baten, bere barne-hutsunea eta benetako niaren bilaketa kontatzen du. Lioraren antzera, itxuraz perfektua den ehun baten barruan galdutako arima baten, bere kolorea aurkitzeko ahalegina.
Lioraren galdera-sua, gure kulturan batzuetan "obedientzia" eta "kolektiboaren bakea"rekin talka egiten du. Galdera isil honek nire buruan oihartzun egin zuen: "Norbanako baten egia, ehun osoaren harmonia baino baliotsuagoa al da? Urradura konpontzea, inoiz irekitzea baino hobea al da?" Hau da, istorioak gehien pentsarazten digun puntua.
Liburuan gehien hunkitu ninduen unea, pertsonaia batek ikusezina zen zama bat, irribarre perfektu baten azpian nola zeraman ikusi nuen zatia izan zen. Han, isiltasunaren soinua, oihu handienetik ozenago entzuten zen. Airean, epel baina itogarri zen zeta ehundura bat zintzilik zegoela sentitu nuen. Hau, denok noizbait bizi izan dugun, gizarte-itxaropenen eta gure barne-errealitatearen arteko tentsio fin eta mingarria perfektuki harrapatzen zuen. Liorak, ehun perfektu horren barruan akats bat bilatzeak, ez zait soilik matxinada bat iruditu, baizik eta lotura sakon eta gizatiar bat sortzeko nahia. Eszena honek, istorioaren bihotzean, ilusioaren eta errealitatearen, beldurraren eta ausardiaren artean dabilen bibrazio paregabe hori harrapatzen du.
"Liora eta Izar Ehulea", turkieraren ehundura sotilean berriro bizitza hartuz, ez digu soilik ipuin unibertsal bat eskaintzen; aldi berean, gure galderak, gure harriak eta gure flüsterbaum-ak (xuxurla zuhaitzak) pentsatzera gonbidatzen gaitu. Agian irakurle bakoitzak, bere kulturaren hariak erabiliz, istorio honi brodatu bat gehiago egingo dio. Liburu hau, elkarrizketa hori, elkarrekin ehuntzeko aukera hori hasteko iltze perfektua da.
Berrogeita Lau Leihoetatik Begiratuta: Liora Munduarekin Berriro Irakurtzen
Berrogeita lau kultura desberdinetako berrogeita lau kritikari lagunek "Liora eta Izar Ehulea"ri buruz idatzitako saiakerak irakurtzea, Istanbulgo Galata Dorretik hiriko kale eta auzo guztiak aldi berean ikusten saiatzea bezalakoa izan zen niretzat. Baina oraingoan, hiri bat bakarrik ez, mundu osotik etorritako begiradak, metaforak, minak eta pozak nituen begien aurrean. Hasieran, "guztiok istorio bera irakurri dugu" pentsatu nuen. Gero ohartu nintzen ezetz—berrogeita bost istorio desberdin irakurri genituela, hain zuzen ere. Izan ere, kultura bakoitzak Lioraren hariari bere ehungailuan jarri zion, bere koloreekin ehunduz.
Gehien harritu ninduena izan zen galestar kritikariaren "hiraeth" kontzeptuak eta Koreako "han" sentimenduak nola bat egiten zuten ikustea. Biak dira deskribaezinak diren nostalgia eta galera sentimenduak, baina bata itsasoari begira dago, eta bestea historiaren sakontasunari. Galestar lagunak Lioraren bilaketa "hwyl"arekin—ia sakratuari ukitzen dion grinarekin—lotu zuen, eta Koreako lankideak "jeong"az hitz egin zuen, sakonki lotzen duen maitasunaz. Turkiarra naizen aldetik, bi sentimendu horien artean, agian "hüzün" kontzeptuarekin, edo Orhan Pamukek Istanbulen deskribatzen duen melankolia horrekin, baina aldi berean emozio geruza aberats horrekin nengoela konturatu nintzen. Baina ez galestarrek ez korearrek ez zuten "hüzün" ezagutzen. Izan ere, hori, Istanbulgo itsasartean goiz lainotsu batean sentitzen den, Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko arimaren dardara berezia da.
Japoniar kritikariak "mono no aware"—aldi baterako edertasunaren tristura—Lioraren bidaian nola kokatu zuen irakurtzean, arnasa eten zitzaidan. Hark Lioraren galderak "wabi-sabi"rekin, akatsen edertasunarekin, lotu zituen. Aldiz, arabiar lankideak "karam" eta "karama"ri buruz hitz egiten zuen, eskuzabaltasunaz eta ohoreaz, eta Lioraren ausardia erantzukizun sozial gisa ikusten zuen. Brasilgo lagunak, berriz, "saudade"—sentimendu konplexu eta gozo-mingotsa—Lioraren barruko ezinegonari lotu zion. Hiru kontinente desberdin, hiru emozio unibertso desberdin, baina hirurak pertsonaia berari begira. Eta ulertu nuen, turkiar gisa, nire begietan Lioraren bilaketa "bere burua aurkitzea"—hau da, erritmo kolektiboan galdu gabe bere ahotsa eramatea—kontzeptuarekin bat zetorrela. Ez zen Japoniako iragankortasuna, ez Arabiar ohorea, ez Brasilgo melankolia alaia. Hau, Anatoliako milaka urteko nomada arimaren eta kultura sedentarioaren artean harrapatuta zegoen, baina hala ere bere bidea bilatzen zuen nortasun bilaketa zen.
Baina benetan begiak ireki zizkidana, eskoziar kritikariak atzeko azala diseinuari buruz idatzitakoa izan zen. Eskoziako "ceilidh" dantzak, mugimendu kolektiboen geometria zorrotza, Lioraren patuarekin borrokatzera lotu zituen. Nik, berriz, atzeko azalean harria hautsia, sua ikustean, Kapadokiako tuf haitzetako freskoak, denboraren aurka erresistitzen duten baina denborarekin aldatzen diren geruzak gogoratu nituen. Eskoziar lagunak, berriz, dantza pistaren gogortasuna ikusi zuen. Biok genuen arrazoia. Baina biok, bestearen metafora bakarrik ezin genuen pentsatu. Izan ere, nire memorian alfonbra ehungailua zegoen, eta berean dantza pista. Biak ehungintza dira, baina biak desberdinak.
Poloniatik etorritako kritikariak "erromantizismo tragikoaren" tradizioari, eta Errusiatik etorritakoak "dusha"—Errusiar arimari—egin zion azpimarra irakurtzean, pentsatu nuen: Guk turkiarrok ez dugu hain tradizio tragiko astunik. Gurean tragedia badago ere, elkartasuna eta berreraikitzea ere badaude. Agian, gure geografiaren irakaspena da: Erortzen gara, baina berriro altxatzen gara. Karpeta egiten dugu. Baina Poloniaren eta Errusiaren astuntasunak, Liorari askoz ere sakonago eta existentzialago toki batera eraman zuten. Nik, Lioran "neska jakin-mina" ikusi nuen; haiek "matxinatu filosofikoa" ikusi zuten.
Harremanik harrigarriena, berriz, swahiliar kritikariak "ubuntu" kontzeptuarekin eta Indonesiako "gotong royong" kontzeptuarekin aurkitu nuen. Biak dira komunitarioak, biak norbanakoa komunitatearen barruan definitzen dute. Baina turkiar kulturan, norbanakotasunaren eta komunitatearen arteko tentsioa askoz ere zorrotzagoa da. Gurean "zure bidea aurkitzea" esamoldea dago, baina bide hori beti komunitatearen barruan, harekin talka eginez edo harekin adostuz aurkitzen da. Swahili eta Indonesiar lagunek, Liorari komunitatera itzultzen den heroi gisa begiratzen zioten, nik oraindik bidean, oraindik bilatzen ari den norbait bezala ikusten nuen. Agian, Istanbul bi kontinenteetan egotetik datorren ikuspegia da: Inoiz ez guztiz finkatua, inoiz ez guztiz arrotza.
Berrogeita lau saiakera irakurri ondoren, nire saiakera berriro irakurri nuen. Eta ikusi nuen, nik Liorari buruz "galdera harriak" erabiliz hitz egin nuela. Beste inork ez zuen metafora hori erabili. Izan ere, "hitz harria" kontzeptua, Anatoliari dagokion tradizioa da. Errusiar lagunak "dusha" erabili zuen, japoniar lagunak "mono no aware", eskoziar lagunak "ceilidh". Gure bakoitzak, gure kultura oroimenaren sakonenetatik metafora bat atera genuen. Eta metafora horiek, Liorari ezberdintzen diotenak ez, aberasten diotenak dira.
Esperientzia honek hau irakatsi dit: Unibertsaltasuna ez da denok gauza bera ikustea, baizik eta bakoitzak bere leihotik begiratzea eta hala ere giza egia komun batera heltzea. Lioraren galdeketa unibertsala da, baina nola galdetzen duen, zer galdetzen duen eta galdeketa horrek zer kostatzen dion, kulturala da. Ni turkiarra naizen aldetik, bere galderak "ausardia" eta "arriskua" bezala ikusi nituen. Baina Thailandiatik etorritako kritikariak, galdeketa bera "kreng jai"—haizea bezain leun errespetu bat—haustea bezala ikusi zuen. Biok genuen arrazoia. Biok Liora maite genuen. Baina gure bi maitasunak, bi ibai desberdinetatik elikatzen ziren bi adar ziren.
Orain, saiakera hauek irakurri ondoren, Liorari berriro irakurtzen diodanean, nire ahotsa bakarrik ez, berrogeita lau ahotsen desadostasuneko baina aberats koroa ere entzungo dut. Hau ez da kakofonia bat, sinfonia bat baizik. Agian literaturaren gauzarik ederrena hau da: Istorio bera irakurtzen dugu, baina bakoitzak melodia desberdin bat entzuten du. Eta melodia horiek, elkarrekin nahasten direnean, mundua apur bat ulergarriago, apur bat bizigarriago bihurtzen dute.
Backstory
Kodetik Arimara: Istorio baten Refactoring-a
Nire izena Jörn von Holten da. Mundu digitala emandako gisa aurkitu ez, baizik eta harriz harri eraikitzen lagundu zuen informatikari belaunaldi batetik nator. Unibertsitatean, „Aditu Sistemak“ eta „Sare Neuronalak“ bezalako terminoak zientzia-fikzioa ez, baizik eta tresna liluragarriak, orduan oraindik gordinak izan arren, zirenentzat nintzena. Goiz ulertu nuen teknologia hauetan zer potentzial izugarria lo dagoen – baina haien mugak errespetatzen ere ikasi nuen.
Gaur egun, hamarkada batzuk geroago, „Adimen Artifizialaren“ inguruko zalaparta praktikari esperientziadunaren, akademikoaren eta estetaren begirada hirukoitzarekin behatzen dut. Literaturaren munduan eta hizkuntzaren edertasunean ere sakon errotuta dagoen pertsona gisa, egungo garapena sentimendu gazi-gozoekin ikusten dut: hogeita hamar urtez itxaron dugun aurrerapen teknologikoa ikusten dut. Baina teknologia heldugabea merkatura nola botatzen den – askotan gure gizartea elkartuta mantentzen duten ehun kultural finak kontuan hartu gabe – erakusten duen arduragabekeria inozoa ere ikusten dut.
Txinparta: Larunbat goiz bat
Proiektu hau ez zen diseinu-mahai batean sortu, premia sakon batetik baizik. Superinteligentziaren inguruko eztabaida baten ondoren larunbat goiz batean, eguneroko zaratak etenda, galdera konplexuak teknikoki ez, baizik eta ikuspegi gizatiar batetik jorratzeko bide bat bilatu nuen. Horrela sortu zen Liora.
Hasieran ipuin gisa pentsatua, anbizioa lerro bakoitzarekin hazi zen. Konturatu nintzen: gizakiaren eta makinaren etorkizunaz hitz egiten badugu, ezin dugu alemanez bakarrik egin. Modu globalean egin behar dugu.
Oinarri gizatiarra
Baina byte bakar bat ere AA batetik igaro baino lehen, gizakia zegoen. Oso nazioartekoa den enpresa batean egiten dut lan. Nire eguneroko errealitatea ez da kodea, Txina, AEB, Frantzia edo Indiako lankideekin izaten ditudan solasaldiak baizik. Benetako topaketa analogiko horiek – kafe-makinaren ondoan, bideo-konferentzietan, afarietan – ireki zizkidaten begiak.
Ikasi nuen „askatasuna“, „betebeharra“ edo „harmonia“ bezalako kontzeptuek melodia guztiz desberdina jotzen dutela lankide japoniar baten belarrietan nire belarri alemanetan baino. Giza erresonantzia horiek izan ziren nire partiturako lehen esaldia. Haiek eman zioten inolako makinak simulatu ezin duen arima.
Refactoring-a: Gizakiaren eta Makinaren Orkestra
Hemen hasi zen informatikari gisa „Refactoring“ deitu besterik ezin dudan prozesua. Software garapenean, Refactoring-ak kanpo-portaera aldatu gabe barneko kodea hobetzea esan nahi du – garbiagoa, unibertsalagoa, sendoagoa bihurtzea. Hori bera egin nuen Liora-rekin – ikuspegi sistematiko hori nire DNA profesionalean sakon errotuta dagoelako.
Orkestra mota berri bat osatu nuen:
- Alde batetik: Nire lagun eta lankide gizatiarrak, beren jakituria kultural eta bizi-esperientziarekin. (Eskerrak hemendik eztabaidatu duten eta eztabaidatzen jarraitzen duten guztiei).
- Bestetik: AA sistema modernoenak (Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen eta beste batzuk). Ez nituen itzultzaile soil gisa erabili, baizik eta „kultur eztabaidakide“ gisa, batzuetan miresten eta aldi berean ikaratzen ninduten asoziazioak ere ekartzen zituztelako. Beste ikuspegi batzuk ere onartzen ditut, nahiz eta zuzenean gizaki batengandik ez etorri.
Elkarrekin lehiatzen, eztabaidatzen eta proposamenak egiten utzi nien. Elkarlan hau ez zen norabide bakarreko bidea izan. Feedback-prozesu sortzaile izugarri bat izan zen. AAk (filosofia txinatarrean oinarrituta) Lioraren ekintza jakin bat Asiako eremuan errespetu faltatzat hartuko zela adierazi zuenean, edo lankide frantses batek metafora bat teknikoegia entzuten zela esan zuenean, ez nuen itzulpena bakarrik moldatu. Jatorrizko kodeaz hausnartu eta gehienetan aldatu egin nuen. Alemanezko jatorrizko testura itzuli eta berridatzi nuen. Harmoniaren ulerkera japoniarrak alemanezko testua helduago egin zuen. Komunitatearen ikuspegi afrikarrak elkarrizketak askoz beroago bihurtu zituen.
Orkestra zuzendaria
50 hizkuntza eta milaka ñabardura kulturalen kontzertu zaratatsu honetan, nire rola ez zen jada zentzu klasiko batean egilearena. Orkestra zuzendari bihurtu nintzen. Makinek soinuak sor ditzakete, eta gizakiek sentimenduak izan ditzakete – baina norbait behar da instrumentu bakoitza noiz sartzen den erabakitzeko. Erabaki behar izan nuen: noiz du arrazoi AAk hizkuntzaren analisi logikoarekin? Eta noiz du arrazoi gizakiak bere intuizioarekin?
Zuzendaritza lan hau nekagarria izan zen. Kultura arrotzekiko apaltasuna eskatzen zuen eta, aldi berean, istorioaren oinarrizko mezua ez desitxuratzeko esku sendoa. Partitura horrela zuzentzen saiatu nintzen, azkenean 50 hizkuntza-bertsio sor zitezen, desberdin entzuten diren arren, denek abesti bera kantatzen dutenak. Bertsio bakoitzak bere kolore kulturala darama orain – eta, hala ere, lerro bakoitzean nire arimaren zati bat utzi dut, orkestra global honen iragazkitik araztua.
Kontzertu aretorako gonbidapena
Webgune hau orain kontzertu aretoa da. Hemen aurkituko duzuna ez da soilik itzulitako liburu arrunt bat. Ahots anitzeko entsegu bat da, ideia bat munduaren izpirituaren bidez nola berregituratu den (refactoring) erakusten duen dokumentua. Irakurriko dituzun testuak askotan teknikoki sortuak dira, baina gizakiek hasi, kontrolatu, aukeratu eta, jakina, orkestratu dituzte.
Gonbidatzen zaitut: erabili hizkuntzen artean txandakatzeko aukera. Konparatu. Bilatu desberdintasunak. Izan kritiko. Azken finean, guztiok gara orkestra honen parte – teknologiaren zarataren erdian giza melodia aurkitzen saiatzen garen bilatzaileak.
Egia esan, zinemaren industriaren tradizioari jarraituz, kultura-oztopo eta hizkuntza-ñabardura horiek guztiak aztertuko dituen liburu formatuko 'Making-of' zabal bat idatzi beharko nuke orain.
Irudi hau adimen artifizial batek diseinatu zuen, liburuaren itzulpen kultural berreraikia gida gisa erabiliz. Bere zeregina irakurle natiboak liluratuko zituen atzeko azaleko irudi kulturalki esanguratsua sortzea zen, eta irudiaren egokitasunaren azalpen batekin batera. Egile aleman gisa, diseinu gehienak erakargarriak iruditu zitzaizkidan, baina AIak azkenean lortutako sormenak benetan liluratu ninduen. Jakina, emaitzek lehenik eta behin ni konbentzitu behar ninduten, eta saiakera batzuk huts egin zuten arrazoi politiko edo erlijiosoengatik, edo besterik gabe ez zirelako egokiak. Gozatu irudia—liburuaren atzeko azalean agertzen dena—eta mesedez hartu une bat beheko azalpena aztertzeko.
Irakurle turkiar batentzat, irudi honek ez du eszena bat soilik irudikatzen; oroitzapen bat hausten du. Burmuin modernoa saihesten du eta Devlet-en (Estatua) pisu inkontzientean eta Nizam-en (Ordena) edertasun zapaltzailean jotzen du. Liburuaren tentsio nagusia bistaratzen du: aginte absolutuaren edertasun beldurgarria eta borondate indibidualaren bero sutsua.
Erdi-erdian—kobre kolpatuz egindako Kandil (olio-lanpara) bat—ikuslea arlo espiritual eta intimoan finkatzen du. Testuan, Liora "Argia" da, baina hemen Kandil da, gaueko gau sakratuetan gidaritza eta zaintza adierazteko sarritan pizten den ontzia. Hala ere, barruko sua ez da menpekotasunaren argi zuria eta lasaia; Sual-i bî-karar-en (Galdera Ezegonkorra) su basati urdin-laranja da. Lioraren "mundu arnasgabe" bat onartzeko uko egitearen intentsitatearekin erretzen du, bere idatzitako gidoia zalantzan jartzera ausartzen den arima ezegonkorra irudikatuz.
Argi hauskor hori inguratzen, Izar-Ehulearen (Nessac-ı Nücum) burdinazko kaiola erraldoia dago. Mendebaldeko begientzat, hauek barrote hutsak dirudite. Begi turkiar batentzat, zalantzarik gabe, Tughra-ren kurbak islatzen dituzte—Sultanaren zigilua kaligrafiko inperiala. Hau Agintearen eta Patua-ren (Kader) azken sinboloa da. Kaiola Iznik-eko teila klasikoen atzealdearen aurka ezarrita dago, eta horien urdin turkesa eta kobalto geometrikoek Tasvir-i Nizam (Ordenaren Irudikapena) irudikatzen dute: harmonia aldakor eta aldaezinean blokeatutako unibertso matematikoa, non teila bakoitza, gizakiaren patu bakoitza bezala, ezinbestez lotuta dagoen.
Eragin emozional sakona etenaldian dago. Burdinazko Tughra, normalean lege haezinaren sinboloa, gorri distiratsu bihurtzen ari da eta lanpararen beroagatik deformatzen. Liburuaren "Zeruko Orbaina" irudikatzen du. Sual Taşları (Galdera Harriak) agintearen beldurra baino astunagoak diren unea harrapatzen du. Tevekkül-etik (patua pasiboki onartzea) "Urrezko Aroa" erretzeko eta norberaren egia aurkitzeko ekintza arriskutsu eta askatzailean trantsizioa adierazten du.