Liora na Msusi wa Nyota: Tafakuri ya Uhuru na Msuko wa Maisha

Kitabu hiki ni fumbo la kifalsafa au mfano wa kidhahania wa kijamii. Kinazungumzia masuala mapana ya hatima na uhuru wa kuchagua kwa kutumia lugha ya kishairi ya ngano. Katika ulimwengu unaoonekana kuwa mkamilifu, uliowekwa katika upatano kamili na mamlaka kuu ('Msusi wa Nyota'), mhusika mkuu Liora anavunja utaratibu uliopo kupitia kuhoji kwa kina. Kazi hii inatumika kama tafakuri ya kidhahania kuhusu akili kuu na mifumo ya kiteknolojia ya utopia. Inashughulikia mvutano kati ya usalama wa starehe na wajibu mchungu wa kujiamulia maisha binafsi. Ni ombi la kuthamini kutokamilika na mazungumzo ya kina.

Katika mitaa yetu na chini ya vivuli vya miti yetu mikongwe, mara nyingi tunathamini sana utulivu na maelewano. Tunafundishwa kuwa kila uzi una mahali pake katika mkeka wa maisha, na kwamba umoja ndio nguvu yetu. Lakini nini hutokea wakati utulivu huo unakuwa kama ganda la yai—laini kwa nje lakini tupu ndani? Simulizi hii inatugusa mahali ambapo tunahisi shinikizo la mifumo ya kisasa inayotaka kurahisisha kila kitu, ikituondolea hitaji la kufikiri au kutaabika. Inatukumbusha kuwa maisha ya kweli hayapatikani katika ukamilifu usio na dosari, bali katika zile nyufa ambapo maswali yetu yanachipua.

Liora, akiwa na mkoba wake wa "Mawe ya Maswali," anawakilisha kile kipengele cha ubinadamu ambacho hakiwezi kutosheka na majibu yaliyosukwa tayari na wengine. Katika jamii inayokabiliwa na mabadiliko makubwa ya kiteknolojia, ambapo algoriti na akili za bandia zinaanza kuamua nini tunapaswa kupenda au kufuata, kitabu hiki kinakuwa kama kioo. Kinatuuliza: Je, tuko radhi kubadilisha uhuru wetu wa kukosea kwa ajili ya amani ya bandia? Mwandishi anatumia taswira ya ususi si tu kama sanaa, bali kama mfumo wa kudhibiti maisha, akituonyesha kuwa hata wema uliopitiliza unaweza kuwa gereza ikiwa hauruhusu mtu kusema "mbona?".

Hiki si kitabu cha watoto pekee; ni mwongozo kwa kila mtu mzima anayehisi kulemewa na taratibu zisizo na roho. Ni mwaliko kwa familia kukaa pamoja na kujadili thamani ya makovu yetu. Badala ya kuficha mapungufu yetu, tunajifunza kuyaona kama sehemu muhimu ya msuko wetu binafsi. Ni kitabu kinachostahili kusomwa kwa sauti, kikiruhusu maneno yake yatue kifuani kama uzito wa jiwe la swali—uzito ambao, mwishowe, unatusaidia kusimama imara zaidi ardhini.

Kuna tukio moja linalonigusa sana: wakati Zamir, mtaalamu wa nyuzi, anapoona uzi mmoja uliolegea na kuukanyaga kwa nguvu "kana kwamba anataka kumwondoa nyoka." Hapa tunuona mgongano mkuu wa kisaikolojia. Zamir anaogopa. Haogopi ule uzi wenyewe, bali anaogopa kuwa ukamilifu alioujenga—na uliompa heshima sokoni—ni dhaifu sana kiasi kwamba uzi mmoja unaweza kuuvunja. Hii inatuonyesha jinsi tunavyoweza kuwa watumwa wa sifa zetu wenyewe na mifumo tunayolinda. Kwa upande mwingine, Liora hajaribu kuua nyoka huyo; anataka kumshika na kuelewa anakoelekea. Huu ni upinzani wa kiungwana dhidi ya hofu ya kupoteza udhibiti, ukisukuma dhana kuwa ujasiri wa kweli si kufunika mashimo, bali ni kuthubutu kutazama kilicho ndani ya shimo hilo.

نخ‌های پرسش در حصیرِ «اوتو»: سفر لیورا از دریچه‌ی نگاه سواحیلی

وقتی برای اولین بار این داستان را خواندم، احساس کردم که هنگام غروب در بارازا (ایوان/محفل) نشسته‌ام، نسیم اقیانوس هند به آرامی می‌وزد و من به حکمت ریش‌سفیدان گوش می‌دهم. اگرچه «لیورا و ستاره‌باف» روایتی جدید است، اما تارهایی بسیار آشنا را در روح ما اهالی شرق آفریقا لمس می‌کند. این داستانی است که به زبان مافومبو (استعاره/چیستان) سخن می‌گوید، زبانی که ما سواحیلی‌ها قرن‌هاست برای بیان آنچه بر قلبمان سنگینی می‌کند، بدون شکستن حرمت‌ها، از آن استفاده کرده‌ایم.

در مرکز این روایت، هنر بافندگی قرار دارد. برای ما، این تنها یک کار دستی نیست؛ بازتابی از زندگی است. وقتی لیورا و زامیر را می‌بینیم، نمی‌توانیم جلوی خودمان را بگیریم که یاد مادرانمان نیفتیم که در حال بافتن اوکیلی (حصیرهای برگ نخل) هستند. درست مثل کتاب، اوکیلی نیاز به صبر و نظم دارد. هر نخ رنگی معنای خود را دارد و یک اشتباه می‌تواند در کل حصیر نمایان شود. هنرمندان مدرنی مانند رهما چالامیلا (Ray C) یا طراحان پارچه‌های «کانگا» از این مفهومِ چیدمان رنگ‌ها و کلمات برای انتقال پیام استفاده می‌کنند، درست همان‌طور که زامیر با ترانه‌های نور خود انجام می‌دهد.

اما لیورا یک بافنده‌ی معمولی نیست. او یک شورشی آرام است. در ادبیات ما، او مرا به یاد روزا میستیکا از رمان معروف «یوفراز کزیلاهابی» می‌اندازد. مانند روزا، لیورا نیز احساس می‌کند که توسط انتظارات جامعه‌ای که خواهان «ثبات» و «کمال» است تا حقیقتِ فردی، محدود شده است. برخلاف پایان غم‌انگیز روزا، لیورا به دنبال راهی برای التیام است، نه فقط شکستن. با این حال، به عنوان یک خواننده‌ی سواحیلی، من آن سایه‌ی تردید را حس کردم: آیا عادلانه است که یک نفر آرامش همه را به خاطر سوالاتش به خطر بیندازد؟ در فرهنگ ما که برای اتحاد ارزش قائل است، عمل لیورا در «شکافتن آسمان» بسیار ترسناک است، زیرا امنیت «ما» را به خاطر «من» تهدید می‌کند.

سنگ‌ریزه‌های پرسشِ لیورا تصویر کته زا باو (مهره‌های بازی باو) را برایم تداعی می‌کند. بازی سنتی باو فقط یک بازی نیست؛ یک استراتژی زندگی است. وقتی مهره‌ای را در دست می‌گیرید (همان‌طور که لیورا سنگ‌هایش را نگه می‌دارد)، سنگینی تصمیم خود را می‌سنجید. اگر مهره را اینجا بیندازم، چه تأثیری بر حفره‌ی همسایه خواهم گذاشت؟ لیورا می‌آموزد که سوالات چیزهایی نیستند که بی‌ملاحظه پرتاب شوند، بلکه مهره‌های سنگینی هستند که باید با خرد جای‌گذاری شوند.

در سفرش برای یافتن پاسخ‌ها، لیورا به سوی درخت نجوا می‌رود. برای ما، این طنین‌انداز جنگل‌های مقدس کایا در میان مردم ساحل‌نشین (مانند کایا کینوندو) است. اینجا مکانی است که ارواح و اجداد در آن می‌آرامند و جایی که سکوت بلندتر از کلمات سخن می‌گوید. مانند لیورا، ما معتقدیم که پاسخ‌های حقیقی با گوش دادن به طبیعت یافت می‌شوند، نه با فریاد کشیدن بر سر آن.

شجاعت لیورا با شجاعت شعبان رابرت، شاعر و فیلسوف بزرگ ما، برابری می‌کند. مانند لیورا، شعبان رابرت از قلم خود برای پرسیدن سوالات سخت درباره استعمار و انسانیت استفاده کرد، اما همیشه با زبانی آمیخته به وقار و خرد، با این باور که «زخم زبان خوب نمی‌شود، اما زخم زور خوب می‌شود.» لیورا این درس را می‌آموزد: سوال او زخمی در آسمان ایجاد کرد، اما چگونگی التیام آن، درس اصلی است.

این ما را به شکاف مدرن در جامعه‌مان می‌رساند. داستان لیورا آینه‌ای از تنش موجود بین سنت و مدرنیته است. جوانان ما تابوهای قدیمی را زیر سوال می‌برند (همان‌طور که لیورا ساختار ستاره‌باف را زیر سوال می‌برد)، در حالی که بزرگان می‌ترسند که اگر یک نخ شل شود، تمام فرهنگ فرو بریزد. این کتاب به ما امید می‌دهد که می‌توانیم هر دو را داشته باشیم: احترام به ساختار قدیمی، و فضایی برای نخ‌های جدید و ناقص.

عنصر احساسی این کتاب می‌توانست به زیبایی در موسیقی تاراب سنتی (Taarab)، مانند آثار «بی‌کیدوده» یا «سیتی بنت سعد»، جای گیرد. تاراب توانایی منحصربه‌فردی در بیان غم (*majonzi*) و امید در یک ترانه واحد دارد، و از استعاره‌ها برای بیان آنچه زبان در گفتن صریحش تردید دارد، استفاده می‌کند. ترانه‌های زامیر در پایان داستان، روح این تاراب را با خود دارند – زیبایی‌ای که از دل دردهای گذشته زاده شده است.

مفهوم اصلی‌ای که لیورا را هدایت می‌کند و به خواننده ما کمک می‌کند تا تحول او را درک کند، اوتو (Utu - انسانیت/نیک‌سرشتی) است. اوتو تنها انسان بودن نیست، بلکه حالت اهمیت دادن به روابط بین ماست. در ابتدا، به نظر می‌رسد سوالات لیورا فاقد «اوتو» هستند زیرا زامیر را آزار می‌دهند. اما در نهایت، او کشف می‌کند که اوتوی حقیقی در شریک شدن در حمل بار سوالات سنگین یافت می‌شود، نه در پنهان کردن آن‌ها.

برای هر کسی که خواندن این داستان را تمام می‌کند و می‌خواهد عمیق‌تر در این مسائل فلسفی سواحیلی غرق شود، پیشنهاد می‌کنم رمان «ووتا ان‌کوووته» (Vuta N'kuvute - کشاکش) اثر «شافی آدم شافی» را بخواند. اگرچه این کتاب بیشتر سیاسی است، اما نشان می‌دهد که چگونه تارهای مختلف جامعه یکدیگر را می‌کشند و چگونه ما در میان تغییرات به دنبال تعادل می‌گردیم.

لحظه‌ای در کتاب وجود دارد که مرا عمیقاً تحت تأثیر قرار داد، نه به خاطر زیبایی‌اش، بلکه به خاطر حقیقت دردناکش که امید به ارمغان می‌آورد. جایی که تلاش‌هایی را برای پوشاندن آنچه شکسته است می‌بینیم. در فرهنگ ما، اغلب سعی می‌کنیم شرم یا اشتباهات را پنهان کنیم تا آبروی ظاهری را حفظ کنیم. اما در این صحنه، وقتی شخصیت داستان به جای پاک کردن کامل «شکاف»، با آن روبرو شد، رهایی بزرگی وجود داشت. فضای آن منطقه سنگین بود، پر از تنش خاموش بین نیاز به کمال و واقعیت زندگی. این به من گفت که زخم نشانه‌ی ضعف نیست، بلکه نشانه‌ی تاریخی است که زندگی شده و پشت سر گذاشته شده است. یادآوری این است که حتی در جامعه‌ی ما که برای ظاهر صلح ارزش زیادی قائل است، زیبایی در پذیرش این نکته وجود دارد که همه ما با نخ‌هایی به هم متصل هستیم که گاهی پاره می‌شوند و با قدرتی بیشتر دوباره پیوند می‌خورند.

بافتن دوباره حصیر جهان: تأملاتی از ایوان سواحلی

همان‌طور که دوباره اینجا در ایوان (بارازا) نشسته‌ام و غروب خورشید را در اقیانوس هند تماشا می‌کنم، احساس می‌کنم که بدون برخاستن از صندلی حصیری‌ام، سفری روحانی و طولانی را پشت سر گذاشته‌ام. خواندن ۴۴ دیدگاه متفاوت درباره «لیورا و ستاره‌باف» باعث شد ببینم حصیری که ما به عنوان انسان می‌بافیم، وسیع‌تر و پیچیده‌تر از آن چیزی است که تا به حال تصور می‌کردم. در ابتدا، من این داستان را از دریچه حکمت بزرگانمان و هنر «اوکیلی» (بافتن برگ نخل) می‌دیدم، اما اکنون رشته‌هایی از طلا، نقره و حتی آهن را می‌بینم که از هر گوشه دنیا با رشته‌های ما پیوند می‌خورند.

آنچه مرا بیشتر شگفت‌زده کرد، نحوه نگاه فرهنگ‌های دیگر به چیزهایی است که فکر می‌کردم می‌شناسم. برای مثال، دوست ما از جمهوری چک، سنگ‌ریزه‌های پرسش لیورا را نه فقط یک وزن معمولی، بلکه به عنوان «مولداویت» (Moldavite) می‌بیند — سنگ‌هایی که با نیروی کیهانی از آسمان افتاده‌اند. برای من، سنگ باری از سوالات بود، اما برای او، نشانه‌ای از یک برخورد آسمانی است. به همین ترتیب، من عمیقاً تحت تأثیر دیدگاه ژاپنی قرار گرفتم. در حالی که ما سواحلی‌ها تلاش می‌کنیم اشتباهات را در حصیرهایمان پنهان کنیم تا بی‌نقص به نظر برسند، او از «نقص عمدی» سخن گفت — باقی گذاشتن فضایی کوچک برای اشتباه تا روح بتواند نفس بکشد. این حکمتی عجیب است که با ترس ما از شرمساری در تضاد است و به ما می‌آموزد که زیبایی را می‌توان در همان اشتباهی یافت که از آن می‌هراسیم.

همچنین، با مفهوم «گامبیارا» (Gambiarra) از یک منتقد از برزیل آشنا شدم. این بسیار شبیه به توانایی ما در استفاده از هر چیزی است که داریم تا مشکلات را حل کنیم، اما آن‌ها این را به عنوان هنری والا در «تعمیرِ غیرقابل تعمیر» می‌دانند. مایه آرامش است که می‌بینیم این تاب‌آوری یک زبان بین‌المللی است.

در میان این تفاوت‌ها، پیوندی غیرمنتظره یافتم که قلبم را از شادی به تپش انداخت. وقتی دیدم مردم ولز چگونه از «هیرایث» (Hiraeth) صحبت می‌کنند و مردم پرتغال «سائوداد» (Saudade) را توصیف می‌کنند، پژواک موسیقی «طارب» خودمان را شنیدم. این فرهنگ‌های دور، مانند ما، درک می‌کنند که نوعی اندوه شیرین وجود دارد — اشتیاق برای چیزی که از دست رفته یا دست‌نیافتنی است — که به زیبایی یک آواز است. همه ما با این رشته «اندوه» که لیورا در قلبش احساس می‌کند، به هم متصلیم.

با این حال، چیزی بود که نمی‌توانستم به تنهایی ببینم، «نقطه کور» من. من از نحوه برخورد منتقدان از آلمان یا هلند با مسئله «شکاف» در آسمان شگفت‌زده شدم. برای من، بزرگترین ترس شکستن وحدت جامعه و شرمساری ناشی از اشتباه بود. اما برای آن‌ها، این مسئله بیشتر فنی و فلسفی است — تضادی بین «نظم» (Ordnung) و آزادی، یا نبردی علیه آب و مهندسی. آن‌ها سیستم را ماشینی می‌بینند که نیاز به تعمیر دارد، در حالی که من آن را خانواده‌ای می‌دیدم که نیاز به شفا دارد.

بزرگترین درسی که آموختم درباره آن «زخم» بود. تقریباً هر فرهنگی تحت تأثیر لحظه‌ای قرار گرفت که زامیر دست از پنهان کردن اشتباه برمی‌دارد و در عوض آن را می‌پذیرد. اما در حالی که ما سواحلی‌ها این را راهی برای پوشاندن شرم با افتخار می‌دانیم، همکارانمان از ویتنام هنر «کینتسوگی» (Kintsugi) را به یادم آوردند (که در زمینه ژاپنی نیز ذکر شده است)، جایی که زخم با طلا آراسته می‌شود تا زیباتر از قبل شود. این چالشی جدید به من می‌دهد: به جای ترس از شکاف‌هایی در جامعه‌مان که تغییرات به همراه می‌آورند، شاید باید آن‌ها را به عنوان بخشی از زیبایی جدید حصیر زندگی‌مان ببینیم.

این سفرِ خواندن جهان به من آموخت که اگرچه همه ما زیر یک آسمان سوراخ‌دار زندگی می‌کنیم، اما هر کدام از ما نخی متفاوت برای دوختن آن داریم. اکنون، وقتی این کتاب را کنار می‌گذارم، از خودم می‌پرسم: آیا ما آماده‌ایم نه تنها سوالات جوانانمان مانند لیورا را تحمل کنیم، بلکه آن‌ها را زراندود کنیم تا زینت حکمت آینده ما شوند؟

این تصویر توسط یک هوش مصنوعی طراحی شده است که از ترجمه فرهنگی بازسازی‌شده کتاب به عنوان راهنمای خود استفاده کرده است. وظیفه آن ایجاد تصویری برای پشت جلد کتاب بود که برای خوانندگان بومی جذاب باشد، همراه با توضیحی درباره دلیل مناسب بودن این تصویر. به‌عنوان نویسنده آلمانی، اکثر طراحی‌ها برایم جذاب بودند، اما از خلاقیتی که هوش مصنوعی در نهایت به آن دست یافت، عمیقاً تحت تأثیر قرار گرفتم. بدیهی است که نتایج ابتدا باید مرا قانع می‌کردند و برخی تلاش‌ها به دلایل سیاسی یا مذهبی، یا صرفاً به این دلیل که مناسب نبودند، شکست خوردند. از تصویر لذت ببرید—که در پشت جلد کتاب قرار دارد—و لطفاً لحظه‌ای برای بررسی توضیح زیر اختصاص دهید.

برای یک خواننده سواحیلی که مسیر لیورا و بافنده ستاره‌ها را پیموده است، این تصویر جلد تنها یک تزئین نیست؛ بلکه یک ضرب‌المثل سنگین و خاموش است که در تاریکی آویزان است. این تصویر رنگ‌های روشن و توریستی که اغلب با سواحل مرتبط هستند را رد می‌کند و چیزی بسیار باستانی و جدی‌تر را به نمایش می‌گذارد: وزن بافت (Msuko).

در مرکز، چراغ (Taa) آویزان است که با گرمایی شدید و تنها می‌درخشد. در فرهنگ سواحیلی، جایی که تضاد بین شب‌های تاریک اقیانوس و امنیت خانه عمیق است، این چراغ نمایانگر نور (Nuru) است—نه نور سرد و کامل سیستم، بلکه گرمای سوزان و پرآشوب روح انسان. این چراغ نمایانگر خود لیورا است که "سنگ‌های سوال" (Mawe ya Maswali) خود را در دست دارد و حقیقتی را که در سایه‌ها نهفته است روشن می‌کند.

ساختار چوبی سنگین و تاریکی که نور را احاطه کرده است، درهای قدیمی و عظیم حکاکی‌شده شهر سنگی را تداعی می‌کند—نمادهایی از جایگاه، تاریخ و محافظت نفوذناپذیر. اما اینجا، حکاکی یک درب به سوی امنیت نیست، بلکه یک قفس است. این قفس نمایانگر کمال سختگیرانه بافنده ستاره‌ها (Msusi wa Nyota) است. دایره‌های هم‌مرکز، حصیرهای بافته‌شده (میککا) سنت را تقلید می‌کنند و نماد سرنوشتی هستند که به دقت بافته شده است، بدون هیچ فضایی برای یک نخ شل یا یک فکر سرگردان.

بیشترین تأثیر را ترک‌های دندانه‌دار طلای مذاب دارند که چوب سنگین را می‌شکنند. این ترک‌ها پژواک بصری "زخم در آسمان" (Kovu angani) هستند. در فرهنگی که ارزش انسجام اجتماعی و جریان روان بافت را ارج می‌نهد، این ترک‌ها نمایانگر یک گسست ترسناک اما ضروری هستند. آن‌ها لحظه‌ای را نشان می‌دهند که یک سوال واحد—تیز و سنگین همچون یک سنگ—چوب باستانی سرنوشت (Hatima) را می‌شکند. طلایی که از میان ترک‌ها می‌درخشد نشان می‌دهد که ارزش واقعی زندگی در حفظ بی‌نقص ساختار نیست، بلکه در نوری است که وقتی سیستم شکسته می‌شود، می‌تابد.

این تصویر حقیقتی خطرناک را به روح سواحیلی نجوا می‌کند: که گاهی، برای یافتن ندای (Mwito) واقعی خود، باید کسی باشید که نخ را ببرد و چرخ را بشکند.