Η ομορφιά και το υπόλοιπό της

Σημείωση για τη μορφή που τρέμει

Υπάρχει μια υποψία που διατρέχει ολόκληρη την ιταλική κουλτούρα και που σχεδόν κανείς δεν τολμά να την πει φωναχτά: το υπερβολικά όμορφο, λέει ψέματα. Όχι πάντα. Όχι απαραίτητα. Αλλά αρκετά συχνά ώστε να κάνει την τελειότητα αντικείμενο δυσπιστίας, όχι θαυμασμού. Όταν κάτι είναι πολύ τακτοποιημένο, πολύ φωτεινό, πολύ στερημένο από αιχμηρές γωνίες, το ιταλικό μάτι —που έχει μάθει επί αιώνες να κοιτάζει πέρα από την επιφάνεια— νιώθει ότι κάτι έχει μείνει ανείπωτο. Ότι κάποιος κράτησε κρυφό το πιο σημαντικό μέρος.

Το βασίλειο της Λιόρα είναι ακριβώς αυτό: ένα μέρος όπου όλα είναι υπέροχα και τίποτα δεν είναι αληθινό. Όχι ψεύτικο με την έννοια του ψέματος —αλλά όχι αληθινό με την έννοια του ζωντανού πράγματος. Επειδή η ζωή, αν την κοιτάξεις καλά, δεν είναι ποτέ χωρίς τραχύτητα. Έχει έναν κόκκο, μια ακανόνιστη ίνα, ένα σημείο όπου το νήμα δένεται με απρόβλεπτο τρόπο. Ένας κόσμος χωρίς αυτόν τον κόκκο δεν είναι ένας τέλειος κόσμος. Είναι ένας τελειωμένος κόσμος. Και αυτό που έχει τελειώσει, στα ιταλικά, λέγεται επίσης concluso: κλειστό, αμπαρωμένο, χωρίς διέξοδο.

II

Υπάρχει μια εικόνα σε αυτό το βιβλίο που είναι, για όσους έχουν ιταλικά μάτια, η καρδιά των πάντων. Η μητέρα κεντάει ένα προστατευτικό μοτίβο —χρυσές κλωστές, άψογη συμμετρία— και στον τελικό κόμπο πλέκει μια και μοναδική γκρίζα κλωστή. Θαμπή. Τραχιά. Όχι κομμένη καθαρά, αλλά σαν σκισμένη από κάτι άλλο.

Αυτή η εικόνα περικλείει όλη την ιταλική αισθητική σε μια μόνο κίνηση του χεριού. Επειδή στην Ιταλία, η ομορφιά δεν ήταν ποτέ θέμα κανόνων, αλλά θέμα mano (χεριού). Το χέρι που επιλέγει, που νιώθει, που ξέρει κάτι που το κεφάλι δεν έχει διατυπώσει ακόμα. Η μητέρα δεν σκέφτηκε την γκρίζα κλωστή. Το χέρι της την έψαξε και τη βρήκε. Και την τοποθέτησε εκεί —στο πιο κεντρικό σημείο, στον κόμπο που συγκρατεί τα πάντα— επειδή ήξερε ότι ένα μοτίβο χωρίς το υπόλοιπό του δεν είναι μοτίβο. Είναι διακόσμηση. Και η διακόσμηση είναι ο θάνατος της ομορφιάς.

Η γκρίζα κλωστή είναι αυτό που στα ιταλικά ονομάζεται resto (το υπόλοιπο): αυτό που περισσεύει, αυτό που δεν επιτρέπει στον εαυτό του να ενσωματωθεί στο σύστημα, το ίζημα που ξεφεύγει από την ταξινόμηση. Χωρίς το υπόλοιπο, το χρυσό μοτίβο θα ήταν τέλειο και άδειο. Με το υπόλοιπο, είναι ατελές και αληθινό. Αυτό είναι το μάθημα που η ιταλική τέχνη επαναλάμβανε πάντα: ότι η ρωγμή δεν καταστρέφει την τοιχογραφία —την κάνει να αναπνέει. Ότι το «non-finito» (ανολοκλήρωτο) του Μιχαήλ Άγγελου δεν είναι ατέλεια, αλλά ο μόνος τρόπος με τον οποίο το μάρμαρο μπορούσε να πει την αλήθεια.

III

Η Λιόρα σφίγγει την πέτρα στη γροθιά της μέχρι που οι αιχμηρές γωνίες καίνε την παλάμη της. Και μετά —και αυτή είναι η χειρονομία που μετράει— μερικές φορές ανοίγει το χέρι της. Αφήνει την πέτρα να αναπαυθεί στην ανοιχτή της παλάμη, χωρίς να τη σφίγγει, χωρίς να την κρατάει. Και σε αυτό το άνοιγμα αντιλαμβάνεται περισσότερα από ό,τι σε όλες τις μπερδεμένες της σκέψεις.

Υπάρχει μια ιταλική λέξη που δεν έχει ακριβή μετάφραση: abbandono (παράδοση/αφέθημα). Όχι με την έννοια της εγκατάλειψης κάποιου, αλλά με την έννοια του να αφήνεσαι —να χαλαρώνεις, να υποκύπτεις στο πράγμα αντί να το γραπώνεις. Το abbandono δεν είναι παθητικότητα. Είναι η πιο λεπτή μορφή προσοχής: μια χαλάρωση του ελέγχου που επιτρέπει στην πραγματικότητα να εισέλθει χωρίς να φιλτράρεται από τη θέληση. Η Λιόρα το ξέρει αυτό ενστικτωδώς. Όταν σφίγγει την πέτρα, νιώθει τον πόνο —και ο πόνος είναι αληθινός, αλλά είναι μια κλειστή πραγματικότητα. Όταν ανοίγει το χέρι της, νιώθει κάτι μεγαλύτερο από τον πόνο: νιώθει το βάρος, τη θερμοκρασία, την υφή της πέτρας μέσα στο πλαίσιό της. Νιώθει την πέτρα μέσα στον κόσμο, όχι μέσα στη γροθιά της.

Αυτή είναι μια αρχαία γνώση, που στην Ιταλία έχει παραδοθεί στα εργαστήρια τέχνης περισσότερο από ό,τι στα βιβλία φιλοσοφίας. Ο ζωγράφος που κρατάει το πινέλο πολύ σφιχτά κάνει άκαμπτες γραμμές. Ο ζωγράφος που το κρατάει με abbandono κάνει γραμμές που ζουν. Όχι επειδή δεν ελέγχει —αλλά επειδή ο έλεγχός του περιλαμβάνει την πιθανότητα της έκπληξης. Περιλαμβάνει το υπόλοιπο.

IV

Στην Αγορά του Φωτός ένα μικρό κορίτσι με μια ασημένια ουλή στον αντίχειρα ψιθυρίζει: «Κάποτε παγίδευσα ένα μικρό πουλί. Φτερούγισε —και δεν το άφησα να φύγει. Μέχρι που ήταν πολύ αργά.» Και μετά: «Τώρα τα δάχτυλά μου υφαίνουν με περισσότερη προσοχή.»

Αυτή είναι ίσως η πιο ιταλική πρόταση σε ολόκληρο το βιβλίο. Όχι για το περιεχόμενό της, αλλά για τη δομή της. Είναι μια πρόταση που έχει τη γεύση της βιωμένης εμπειρίας, όχι του στοχασμού. Το μικρό κορίτσι δεν λέει «κατάλαβα ότι η ελευθερία είναι σημαντική». Λέει κάτι πολύ πιο ακριβές: τα δάχτυλά της υφαίνουν διαφορετικά. Η γνώση έχει περάσει από τη σκέψη στο χέρι. Και στην Ιταλία, η γνώση που δεν φτάνει στο χέρι δεν είναι γνώση: είναι άποψη.

Η ουλή στον αντίχειρα είναι το τεκμήριο. Δεν είναι μια μεταφορά —είναι ένα φυσικό σημάδι, που αφέθηκε από μια πραγματική πράξη, η οποία άλλαξε τον τρόπο που κινούνται τα δάχτυλα. Αυτή είναι η ιταλική παιδαγωγική κατεξοχήν: δεν μαθαίνεις από ιδέες. Μαθαίνεις από λάθη που αφήνουν σημάδι. Το χέρι που έχει κάνει λάθος ξέρει κάτι που το χέρι που δεν έχει κάνει ποτέ λάθος δεν θα μάθει ποτέ. Και αυτό το κάτι δεν διδάσκεται —μόνο κουβαλιέται, σαν ουλή.

V

Ο γέρος ράφτης Γιόραμ κρατάει ένα μισοτελειωμένο ρολό φωτός στο τραπέζι. Η κλωστή μέσα του τρέμει ακανόνιστα. Μια χλωμή κλωστή κρέμεται από το στρίφωμα, σγουραίνοντας σε ένα αόρατο αεράκι —μια σιωπηλή πρόσκληση για συνέχεια. Οι περισσότεροι ρίχνουν μια ματιά και στρέφονται πίσω στα τέλεια τεχνουργήματα.

Το ότι ο Γιόραμ είναι ράφτης δεν είναι τυχαίο. Στην Ιταλία, η ραπτική είναι εδώ και αιώνες η μεταφορά της δημιουργίας: το κόψιμο, το ράψιμο, το μπάλωμα, το μάζεμα και πάλι στη θέση του. Ο ράφτης δεν δημιουργεί από το τίποτα —δουλεύει με ό,τι υπάρχει, το τροποποιεί, το προσαρμόζει στο σώμα που θα το φορέσει. Το μισοτελειωμένο ρολό του Γιόραμ είναι ένα ρούχο που περιμένει το σώμα του. Δεν είναι ατελές: βρίσκεται σε αναμονή (in attesa). Και η αναμονή, για το ιταλικό μάτι, είναι μια κατάσταση πολύ πιο ενδιαφέρουσα από την ολοκλήρωση, επειδή η ολοκλήρωση είναι ένα τέλος, ενώ η αναμονή είναι μια υπόσχεση.

Όταν η Λιόρα αγγίζει το ύφασμα και το βρίσκει ζεστό —αυτή η ζεστασιά είναι η λεπτομέρεια που αλλάζει τα πάντα. Επειδή το ύφασμα δεν θα έπρεπε να είναι ζεστό. Ήταν ένα αδρανές αντικείμενο, ένα ρολό αφημένο σε ένα τραπέζι. Αλλά το χέρι της Λιόρα βρίσκει μια ζεστασιά εκεί, και αυτή η ζεστασιά λέει ότι το ύφασμα δεν είναι αντικείμενο: είναι ένα σώμα. Έχει θερμοκρασία. Έχει ζωή. Χρειάζεται ένα χέρι για να το ολοκληρώσει —όχι σύμφωνα με ένα προκαθορισμένο σχέδιο, αλλά σύμφωνα με μια μορφή που θα γεννηθεί από την επαφή.

VI

Το σκίσιμο στον ουρανό είναι μωβ και πυρετώδες. Πάλλεται. Πονάει τα μάτια. Από πίσω του δεν υπάρχει σκοτάδι —υπάρχει κάτι χειρότερο: μια λευκότητα τόσο τυφλωτική που πίσω από τα βλέφαρα γίνεται μαύρη. Μια τρύπα που δεν ρουφάει το φως αλλά το φτύνει.

Στα ιταλικά αυτό ονομάζεται chiaroscuro (φωτοσκίαση) —αλλά όχι με την ακαδημαϊκή έννοια της λέξης. Με τη ζωντανή έννοια: η ανακάλυψη ότι το φως δεν φαίνεται ποτέ τόσο καθαρά όσο όταν απειλείται από το σκοτάδι. Ο Καραβάτζιο το ήξερε: οι καμβάδες του δεν θα ήταν τίποτα χωρίς το σκοτάδι που τους καταβροχθίζει στις άκρες. Το φως του Καραβάτζιο είναι σωσμένο φως, όχι δεδομένο φως. Και το φως του βασιλείου της Λιόρα, πριν το σκίσιμο, ήταν δεδομένο φως —ήταν πάρα πολύ, υπερβολικά ομοιόμορφο, στερημένο από μια σκιά από την οποία θα έπρεπε να σωθεί.

Το σκίσιμο κάνει κάτι αδιανόητο: επιστρέφει στον ουρανό το βάθος του. Πριν, ο ουρανός ήταν μια επιφάνεια —όμορφη, τέλεια, αλλά δισδιάστατη σαν μια τοιχογραφία χωρίς κορνίζα. Μετά, ο ουρανός έχει μια τρύπα, και μέσα από αυτή την τρύπα κρυφοκοιτάς κάτι που δεν είναι ουρανός —κάτι άδειο, τρομακτικό, αληθινό. Το βάθος δεν προέρχεται από το φως. Έρχεται από την πληγή.

VII

Ο Ζαμίρ μπαίνει στον πειρασμό. Μπροστά στον Αργαλειό της Απαρχής βλέπει το δικό του μέλλον σαν μια ολοκληρωμένη ταπισερί: τιμώμενος δάσκαλος, ένα όνομα διατηρημένο σε τραγούδια. Και το τίμημα είναι η σιωπή της Λιόρα. Η εξέγερσή της εναρμονίστηκε, η γκρίζα κλωστή της απορροφήθηκε ξανά στο σχέδιο.

Αυτός είναι ο πιο ιταλικός πειρασμός που υπάρχει: ο πειρασμός της τέλειας μορφής χωρίς κίνδυνο. Στην Ιταλία τον έχουμε ονομάσει με πολλά ονόματα —μανιερισμό, ακαδημαϊσμό, ντεκόρ (decoro)— αλλά η καρδιά είναι πάντα η ίδια: η πιθανότητα να παραγάγεις ομορφιά χωρίς να πληρώσεις το τίμημα της ομορφιάς. Επειδή το τίμημα της ομορφιάς είναι το ρίσκο, και ρίσκο σημαίνει ότι μπορείς να αποτύχεις, και αποτυχία σημαίνει ότι μπορεί να σου μείνει μια πληγή αντί για ένα έργο.

Ο Ζαμίρ αποδέχεται το όραμα. Λιώνει σε μια έκσταση όπου κάθε κλωστή βρίσκει τη θέση της μέσω της επιθυμίας, όχι μέσω της υπακοής. Αλλά μετά το όραμα ξεθωριάζει —και τα χέρια του είναι άδεια. Αυτή είναι η μοίρα όσων επιλέγουν την ομορφιά χωρίς το υπόλοιπο: τα παίρνει όλα και τα χάνει όλα. Η ολοκληρωμένη ταπισερί του εμφανίστηκε, αλλά δεν θα μπορέσει ποτέ να κατοικήσει σε αυτήν, επειδή για να κατοικήσει εκεί θα έπρεπε να σβήσει το κομμάτι του εαυτού του που ήξερε ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Και αυτό το κομμάτι —η αμφιβολία, η ρωγμή, η γκρίζα κλωστή— ήταν το μόνο κομμάτι που ήταν πραγματικά δικό του.

VIII

Υπάρχει μια στιγμή που με στοιχειώνει. Στο δείπνο, η Λιόρα ρωτά αν μπορεί να δαγκώσει ένα πικρό φρούτο αντί για τα γλυκά μούρα. Η μητέρα χαμογελά —υπερβολικά γλυκά— και μια σκιά διασχίζει το πρόσωπό της, τόσο γρήγορα που η Λιόρα αναρωτιέται αν τη φαντάστηκε.

Εκείνη η σκιά είναι το υπόλοιπο του χαμόγελου. Είναι αυτό που το τέλειο χαμόγελο δεν μπορεί να πει. Η μητέρα ξέρει κάτι —εμείς που διαβάζουμε το ξέρουμε— που δεν μπορεί να πει φωναχτά. Όχι από κακία, όχι από σεμνοτυφία. Αλλά επειδή αυτό που ξέρει είναι ακριβώς το είδος των πραγμάτων που λέγονται με σκιές, όχι με λέξεις. Αν το έλεγε, θα γινόταν μια συμβουλή, ένας κανόνας, ένας τοίχος. Ως σκιά, παραμένει μια πόρτα.

Στην Ιταλία αυτό είναι μια πολύ αρχαία μορφή νοημοσύνης: η νοημοσύνη του ανείπωτου, του σχεδόν ειπωμένου, αυτού που λέγεται με το σώμα αντί για το στόμα. Η σκιά που διασχίζει ένα πρόσωπο αξίζει περισσότερο από μια ολόκληρη πρόταση —επειδή η πρόταση επιλέγει λέξεις, ενώ η σκιά δεν επιλέγει τίποτα: απλώς συμβαίνει, σαν ένας χτύπος της καρδιάς που δεν μπορεί να ελεγχθεί. Η μητέρα δεν αποφασίζει να ρίξει τη σκιά. Η σκιά ρίχνει εκείνη —το σώμα της, που ξέρει κάτι που η θέλησή της αποφάσισε να κρατήσει σιωπηλό.

IX

Το Δέντρο των Ψιθύρων δείχνει στη Λιόρα τους δικούς του δακτυλίους: πλατιοί και χρυσαφένιοι, τα χρόνια της ειρήνης· στενοί και σκοτεινοί, διασταυρωμένοι από μια μαύρη γραμμή, τα χρόνια της πληγής. Και λέει: «Ορισμένες ερωτήσεις με κάνουν να μεγαλώνω πλατύς και δυνατός. Άλλες καίνε σαν ένας πόνος που μένει για πάντα.»

Αυτή είναι η ιταλική διάκριση μεταξύ του bello (όμορφο) και του decoroso (πρέπον/διακοσμητικό). Το πρέπον είναι αυτό που δεν έχει πληγές: λείο, ολοκληρωμένο, αψεγάδιαστο. Το όμορφο είναι αυτό που φέρει τις πληγές ως μέρος της δικής του μορφής —όχι παρά αυτές, αλλά ως αυτές. Το δέντρο δεν λέει ότι οι πληγές είναι όμορφες. Λέει ότι είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη. Και ότι η ανάπτυξη χωρίς πληγές δεν είναι ανάπτυξη: είναι απλώς μια διαστολή, μια κενή μεγέθυνση. Η αληθινή ανάπτυξη —αυτή που φτιάχνει στενούς και σκοτεινούς δακτυλίους— περνάει από μια στένωση, όχι από μια διεύρυνση. Μέσα από έναν πόνο που ενσωματώνεται στη δομή αντί να παραμένει αποκλεισμένος από αυτήν.

Η ουλή του Ζαμίρ στον ουρανό θα είναι πάντα ορατή, λέει το δέντρο. Και σε αυτή την πρόταση βρίσκεται ολόκληρη η ιταλική ηθική της μορφής: η ουλή δεν κρύβεται, δεν καλύπτεται, δεν υποκρίνονται ότι δεν είναι εκεί. Αφήνεται ορατή —όχι ως μνημείο πόνου, αλλά ως τεκμήριο αλήθειας. Η μορφή που κρύβει τις δικές της πληγές είναι μια μορφή που λέει ψέματα. Η μορφή που τις δείχνει είναι μια μορφή που λέει την αλήθεια. Και η αλήθεια, στα ιταλικά, λέγεται επίσης verace (βεράτσε): κυριολεκτικά, αυτό που έχει τη γεύση της αλήθειας.

X

Μετά το σκίσιμο, η Λιόρα δεν επιστρέφει στις ερωτήσεις. Κάθεται. Ακούει. Παρακολουθεί τη δροσιά να γίνεται μαργαριτάρι και να εξατμίζεται. Δεν μαζεύει πέτρες. Δεν υφαίνει. Απλώς υπάρχει —με άδεια χέρια και ανοιχτά μάτια.

Αυτό δεν είναι παράδοση. Είναι μια άλλη ιταλική λέξη που δεν μεταφράζεται καλά σε άλλες γλώσσες: attesa (προσμονή/αναμονή). Όχι με την έννοια του να περιμένεις ένα τρένο, αλλά με τη Λεοπαρντιανή έννοια —η αναμονή ως μορφή γνώσης. Ο Λεοπάρντι ήξερε ότι υπάρχουν αλήθειες που αποκαλύπτονται μόνο σε αυτούς που ξέρουν πώς να καθίσουν ακίνητοι αρκετά για να τους επιτρέψουν να εμφανιστούν. Όχι αναζητώντας τες. Όχι ζητώντας τες. Απλώς με το να είσαι εκεί, με μια προσοχή τόσο απαλή που γίνεται αόρατη.

Η Λιόρα μαθαίνει ότι ορισμένες ερωτήσεις δεν πρέπει να τίθενται αμέσως. Όχι επειδή είναι επικίνδυνες —αλλά επειδή δεν είναι ώριμες. Σαν ένα φρούτο που πρέπει να αφήσεις στο δέντρο ακόμα κι αν το χέρι σου σε φαγουρίζει να το κόψεις. Αν το κόψεις πολύ νωρίς, είναι ξινό. Αν περιμένεις —δεν ξέρεις για πόσο, δεν ξέρεις αν θα έρθει η κατάλληλη στιγμή— αλλά αν περιμένεις, ίσως γίνει αυτό που ήταν γραφτό να γίνει. Η αναμονή δεν είναι η παύση πριν την ερώτηση. Η αναμονή είναι η ίδια η ερώτηση, σε μια πιο αργή, πιο υπομονετική, πιο αληθινή μορφή.

XI

Το κορίτσι με τον σημαδεμένο αντίχειρα κάθεται δίπλα στη Λιόρα και λέει: «Ίσως κάτι έπρεπε να σπάσει, για να δούμε πόσο συμπαγές ήταν. Ή πόσο εύθραυστο. Είναι σημαντικό να ξέρεις και τα δύο.»

Εδώ είναι το σημείο όπου το βιβλίο γίνεται κάτι περισσότερο από μια ιστορία. Επειδή το κορίτσι δεν προσφέρει καμία παρηγοριά και καμία κατηγορία. Προσφέρει μια διάκριση —και στην Ιταλία η διάκριση ήταν πάντα η υψηλότερη μορφή σκέψης. Όχι ο καθαρός διαχωρισμός, το καθαρό κόψιμο, αλλά η λεπτή διάκριση: να βλέπεις ότι δύο πράγματα που φαίνονται αντίθετα μπορεί να είναι και τα δύο αληθινά, και ότι η αλήθεια βρίσκεται στο να κρατάς ενωμένο αυτό που θα ήθελε να χωριστεί.

Ήταν το ύφασμα συμπαγές; Ναι, μέχρι ένα ορισμένο σημείο. Ήταν εύθραυστο; Ναι, πέρα από αυτό το σημείο. Και τα δύο είναι αληθινά. Και το να γνωρίζεις και τα δύο —όχι το ένα ή το άλλο, αλλά και τα δύο— είναι η μόνη γνώση που αξίζει αυτό το όνομα. Επειδή η γνώση μόνο της σταθερότητας σε κάνει αλαζόνα. Η γνώση μόνο της ευθραυστότητας σε παραλύει. Η γνώση και των δύο σε κάνει ικανό να σταθείς στον κόσμο με ανοιχτά μάτια και έτοιμα χέρια —όχι για να αρπάξεις, αλλά για να δεχτείς.

XII

Το βιβλίο διακόπτεται —ή μάλλον, σταματάει— όταν η Λιόρα κάθεται δίπλα σε ένα άλλο κορίτσι και υφαίνει σιωπηλά. Όχι όταν παίρνει μια απάντηση. Όχι όταν συγχωρείται. Όχι όταν η ουλή ξεθωριάζει. Αλλά όταν μαθαίνει να κάθεται δίπλα σε κάποιον που φέρει μια πληγή παρόμοια με τη δική της.

Αυτό είναι το μέρος όπου κάθε αληθινή ιταλική ιστορία σταματά: όχι στη λύση, αλλά στην εγγύτητα. Όχι στην ολοκληρωμένη συμφωνία, αλλά στο ημιτελές ντουέτο. Όχι στην κλειστή μορφή, αλλά στη μορφή που ακόμα τρέμει —σαν το ύφασμα στο ρολό του Γιόραμ, σαν την γκρίζα κλωστή στο κέντημα της μητέρας, σαν τον ουρανό που ακόμα φέρει την ουλή του και δεν προσποιείται ότι δεν είναι εκεί.

Η ομορφιά που δεν περιλαμβάνει το δικό της πιθανό ράγισμα δεν είναι ομορφιά. Είναι διακόσμηση. Όλη η διαφορά βρίσκεται εδώ —στο τρέμουλο. Στο σημείο όπου η μορφή παραδέχεται ότι θα μπορούσε να είναι διαφορετική από αυτό που είναι. Στη χαλαρή κλωστή που περιμένει ένα χέρι. Στη σιωπή της μητέρας που είναι πιο πυκνή από οποιαδήποτε λέξη. Στην πέτρα που καίει την παλάμη και στο χέρι που ανοίγει παρ' όλα αυτά.

Επειδή εκεί —στο σημείο του πιθανού ραγίσματος, στο υπόλοιπο που δεν προέβλεψε το σχέδιο, στη ρωγμή που δεν επέτρεψε η τελειότητα— εκεί κατοικεί η μορφή που τρέμει. Και η μορφή που τρέμει είναι η μόνη μορφή που είναι ζωντανή.

Με το χέρι ακόμα ανοιχτό και την γκρίζα κλωστή ανάμεσα στα δάχτυλα.