Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang: Pasemon bab Kamardikaning Ati

Kanthi busana dongèng ingkang kebak sastra, «Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang» njlèntrèhaken pitakenan ingkang paling tuwa: pinten perangan gesang kita ingkang saèstu kita pilih piyambak, lan pinten ingkang sampun ditenun saderengipun kanggé kita? Ing donya ingkang katingal sampurna, ingkang dipunjagi laras déning kekiyatan inggil — Sang Hyang Juru Tenun Lintang — wonten lare wadon asma Liora ingkang alon-alon nyuwun pirsa: kénging menapa? Tumrap pamaos ingkang gesang ing budaya ingkang ngajèni raos rukun lan tansah dipunwulang supados "manut", pitakenan punika lajeng krasa raket ing manah: nyuwun pirsa punika dudu nyulayani tatanan, nanging ngajèni tatanan wau cekap lebet ngantos purun mikiraken. Awit saking punika, ngudi kawicaksanan inggih kedah wani mireng swantening batin piyambak. Ing telenging cariyos, buku punika mujudaken pangalembana ingkang sareh tumrap ajining kekurangan lan kekendelan kanggé tansah nyuwun pirsa.

Ing sela-selaning dinten ingkang kebak tuntutan supados kita tansah laras lan "manut" dhumateng kahanan, asring wonten raos gatel ing telenging batin ingkang mboten saged dipunkukur. Kita asring ngrasa bilih sedaya lampah gesang punika kados sampun ditenun kanthi rapi, saéngga mboten wonten papan kanggé mangu-mangu. Nanging, lumantar Liora, kita dipunajak kanggé ngrangkul malih "Watu Pitakon" ingkang kita gadhahi. Ing mriki, pitakenan dudu gegaman kanggé ngrusak, nanging dadi wiji kanggé thukul. Buku punika mboten namung nyritakaké babagan pambrontakan, nanging babagan kados pundi kita saged dados wicaksana (ngudi kawicaksanan) ing tengahing sistem ingkang asring krasa adhem lan kaku.

Wontenipun "Pendhapa Panantèn Kawruh" ing jeroning crita nggambaraken kados pundi wigatinipun nggadhahi papan kanggé dadi "mateng" bebarengan. Ing mriki, tiyang sepuh saged maosaken crita punika dhumateng lare-lare, dudu kanggé maringi jawaban ingkang cepet, nanging kanggé mbangun raos tanggung jawab dhumateng saben pilihan. Buku punika ngélingaken bilih kauripan ingkang tanpa pitakenan punika kados déné tilèm ingkang dangu. Nalika kita wiwit tangi, pancèn krasa sakit, nanging ing kono urip ingkang sanyatané nemu cekelan. Crita punika dadi kanca ingkang anget kanggé sapa waé ingkang ngrasa bilih harmoni ingkang sampurna kadhangkala krasa suwung tanpa ananya krenteg kangen dhumateng kabeneran.

Tumrap kula, perangan ingkang paling nrenyuhaken nanging ugi kebak dhestun inggih punika nalika Zamir nyobi nambal "Goro-goro" utawi suwèkan ing langit kanthi sesingidanan. Wonten ing mriki ketingal sanget padudon batin antawisipun kepinginan njagi praupan (citra) ingkang sampurna lan kasunyatan ingkang sampun ajur. Ing kabudayan kita, asring wonten meksan supados kita nutupi "cacat" supados mboten ngisin-isini utawi ngrusak katentreman umum. Nalika Zamir nyambut damel sewengi muput kanthi driji ingkang medal getihipun namung kanggé masthèkaké bilih "jahitan" wau mboten ketingal, kita saged ngrasakaké kados pundi awratipun nanggung beban sistem ingkang mboten angsal klintu. Punika dudu babagan nambani tatu, nanging babagan kados pundi kita asring milih "ngapusi" awaké dhéwé supados donya tetep katingal éndah, sanadyan ing jeroné krasa kosong lan atis.

Goro-Goro: Þegar spurning barns rífur heimstjaldið

Að lesa Liora og hinn guðdómlega stjörnuvefara með augum Javamanns — um tilfinningu, tjaldið og kayon.

Þema: Heimurinn sem Wayang

Það er gömul kenning, sem ömmur hvísla alltaf að barnabörnum sínum þegar blencong (olíulampinn) er kveiktur og kelir (tjaldið) er uppsett: lífið er wayang. Tjaldið er heimurinn. Blencong er ljós Guðs. Wayang erum við, mannfólkið. Og Dhalanginn — en hendur hans sjást ekki af wayang-brúðunum — er sá sem heldur í söguna, segir hana, og að lokum stingur gunungan (lífsins tré brúðan) niður svo heimurinn verði aftur hljóður. Allt er skipulagt.

Þegar ég las sögu Lioru fannst mér ég ekki vera að lesa ævintýri frá fjarlægu landi. Mér fannst ég sitja aftur fyrir framan tjaldið. „Vefnaðurinn“ sem lýst er í þessari bók — heimur án hungurs, án þjáningar, þar sem hver þráður finnur sinn stað „með nákvæmum útreikningi, svo fullkominn að það er sárt“ — er ekkert annað en hið fullkomna tjald. Hinn guðdómlegi stjörnuvefari er Dhalanginn, sem „hljóðlega vefur vef lífsins.“ Hverjum og einum hefur verið gefinn sinn fyrirfram ákveðni vegur, ljúfur og sterkur, „en án þess að geta sloppið.“

Þetta er fallegur heimur. En Javamenn hafa lengi vitað: gallalaus vefnaður — eins og lag sem aldrei hefur falskan tón — getur orðið mýksta búrið. Og inni í þessu mjúka búri, hver man enn eftir að spyrja: er þetta minn eigin heimur, eða heimur sem var ofinn fyrir mig?

Sembah Rasa: Þekking sem er ekki nægileg fyrir skynsemi

Þessi bók hefst á nútíma umræðu: um „Maha-Budhi“ (mikla vitsmuni), „Óendanlega þekkingu“, ofurgreind. Fullkomin skynsemi, sem getur reiknað allt, skipulagt allt, hannað heim án erfiðleika og án deilna. Á síðustu síðu er sá sem stjórnar heiminum kallaður „Empu Angkasa“ (Meistari geimsins), og þræðir hans eru „ósýnilegir og gallalausir.“

Javanskir skáld hafa rætt þetta mál fyrir hundruðum ára. Í Serat Wedhatama nefnir Mangkunagara IV fjóra sembah (virðingarform), og sá dýpsti er — sembah rasa (virðing til tilfinningar/kjarna). Cipta (hugsun/vitsmunir) er skynsemi, vitsmunir, útreikningur; það er ekki toppur leiðarinnar. Toppur leiðarinnar er rasa (tilfinning/kjarni): þekking sem ekki er hægt að reikna út, sem finnst innan frá, án fjarlægðar. Maha-Budhi sem dýrkað er í heimi Lioru er guðdómleg sembah cipta — óendanlega gáfað, en tóm á tilfinningu.

Og hér kemur Liora. Stúlka sem safnar „spurningasteinum“ á meðan önnur börn safna ljósi. Spurning hennar er lágmælt: „Hvers vegna syngur himinninn ekki í dag?“ Móðir hennar svarar varlega, „vegna þess að himinninn er að hlusta.“ En Liora heyrir það sem ekki er sagt — „andardrátt sem ekki má sleppa.“ Liora hefur tilfinningu. Og sú tilfinning er það sem gerir hana, í fullkomnum heimi, að eina falska tóninum.

Þögn sem er ekki uppgjöf

Hér verð ég að taka fram eitt mikilvægt atriði, svo að þessi bók verði ekki misskilin af Javamönnum sjálfum. Við erum vön að lofa stúlkur sem eru hljóðlátar, hlýðnar, og sætta sig við hlutskipti sitt. Við gerum oft ráð fyrir að þögn sé það sama og uppgjöf — undirgefni, að beygja sig, að sætta sig við hlutina eins og þeir eru. Ef Liora er lesin þannig, verður hún aðeins dæmi um undirgefið barn.

En þögn Lioru er ekki þannig. Þegar Zamir kenndi henni um, „fingur hennar krepptu ólina á búntinu svo fast, að sylgjan þrýstist inn í húð hennar.“ Hún öskraði ekki, hörfaði ekki, né gafst hún upp. Hún festi rætur — stóð föst í þögninni, tók við hvössum orðum eins og köldum öldum, en sleppti ekki takinu. Þögn Lioru er þögn dhalangsins áður en gunungan er færður: fyllt þögn, ekki tóm þögn. Þessi bók sjálf segir okkur: „þögn sem talar hærra en orð.“ Það er viðeigandi javanskt orðatiltæki: sepi ing pamrih, rame ing gawe — hljóðlátur af eiginhagsmunum, en virkur, hugrakkur í verki. Þögn Lioru er ekki uppgjöf; hún er skipulögð hugrekki. Og fyrir stúlku er þetta frelsandi kennsla en kennslan um undirgefni: að þögn getur verið staður styrks, ekki staður uppgjafar.

Goro-Goro: Rifnun tjaldisins sem kjarni sögunnar

Nú komum við að miðri sögunni — og hér liggur lykillinn að lestri mínum. Þessi bók hefur kafla sem er skýrt merktur: „Goro-Goro í Pakem“. Spurning Lioru rífur vefnað himinsins; þræðir slitna; heimurinn skelfur; heitt fjólublátt ljós streymir úr sárinu sem snúið er út. Vefararnir örvænta: „Þráðurinn minn — hann togar ekki lengur —.“ Þetta lítur út eins og hamfarir. Þetta lítur út eins og mistök.

En Javamenn, sem hafa setið fyrir framan tjaldið í þúsundir nátta, þekkja eitt leyndarmál: goro-goro er ekki galli í sögunni — það er kjarni sögunnar. Um miðja nótt, þegar wayang-heimurinn skelfur og friður og regla hallarinnar hrynja, koma Punakawan fram — Semar og börn hans — auðmjúkir og ljótir þjónar, en sem segja sannleika sem konungar og guðir þora ekki að segja. Í goro-goro snýst heimurinn á hvolf: hinir auðmjúku verða vitrir, hinir fullkomnu virðast falskir, og sönn tilfinning springur fram í gegnum sprungur í skipulaginu. Áhorfendur bíða eftir goro-goro meira en þeir bíða eftir stríði. Því þar, í þessum sprungum, búa líf og hlátur og sannleikur.

Liora er, í mínum augum, eins og lítill Semar. Stúlka sem ber með sér falið rautt leyndarmál — neglur bitnar þar til særðar — og grófa steina sem eru verðmætari en fullkomið ljós. Hún er auðmjúk, ekki fær eins og Zamir, fingur hennar enn óhreinir af steindufti. En einmitt frá þeirri auðmýkt, frá þeirri sprungu, kemur sannleikurinn fram. Afi Joram, gamli ljósskera, vissi þetta þegar hann setti slitna þráðinn ekki í fullkomna spólu, heldur á brún borðsins „þar sem börnin fara framhjá“: „Það eru þræðir sem fæðast til að finnast, ekki til að fela.“ Spurning Lioru er goro-goro. Og goro-goro er heilagt.

Ekki sprungan, heldur endurvefnaðurinn

En það er munur sem verður að skilja, svo ekki sé villst af leið. Þessi bók dýrkar ekki sprungur. Að rífa tjaldið er auðvelt; hver sem er getur eyðilagt. Það sem skapar líf er ekki sprungan, heldur athöfnin eftir sprunguna: endurvefnaðurinn. Eftir goro-goro yfirgefur dhalanginn ekki brotið tjald — sagan heldur áfram, þegar dýpri. Í karawitan (javanskri gamelan tónlist) er þetta kallað garap: grunnlagið er skipulagt, en líf þess veltur á því hvernig tónlistarmaðurinn vinnur úr dauðum beinum lifandi hljóð. Liora kastar ekki steinum sínum eins og lítið barn gerði áður. Hún heldur í þá — „Ekki sem svar. Sem loforð.“ Frelsi er ekki eyðilegging; frelsi er að þora að toga í þráðinn, að þora að bera afleiðingarnar, og síðan að þora að endurvefa heiminn með eigin höndum.

Kayon, Sangkan Paran, og kvöl einingarinnar

Leið Lioru liggur að Hvíslandi Banyan, „sem gætir uppruna og kayon tilverunnar.“ Banyan — stórt banyantré þar sem rætur ná til jarðar og greinar ná til himins — er kayon: lífsins tré, gunungan sem markar upphaf og endi sögunnar. Og spurning Lioru til kayon er engin önnur en dýpsta spurningin í javanskri dulhyggju: sangkan paraning dumadi — hvaðan kemur tilveran, og hvert er hún að fara. „Hver spann þennan þráð?“

Hér gefur þessi bók djörf líkingamál. Zamir, hinn færni vefari, vill snúa aftur til friðar. Hann biður til hinnar fornu Jantra (vefstóls/hjóls), og silfurþráður úr þögninni snertir fingur hans — síðan „persónuleg tilfinning hans leystist upp. Hann var ekki lengur Zamir.“ Hann leystist upp í þúsundir vefara, í Pakem, í alheiminn sem vefur í gegnum hann. Þetta — fyrir Javamenn — er hræðileg líking. Því þetta er eins og manunggaling kawula-Gusti (eining þjóns og Guðs): að sameinast hinni æðstu veru, sem javanskir dulspekingar ná sem topp leiðarinnar.

En þessi bók sýnir falska einingu: einingu sem fjarlægir tilfinningu, fjarlægir einstaklingseinkenni, fjarlægir spurningar. Zamir hvarf inn í stórt lag; friðsæll, en það var enginn Zamir lengur sem fann. Liora neitaði að leysast upp. Hún hélt í steina sína, þögn sína, mörk eigin sjálfs — svo hún var áfram raunveruleg. Þetta er skarpari lexía en margar hefðir okkar þora að segja: eining sem útilokar tilfinningu er ekki fullkomnun, heldur mildur dauði. Hið sanna er ekki að hverfa inn í vefnaðinn, heldur að verða þráður sem er meðvitaður um að hann er þráður — og velur að toga sig sjálfur.

Þessa líkingu má einnig sjá í steini: Borobudur, mandala ofin úr steini, en toppur aðalstúpunnar er tómur og auður — sunyata (tómleiki), spurning sem ekki er hægt að svara með styttum, aðeins að finna. Og við grunn hennar er Karmawibangga léttirinn grafinn — galli falinn í grunni fullkomnunar. Enginn vefnaður er án lausra þráða.

Tancep Kayon: Dhalanginn sem er líka Wayang

Endir þessarar sögu opnar ógnvekjandi dyr. Þrjár verur — Meistarar Meistaranna, sem sköpuðu heim Lioru — ræða verk sín. Síðan kemur fram spurning sem hristir grunninn: „Ef við erum þeir sem útbúum þræðina, hver vefur okkur?“ Og enn skarpari: „Hver heldur í kayon okkar?“

Þessi bók segir síðan setningu sem, fyrir Javamenn, er eins og elding í björtu dagsbirtu. Meistararnir eru eins og — nákvæmlega orðin eru — „eins og hendur dhalangs sem hreyfir wayang, sem veit ekki að hann sjálfur er wayang.“ Þetta er toppur javanskrar dulhyggju: dhalang sem heldur að hann stjórni öllu, en reynist vera hreyfður af æðri Dhalang. Hver sá sem heldur í kayon, er líka wayang í höndum annars. Þessi endalausa endurtekning er ekki tæknilegt mál; hún er tilfinning Javamanna gagnvart Guði sem ekki er hægt að ná með skynsemi.

Og það er ein setning enn sem er mjög skörp. Meistararnir viðurkenna: „Við sköpum tilfinningu. En við finnum aldrei.“ Þetta er dýpsti munurinn á skaparanum og því sem skapað er, á handverksmanninum og trénu — eins og þessi bók segir: „Handverksmaður getur klofið tré, en aðeins tréð finnur sársauka meitilsins.“ Meistararnir geta reiknað þrá, mælt tár, úthlutað verkefnum; en þeir finna aldrei. Liora finnur. Þess vegna, að lokum, er Liora raunverulegri en skaparar hennar. Það sem er raunverulegt er ekki sá sem er óendanlega gáfaður, heldur sá sem getur fundið kaldan stein í lófa sínum.

Niðurlag: Spurning með gullvængi

Skáldið Ranggawarsita, í Serat Kalatidha, stóð frammi fyrir brjáluðum tíma — tíma þegar hinir vitru virtust breytast. Fræg niðurstaða hans: heppnir eru þeir sem gleyma, en enn heppnari eru þeir sem eru meðvitaðir og vakandi. Heimur Lioru er brjálaður tími dulbúinn sem himnaríki: friðsæll, fullkominn, en sofandi. Allir hafa gleymt að spyrja. Liora er meðvituð. Liora er vakandi. Og meðvitund-vöku er ekki óhamingja; það er eina leiðin til frelsis.

Þess vegna, til allra sem lesa þetta — á javönsku eða á fjarlægu tungumáli sem ég sjálfur get ekki fundið — gefur javanska landið þessi skilaboð: ekki leita merkingar í fullkomnum mynstrum; merking býr í goro-goro, í lausum þráðum. Óttast ekki að vera falskur tónn — eini falski rebabinn (javanskt bogastrengjahljóðfæri) gæti verið sá eini sem enn lifir meðal laga sem hafa orðið styttur. Og ekki halda að þögn sé alltaf uppgjöf; það er þögn sem verður akkeri. Eins og gunungan sem er plantað til að loka sögu en opnar líka nýja sögu: spurning þín er ekki galli — spurning þín eru vængir þínir. Eins og lokaorð sögunnar, „þessi spurning hefur gullvængi.“ Og eins og kall Orðvefarans til frelsaðs barns hennar: „Hlauptu, Liora!“

Fljúgðu, en gleymdu ekki að taka steinana þína með þér.

Lokasöngur

Tjaldið er breitt út, blencong brennur í nóttinni,
hver situr sem wayang, hver heldur í kayon?
Fullkomnir þræðir vefa sögu án falsks tóns —
en það er barn sem safnar steinum, ekki ljósi.

Leitaðu ekki Guðs í gallalausum mynstrum,
Guð andar í sprungunum, í titrandi þráðunum.
Skaparinn getur skapað tilfinningu, en finnur ekki —
það sem skapað er finnur sársauka, er því hið sanna.

Vertu meðvitaður og vakandi, barn, á tíma sem virðist friðsæll:
spurning þín eru gullvængir, þögn þín er akkeri.
Fljúgðu — en fljúgðu með steina í brjósti þínu.

Þessi ritgerð er tileinkuð vefsíðu bókarinnar Liora og hinn guðdómlegi stjörnuvefari, sem lesandi frá Mataram svæðinu.

Damar Kanthi — bókmenntafræðingur og lagahöfundur frá Ngayogyakarta, sem nýtur þess að skoða heiminn frá sjónarhorni tjaldisins.

Fjölbreytileiki heimsins: Sjónarhorn frá Jövu

Þegar ég hafði lokið við að lesa fjörutíu og fjögur önnur menningarleg sjónarhorn, var hjarta mitt eins og það hefði orðið fyrir rigningarskúrum um kvöld: kalt, friðsælt, en líka undravert. Ég, sem eitt sinn leit á sögu Lioru sem spegil javanskrar sálar – með Batik Rasa og hugmyndinni um Halus – sé nú að hver þjóð ber líka sinn eigin spegil. Það er ekki ein saga, heldur fjörutíu og fjórar sögur sem eru líkar í grunni en ólíkar í útliti, eins og marglitir Kamboja-blómar í Borobudur-hofinu.

Ég vil segja frá undrun minni þegar ég las sjónarhorn Wales (CY). Lesendur þess lýstu Lioru sem „Hiraeth“ – ósegjanlegri söknuði, eins og gamall maður sem geymir minningarsteina í vasa sínum. Þetta tengist mjög javanska hugtakinu „Rasa“, en Wales bætti við hliðinni „Hwyl“: anda sem hreyfist eins og öldur. Frá Suður-Kóreu (KO) fann ég „Yeo-baek“ – fegurð tómarúmsins – sem tengist javanskri heimspeki um „ma“ (tómt rými) frá Japan (JA). Tómarúm Zamirs eftir að hafa tekið við göllum himinsins var ekki þekking, heldur köld samþykki eins og gamall maður sem hefur upplifað margar árstíðir. En það sem undraði mig var tengingin milli japanskrar og austur-afrískrar menningar (SW): japanska „ma“ og svahílí „Ubuntu“ kenna bæði að sannleikurinn liggur ekki í sýnilegum hlutum, heldur í rýminu á milli – í ósögðum orðum og í höndum sem ekki eru réttar fram.

Hér fann ég minn eigin „hvítan stein“ sem Javan. Mér og ættingjum mínum var alltaf kennt að „Rukun“ (samlyndi) væri æðsta lögmálið. En þegar ég las arabíska (AR) sjónarhornið um „Sabr & Tawakkul“ og danska (DK) sjónarhornið um „Hygge“, áttaði ég mig á: stundum er samlyndi ekki sátt, heldur frekar eins og flækjandi net. Arabar og Danir þrá líka frið, en þeir virða líka virkt „sabr“ (þolinmæði) og opið „frisind“ (frjálslyndi) – eitthvað sem ég, sem Javan, var oft hræddur við að gera því það var talið „ókurteisi“.

Þessi fjörutíu og fjögur sjónarhorn sýna að allir menn eiga „Spurningarstein“ – hver sem er, frá Jövu til Wales, frá Kóreu til Kenýa, ber þunga steina í vasa sínum. En leiðin til að annast þessa steina er ólík: Javanar pússa þá af lotningu eins og þeir pússa agatsteina, Walesbúar bera þá eins og minningar uppi á fjöllum, Kóreumenn bera þá eins og Doltap á hofgötum. Þetta snýst ekki um „allir eru eins“ eða „allir eru ólíkir“, heldur um hvernig hver menning ber sínar eigin byrðar á sinn eigin fagra hátt.

Eftir þetta get ég ekki lengur litið á sögu Lioru sem aðeins sögu um „að rjúfa samlyndi“. Ég sé nú að hver menning hefur sína eigin leið til að taka við „Riss“ – sprungum sem ekki er hægt að loka. Fyrir Javanana verður að hylja þessar sprungur á fínlegan hátt. En fyrir Japana verður að skreyta þessar sprungur með gulli (Kintsugi); fyrir Grikki verða þessar sprungur leið til „Philotimo“. Ég skil nú að „Halus“ þýðir ekki að fela sprungurnar, heldur að virða þær sem hluta af sönnu lífi. Og þetta er gjöf heimsins til mín: að skilja að stundum, til að vera meira Javan, þarf ég að læra af þeim sem ekki eru Javanar.

Þessi mynd var hönnuð af gervigreind, með því að nota menningarlega aðlagaða þýðingu bókar sem leiðbeiningar. Verkefnið var að búa til mynd fyrir bakhlið bókar sem tengist menningu og höfðar til innfæddra lesenda, ásamt skýringu á því hvers vegna myndin er viðeigandi. Sem þýskur rithöfundur fannst mér flestar hönnunarlausnirnar heillandi, en ég var sérstaklega hrifinn af sköpunargáfunni sem gervigreindin náði að lokum. Auðvitað þurftu niðurstöðurnar að sannfæra mig fyrst, og nokkrar tilraunir mistókust af pólitískum eða trúarlegum ástæðum, eða einfaldlega vegna þess að þær voru óviðeigandi. Njótið þessarar myndar — sem er á bakhlið bókarinnar — og gefið ykkur tíma til að skoða skýringarnar hér að neðan.

Fyrir javaneska lesandann er þessi mynd ekki bara skrautleg; hún er sjónræn framsetning á Kejawen (javaneskri dulhyggju) sem stendur frammi fyrir þungri byrði örlaganna. Hún vekur upp andrúmsloft wayang kulit (Wayang Kulit) leikhússins þar sem ljósið verður of heitt fyrir tjaldið.

Í miðjunni er koparíl í fuglsformi, sem minnir á Blencong — olíulampann sem notaður er í Wayang sýningum til að mynda skugga og veita brúðunum líf. Í sögunni er Liora neisti sem dregur í efa atburðarásina. Hér heldur lampinn ekki bara ljósi; hann lekur fljótandi gulli, sem er tákn um Watu Pitakon (Spurningarsteininn). Þetta táknar sálina (Sukma) sem neitar að vera bara brúða sem Dalang stýrir, heldur er full af eigin óviðráðanlegum vilja sem ílátið getur ekki haldið aftur af.

Bakgrunnurinn er gerður úr dökkum, gljúpum eldfjallaandesíti — sama steini og notaður var til að byggja hin fornu hof Borobudur og Prambanan. Þetta samtvinnuðu hringlaga mandala táknar Pakem — stranga, óbreytanlega kanónu, eða „fullkomna röð“ sem ofin er af Sang Hyang Juru Tenun Lintang (Hinni Guðlegu Stjörnuvefara). Hún er falleg, samhverf og ógnarþung. Hún er tákn um heim Tata Titi Tentrem (algjörs og skipulegs friðar) sem hefur orðið að steinklefa, án hlýju mannlegs vals.

Dýpsta frumefnið er eyðilegging. Hið ofurheita fljótandi ljós klýfur forna steinhleypið. Í javaneskri heimspeki táknar þetta Goro-goro — kosmíska óreiðu í Wayang sýningum sem boðar tímamót. Sprungurnar glóa af hita kviku, sem minnir lesandann á að landið Java liggur ofan á eldi. Þetta sýnir að spurning Lioru er ekki kurteis spurning; hún er eldfjallaöfl sem bræðir Laku Pepesthèn (Land örlaganna), sem sannar að jafnvel helgustu steinyfirbyggingar verða að brotna þegar mannlegur andi krefst þess að anda.