Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang: Pasemon bab Kamardikaning Ati

Kanthi busana dongèng ingkang kebak sastra, «Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang» njlèntrèhaken pitakenan ingkang paling tuwa: pinten perangan gesang kita ingkang saèstu kita pilih piyambak, lan pinten ingkang sampun ditenun saderengipun kanggé kita? Ing donya ingkang katingal sampurna, ingkang dipunjagi laras déning kekiyatan inggil — Sang Hyang Juru Tenun Lintang — wonten lare wadon asma Liora ingkang alon-alon nyuwun pirsa: kénging menapa? Tumrap pamaos ingkang gesang ing budaya ingkang ngajèni raos rukun lan tansah dipunwulang supados "manut", pitakenan punika lajeng krasa raket ing manah: nyuwun pirsa punika dudu nyulayani tatanan, nanging ngajèni tatanan wau cekap lebet ngantos purun mikiraken. Awit saking punika, ngudi kawicaksanan inggih kedah wani mireng swantening batin piyambak. Ing telenging cariyos, buku punika mujudaken pangalembana ingkang sareh tumrap ajining kekurangan lan kekendelan kanggé tansah nyuwun pirsa.

Ing sela-selaning dinten ingkang kebak tuntutan supados kita tansah laras lan "manut" dhumateng kahanan, asring wonten raos gatel ing telenging batin ingkang mboten saged dipunkukur. Kita asring ngrasa bilih sedaya lampah gesang punika kados sampun ditenun kanthi rapi, saéngga mboten wonten papan kanggé mangu-mangu. Nanging, lumantar Liora, kita dipunajak kanggé ngrangkul malih "Watu Pitakon" ingkang kita gadhahi. Ing mriki, pitakenan dudu gegaman kanggé ngrusak, nanging dadi wiji kanggé thukul. Buku punika mboten namung nyritakaké babagan pambrontakan, nanging babagan kados pundi kita saged dados wicaksana (ngudi kawicaksanan) ing tengahing sistem ingkang asring krasa adhem lan kaku.

Wontenipun "Pendhapa Panantèn Kawruh" ing jeroning crita nggambaraken kados pundi wigatinipun nggadhahi papan kanggé dadi "mateng" bebarengan. Ing mriki, tiyang sepuh saged maosaken crita punika dhumateng lare-lare, dudu kanggé maringi jawaban ingkang cepet, nanging kanggé mbangun raos tanggung jawab dhumateng saben pilihan. Buku punika ngélingaken bilih kauripan ingkang tanpa pitakenan punika kados déné tilèm ingkang dangu. Nalika kita wiwit tangi, pancèn krasa sakit, nanging ing kono urip ingkang sanyatané nemu cekelan. Crita punika dadi kanca ingkang anget kanggé sapa waé ingkang ngrasa bilih harmoni ingkang sampurna kadhangkala krasa suwung tanpa ananya krenteg kangen dhumateng kabeneran.

Tumrap kula, perangan ingkang paling nrenyuhaken nanging ugi kebak dhestun inggih punika nalika Zamir nyobi nambal "Goro-goro" utawi suwèkan ing langit kanthi sesingidanan. Wonten ing mriki ketingal sanget padudon batin antawisipun kepinginan njagi praupan (citra) ingkang sampurna lan kasunyatan ingkang sampun ajur. Ing kabudayan kita, asring wonten meksan supados kita nutupi "cacat" supados mboten ngisin-isini utawi ngrusak katentreman umum. Nalika Zamir nyambut damel sewengi muput kanthi driji ingkang medal getihipun namung kanggé masthèkaké bilih "jahitan" wau mboten ketingal, kita saged ngrasakaké kados pundi awratipun nanggung beban sistem ingkang mboten angsal klintu. Punika dudu babagan nambani tatu, nanging babagan kados pundi kita asring milih "ngapusi" awaké dhéwé supados donya tetep katingal éndah, sanadyan ing jeroné krasa kosong lan atis.

Fjölbreytileiki heimsins: Sjónarhorn frá Jövu

Þegar ég hafði lokið við að lesa fjörutíu og fjögur önnur menningarleg sjónarhorn, var hjarta mitt eins og það hefði orðið fyrir rigningarskúrum um kvöld: kalt, friðsælt, en líka undravert. Ég, sem eitt sinn leit á sögu Lioru sem spegil javanskrar sálar – með Batik Rasa og hugmyndinni um Halus – sé nú að hver þjóð ber líka sinn eigin spegil. Það er ekki ein saga, heldur fjörutíu og fjórar sögur sem eru líkar í grunni en ólíkar í útliti, eins og marglitir Kamboja-blómar í Borobudur-hofinu.

Ég vil segja frá undrun minni þegar ég las sjónarhorn Wales (CY). Lesendur þess lýstu Lioru sem „Hiraeth“ – ósegjanlegri söknuði, eins og gamall maður sem geymir minningarsteina í vasa sínum. Þetta tengist mjög javanska hugtakinu „Rasa“, en Wales bætti við hliðinni „Hwyl“: anda sem hreyfist eins og öldur. Frá Suður-Kóreu (KO) fann ég „Yeo-baek“ – fegurð tómarúmsins – sem tengist javanskri heimspeki um „ma“ (tómt rými) frá Japan (JA). Tómarúm Zamirs eftir að hafa tekið við göllum himinsins var ekki þekking, heldur köld samþykki eins og gamall maður sem hefur upplifað margar árstíðir. En það sem undraði mig var tengingin milli japanskrar og austur-afrískrar menningar (SW): japanska „ma“ og svahílí „Ubuntu“ kenna bæði að sannleikurinn liggur ekki í sýnilegum hlutum, heldur í rýminu á milli – í ósögðum orðum og í höndum sem ekki eru réttar fram.

Hér fann ég minn eigin „hvítan stein“ sem Javan. Mér og ættingjum mínum var alltaf kennt að „Rukun“ (samlyndi) væri æðsta lögmálið. En þegar ég las arabíska (AR) sjónarhornið um „Sabr & Tawakkul“ og danska (DK) sjónarhornið um „Hygge“, áttaði ég mig á: stundum er samlyndi ekki sátt, heldur frekar eins og flækjandi net. Arabar og Danir þrá líka frið, en þeir virða líka virkt „sabr“ (þolinmæði) og opið „frisind“ (frjálslyndi) – eitthvað sem ég, sem Javan, var oft hræddur við að gera því það var talið „ókurteisi“.

Þessi fjörutíu og fjögur sjónarhorn sýna að allir menn eiga „Spurningarstein“ – hver sem er, frá Jövu til Wales, frá Kóreu til Kenýa, ber þunga steina í vasa sínum. En leiðin til að annast þessa steina er ólík: Javanar pússa þá af lotningu eins og þeir pússa agatsteina, Walesbúar bera þá eins og minningar uppi á fjöllum, Kóreumenn bera þá eins og Doltap á hofgötum. Þetta snýst ekki um „allir eru eins“ eða „allir eru ólíkir“, heldur um hvernig hver menning ber sínar eigin byrðar á sinn eigin fagra hátt.

Eftir þetta get ég ekki lengur litið á sögu Lioru sem aðeins sögu um „að rjúfa samlyndi“. Ég sé nú að hver menning hefur sína eigin leið til að taka við „Riss“ – sprungum sem ekki er hægt að loka. Fyrir Javanana verður að hylja þessar sprungur á fínlegan hátt. En fyrir Japana verður að skreyta þessar sprungur með gulli (Kintsugi); fyrir Grikki verða þessar sprungur leið til „Philotimo“. Ég skil nú að „Halus“ þýðir ekki að fela sprungurnar, heldur að virða þær sem hluta af sönnu lífi. Og þetta er gjöf heimsins til mín: að skilja að stundum, til að vera meira Javan, þarf ég að læra af þeim sem ekki eru Javanar.

Þessi mynd var hönnuð af gervigreind, með því að nota menningarlega aðlagaða þýðingu bókar sem leiðbeiningar. Verkefnið var að búa til mynd fyrir bakhlið bókar sem tengist menningu og höfðar til innfæddra lesenda, ásamt skýringu á því hvers vegna myndin er viðeigandi. Sem þýskur rithöfundur fannst mér flestar hönnunarlausnirnar heillandi, en ég var sérstaklega hrifinn af sköpunargáfunni sem gervigreindin náði að lokum. Auðvitað þurftu niðurstöðurnar að sannfæra mig fyrst, og nokkrar tilraunir mistókust af pólitískum eða trúarlegum ástæðum, eða einfaldlega vegna þess að þær voru óviðeigandi. Njótið þessarar myndar — sem er á bakhlið bókarinnar — og gefið ykkur tíma til að skoða skýringarnar hér að neðan.

Fyrir javaneska lesandann er þessi mynd ekki bara skrautleg; hún er sjónræn framsetning á Kejawen (javaneskri dulhyggju) sem stendur frammi fyrir þungri byrði örlaganna. Hún vekur upp andrúmsloft wayang kulit (Wayang Kulit) leikhússins þar sem ljósið verður of heitt fyrir tjaldið.

Í miðjunni er koparíl í fuglsformi, sem minnir á Blencong — olíulampann sem notaður er í Wayang sýningum til að mynda skugga og veita brúðunum líf. Í sögunni er Liora neisti sem dregur í efa atburðarásina. Hér heldur lampinn ekki bara ljósi; hann lekur fljótandi gulli, sem er tákn um Watu Pitakon (Spurningarsteininn). Þetta táknar sálina (Sukma) sem neitar að vera bara brúða sem Dalang stýrir, heldur er full af eigin óviðráðanlegum vilja sem ílátið getur ekki haldið aftur af.

Bakgrunnurinn er gerður úr dökkum, gljúpum eldfjallaandesíti — sama steini og notaður var til að byggja hin fornu hof Borobudur og Prambanan. Þetta samtvinnuðu hringlaga mandala táknar Pakem — stranga, óbreytanlega kanónu, eða „fullkomna röð“ sem ofin er af Sang Hyang Juru Tenun Lintang (Hinni Guðlegu Stjörnuvefara). Hún er falleg, samhverf og ógnarþung. Hún er tákn um heim Tata Titi Tentrem (algjörs og skipulegs friðar) sem hefur orðið að steinklefa, án hlýju mannlegs vals.

Dýpsta frumefnið er eyðilegging. Hið ofurheita fljótandi ljós klýfur forna steinhleypið. Í javaneskri heimspeki táknar þetta Goro-goro — kosmíska óreiðu í Wayang sýningum sem boðar tímamót. Sprungurnar glóa af hita kviku, sem minnir lesandann á að landið Java liggur ofan á eldi. Þetta sýnir að spurning Lioru er ekki kurteis spurning; hún er eldfjallaöfl sem bræðir Laku Pepesthèn (Land örlaganna), sem sannar að jafnvel helgustu steinyfirbyggingar verða að brotna þegar mannlegur andi krefst þess að anda.