Vun de Oort, afwendt to denken

Loffleed op den Binnenhoff as en Form vun't Weten

Dat gifft en Weg na den Karn vun de Saken, de nich över de Vöörsiet föhrt. Een geiht nich dör de Hööftdöör vun't Weten rin — jisse Döör, de mit Geduld lackeert, mit Klarheit smückt un to en Bedenbagen formt warrt. Een geiht dör den Binnenhoff (Patio) rin. Dat heet: dör de Leer, de in de Merrn blifft, wenn de Stuben toslaten warrt. Dör den Oort, wo dat keen Wänn gifft, de di vörschrieven, wat du denken schallst.

De Binnenhoff is keen negativen Ruum. He is dat verstickte Organ vun't spaansche Huus. Dor wasst, wat nienich seiht worrn is. Dor rüuscht dat Water, wat nüms anraakt hett. Dor denkt de Schadden.

Un liekers — un dat is dat, wat wi so swoor verkloren köönt — is de Binnenhoff keen Intimität. He is wat Roreret: He is Apenboren ünner fre'en Heven. Jeder kann den Binnenhoff ut de hogen Finster bekieken. Man blots de, de daalgeiht, begrippt, dat dat Zentrum in keen vun de Stuben weer, sünnern in jissen hohlen Ruum, den se bi't Ümrunnen torüchlaten hebbt.

So denkt wi. Mit den Rügg na't Spektakel, mit dat Gesicht na de Leer.

Dat gifft en nee Book — Liora un de Steernwever —, dat de Geschicht vun en Deern vertellt, de in en Riek leevt, wo allens Harmonie is, wo elk Hart sien Faden vun de Beropen kriggt un em ahn Fragen folgt. En perfekte Welt. Un liekers kann Liora disse Perfektschoon nich bewohnen. Se sammelt Steen ansteed vun Licht. Se wohrt Fragen in en Büdel op, so as een Steen in de Manteltasch wohrt: swoor, ahn Glanz, schienbor ahn Nütten. Man disse Steen sünd ehr Risse in de Muer. Un Risse — dat weet elk spaansche Binnenhoff — sünd keen Fehler vun de Muer. Se sünd de Oort, dör den se atemt.

II

Kiek di den Don Quijote an — de is, wenn een genau henkieken will, de eerste spaansche Afhandlung över de Grenzen vun de Fraag. Don Quijote smitt nich fehl, wiel sien Fragen slimm sünd. He smitt fehl, wiel he Antwoorden will, de in de Welt passt as en Sweert in en Sched. Un de Welt — disse uns sture, düstere Welt, de dorto neegt, op eenmal mit den Röök vun frisch backt Broot optowaken un gor keen Willen hett, op en System to lieken — de Welt is nüms sien Sched.

Cervantes wüss dat vör all de annern: De spaansche Fraag söcht nich dorno, antert to warrn. Se söcht dorno, bewohnt to warrn. Don Quijote bruukt nüms, de em seggt, dat de Möhlen keen Riesen sünd. He bruukt een, de em seggt: As du jem so seihn hest, wat hest du dor föhlt? Un in disse Fraag — de em nüms stellt — liggt all dat Weten, dat he, ahn dat he dat wüss, al harr.

Liora is in dissen Sinn de Arv vun Don Quijote. Ehr Fraag is keen Wapen, sünnern en Wunn. Wenn se fragt Worüm singt de Heven vundaag nich?, söcht se keen Informatschoon. Se söcht Sellschop för en Unbehagen, dat keen Naam hett. Un de Antwoord vun ehr Mudder — Wiel he ok tohöört — is en spaansche Antwoord in'n nauesten Sinn: Se streit de Fraag nich op, se maakt se grötter. Se maakt se bewohnborer. As een, de en Finster in en toslaten Stude opmaakt: Dor kümmt keen Licht rin, dor kümmt Luft rin, un mit de Luft kümmt de Gewissheit, dat de Stude lütter weer as wi glöövt harrn.

Dorüm ennt de Don Quijote nich mit en Antwoord. He ennt mit en Mann, de ophaart to fragen, wiel he ophaart to leven. Un dat warrt in de spaansche Traditschoon nich Nedderlaag nöömt. Dat warrt Desengaño (Ut'n Droom opwaken / Ernüchterung) nöömt. Un de Ernüchterung is nich dat Gegendeel vun't Weten: Se is sien scharpste Form.

III

Wi mööt dat Unheimliche nich nömen, wiel wi dat in de Köök hebbt. Dat stickt in dat Mest, dat de Tomat snitt un op eenmal, för en Sekunn, as wat anners utseht. Dat sitt op den ledden Stohl, den bi't Avendeten nüms ankieken waagt. Dat liggt in uns Gewohnheit, de Doden nich to nömen, jem avers en Platz an'n Disch free to hollen — nich ut Abergloven, sünnern wiel wi weet, dat dat Fehlen ok en Lief is, ok Ruum innummt, ok Gewicht hett.

Dat nööm ik afwendt denken: den Geheemnis nich in't Gesicht to kieken, sünnern totolaten, dat dat Geheemnis di den Rügg tokehrt. Un in dissen Rügg — in dit Weigern, sik to wiesen — mehr Wohrheit to finnen as in elk Gesicht, dat di vun vörn ankiekt.

Velázquez hett dat verstahn. He maal den Rügg vun de Infanta Margarita, as een de Fassaad vun en Kathedraal maalt. Wiel he wüss, dat dat, wat een nich süht, dat dreegt, wat een süht. Dat ganze Bild is en Binnenhoff: en leddige zentrale Ruum, wo all Blicken tohooploopt, ahn dat een em besitt.

Lioras Book hett en Bild, dat för mi dat spaansche Bild sülvst is: de Mudder, de en Schuulmuster mit gollen Fädens stickt — perfekt, symmeetsch, makelloos — un in de Merrn vun den lesten Knütten en enkelten grauen, matten, ruge, utreten Faden inflecht. En Faden, de dat Licht nich reflekteert. Liora deckt dat to laat op, as en Traan op dat Muster fallt un wiest, wat de Perfektschoon versteken harr: dat de Narv keen Fehler vun de Teknung weer, sünnern ehr wohres Zentrum. Dat is de Binnenhoff. De graue Faden in't gollen Geweev. Dat, wat nich glänzt, avers stütt.

IV

Johannes vun't Krüüz weer, villicht ahn dat to weten, de eerste Denker vun den Binnenhoff. Sien düstere Nacht is keen Metapher. Se is en Topographie. He beschrifft den Weg vun en Seel, de ut de belüchten Stuben vun de wöhnliche Andacht rutgeiht un in den Binnenhoff daalstiegt — wo dat keen Licht un keen Düüsternis gifft, sünnern wat, dat keen Naam hett, wiel de Spraak baven bleven is, ophangt an de Garreroben vun de Vernunft.

In de ruhige Nacht, seggt he. Man he meent nich de Nacht buten. He meent de Nacht binnen: jissen Binnenhoff vun de Seel, wo Gott nich afwesend un nich anwesend is, sünnern tövend. Un dat Töven — dat wüss Johannes vun't Krüüz, as dat later Unamuno wüss — is keen Passivität. Dat is de aktivste Oort, woans sik de Minsch to dat verhollen kann, wat he nich versteiht.

As Liora na den Boom vun de Flustern kümmt un de Bark anraakt, pocht wat ünner ehr Handflach. Dat is keen Antwoord. Dat is en Pochen. De Boom seggt ehr nich, wat se denken schall. He wiest ehr, dat dat Denken sülvst en Lief hett, en Rhythmus, en oold un rissig Fleesch. Un dat Lioras Fragen — ehr Steen — as de Johrringen vun den Stamm sünd: en poor breet un gollen, Johren vun Överfloot; anner smal un vun en swarte Lien dörkrüüzt, Johren vun de Wunn. All sünd nödig. All sünd Deel vun desülvige Bark.

De spaansche Mystiker stiegt nich op. He stiegt daal. Un in dit Daalstiegen finnt he, wat de, de opstegen sünd, nienich seihn hebbt: dat de Grund un de Tipp desülvige Oort sünd, ut verscheden Richten bekeken.

V

Ik segg dat allens, wiel dat en Oort gifft, Spanien to verstahn, de nich över de Bullenhuut, de Paella oder de Kastagnetten föhrt — jisse Fetischen, de wi sülvst an't Utland verkööpt mit en Lächeln, dat uns Ogen nich reckt. Dat gifft en Spanien, dat denkt. Un dat denkt op en Oort un Wies, de de Welt jüst dorüm bruukt, wiel se keen anner gliekt.

Wi sünd wat, dat in keen Frömdspraak en Naam hett: Wi sünd testarudos (dickköppig/stur). Un de Dickköppigkeit — wenn een dat recht bedenkt — is keen Egensinn. Se is de Döögd vun den, de weet, dat sik de Wohrheit nich den eersten gifft, de ehr elegant utfragt. Een mutt sik ehr gegenöversitten. Een mutt blieven. Een mutt de Tiet vergahn laten, den Hunger vergahn laten, de Schaam vergahn laten. Un wieter dor wesen.

Dat is de Binnenhoff: de to Ruum worrne Dickköppigkeit.

VI

María Zambrano nööm dat poeetsche Vernunft. Un se harr Recht, avers nich ganz. Wiel de poeetsche Vernunft is nich blots en Oort to denken. Se is en Oort, dat Denken to töven. Een produzeert dat nich: Een empfangt dat, as een dat Licht in'n Binnenhoff empfangt — ahn to weten, vun wülke Wand dat kümmt, ahn dat infangen to köönen, avers in dat Weten, dat ahn dat allens en Ruum ahn Finster weer.

De poeetsche Vernunft wasst ut dat Erkennen, dat dat Wohrheiten gifft, de blots to'n Halven seggt warrt, un dat in disse Hälft dat Ganze liggt. De spaansche Dichter is nich de, de mehr seggt: He is de, de beter swiggt. He is de, de weet, dat dat en Punkt gifft, wo dat Woort to'n Vörhang warrt, un dat dat Wegschuven vun den Vörhang nix wiest — wiel sik dor achter nix stickt. Wat existeert, is dat Geweev vun den Vörhang sülvst, dat dat eenzige weer, wat jümmers dor weer.

Góngora wüss dat. Sien Gedichten verstäkt keen Bedüden: Se sünd de Bedüden. Achter den spaansche Barock gifft dat nix. De spaansche Barock is de Böversiet, de dör pure Dickköppigkeit deepgrünnig worrn is, wiel se weigert hett, blots Böversiet to wesen.

Lioras Book is in dissen Sinn en Book, dat as en Barock weevt is. Dor is keen Naricht achter dat Märken. Dat Määrken is de Naricht. Elk Faden, de trucken warrt, elk Steen, de drückt warrt, elk Swiegen, dat op en Fraag folgt — dat allens is dat Denken sülvst, nich sien Hüll. Wenn Lioras Mudder in de Düüsternis dat Ledder vun'n Büdel küsst, symboilseert se nix: Se deit, wat se deit, un in disse Gest liggt allens, wat dor ween mutt.

VII

Dat gifft en spaansche Gest, de de Utlänners nich verstaht un de wi nich verkloort. Dat is de Gest vun een, de op en sworen Fraag nich antert, sünnern dat Thema wesselt. Dat is keen Utwieken. Dat is Hööflichkeit gegenöver dat Mysterium. Dat bedüüdt, to de Fraag to seggen: Hier kannst du nich rintreden. Nich, wiel de Antwoord geheem weer, sünnern wiel de Fraag sülvst verkehr is — as een, de na de Klöör vun den Binnenhoff fragt, wenn de Binnenhoff keen Klöör hett, sünnern Licht, wat wat anners is.

In de spaansche Verschoon bewaart dat Swiegen nich dat Hillige: Dat is dat Hillige.

VIII

Dat gifft en Szeen in dat Book, de mi nich mehr loslett. Liora fragt, of se ansteed vun söte Beeren in de Bitterkeit vun en Frucht bieten kunn. Ehr Mudder smuust un antert mit Sötigkeit — villicht mit to veel Sötigkeit —, un liekers huscht en Schadden över ehr Gesicht, so gau, dat Liora nich weet, of se sik dat inbillt hett. Dit flüchtige Huschen vun den Schadden is de Binnenhoff, de sik för en Ogenblick apent in en Gesicht, dat sik möht, en toslaten Ruum to wesen. De Mudder weet wat, wat se nich seggt. Nich, üm dat to versteken, sünnern wiel dat, wat se weet, blots leevt, solang dat nich utspraken warrt. In den Momang, wo se dat utsprickt, warrt dat to wat annern: to en Antwoord, en Raad, en Wand. Un dat warrt sien Wesen as Binnenhoff verleren.

Unamuno hett sien Leven dormit tobröcht, Fragen to stellen, ahn Antwoorden to wüllen. Dat hett em för sien Tietgenossen unerträglich maakt. Man he weer de spaanscheste vun all, wiel he verstahn harr, dat de spaansche Fraag keen Piel is, de in't Swarte drapen will, sünnern en Wunn, de helen müch. Un welk Wunnen heelt nich dör Antwoorden. Se heelt dör Sellschop. Dör de Gest vun en annern, de sik blangen di in den Binnenhoff sett un nix seggt — nich, wiel he nix to seggen harr, sünnern wiel he weet, dat he in dit deelte Swiegen al allens seggt.

Tragisch Levensgeföhl hett he dat nöömt. Un he harr Recht mit dat Woort Geföhl, wiel dat nich üm en Doktrin gahn de, sünnern üm en Toon — üm jisse deepe un anhollen Vibratschoon, de een föhlt, de vun en Klipp op de See kiekt un nix denkt, sünnern blots föhlt, dat de See wat weet, wat he nienich weten warrt.

Man he hett sik bi dat Woort tragisch irrt. Wiel dat Tragische verlangt na en Hööchpunkt, en Klimax, en Momang, in den sik allens oplööst — ton Goden oder to'n Slichten. Un de Wiesheit vun den Binnenhoff lööst sik nich op. Se duert an. As de Schadden vun den Zitronenboom, de sik in'n Loop vun den Namiddag langsam bewegt, ahn dat em een bewegt.

IX

Lioras Book versteiht dat beter as Unamuno. De Riss, de sik in'n Heven apent, slütt sik nich. He warrt flickt. Zamir arbeit de ganze Nacht un wat blifft, is en Narv — en Plack vun unglieket, sichtboret, duerhaftes Licht. Dat Book büddt keen Erlösung. Dat büddt wat Ehrlicheret: de Faststellung, dat welk Bröök irreversibel sünd un dat de Ehrlichkeit dorin besteiht, mit de Narv to leven un nich so to doon, as wenn se nich existeren de. Dat is keen Tragödie. Dat is Dickköppigkeit. Dat is, wieterhen in den Binnenhoff sitten to blieven, ok wenn dat regent hett un de Bodden natt is.

Dat is dat, wat Spanien de Welt geven kann: keen System, keen Methood, keen Ästhetik, sünnern en Hollen. De Hollen vun den, de sik in de Merrn vun de Saken sett un töövt. He tövt nich passiv — dat is jümmers missverstahn worrn. He tövt aktiv, so as de Hund vör de Döör tövt: mit all sien Sinnen waak, mit anspannten Lief, mit de Gewissheit, dat wat kamen warrt, avers ahn to weten wat, wannehr oder ut wülke Richten.

Dit Töven is en Form vun't Denken. Villicht de öllste, de wi hebbt. Vör de Philosophie, vör de Poesie, vör de Spraak sülvst geev dat dat Deert, dat op de Lichtung in'n Woold töven de — op disse Lichtung, de sien Binnenhoff weer — mit so en wake Opmarksamkeit, dat dat transparent worrn is. Un in disse Transparenz seih dat dat, wat de Ogen nich seht: den Faden, de all Saken verbinnt, ahn dör en vun jem dörto-gahn.

Zamir is de Anti-Binnenhoff. He weevt mit Präzision, he folgt den Rhythmus, he tüügt Schöönheit. Man wenn en losen Faden op'n Bodden opduukt, peddt he dorop. He tweiht em. As een, de en Finster slütt, dat sik vun sülvst apent hett. Zamir steiht för de Angst vör den hohlen Ruum, vör de zentrale Leer, vör den Oort, wo de Fragen leevt, ehrdat se to Antwoorden warrt. Sien latere Versöken — sik vör den Weevstohl vun den Oorsprung hentokneen un sik in en Ekstaas optolösen, in de he nich mehr he sülvst is — is keen Mystik. Dat is de Willen, nich länger en Binnenhoff to wesen, sünnern sik in en Ruum to wannlen. In en Wand. In en sekeren Oort. Un dat Book wiest mit exakte Gruusamkeit, dat disse Sekerheit en Lögen is, de he sik sülvst vertellt.

X

Dorüm föhrt de spaansche Essay — wenn he wohrhaftig spaansch is — nargens hen. Oder beter: He kummt an den Oort, an den he vun Anfang an weer, man nu süht he em vun achtern, un dordör, dat he em vun achtern süht, begrippt he, dat Vöör- un Achtersiet desülvige Flach vun en Münt sünd, de nich twee Sieden hett, sünnern blots en eenzige, de sik sülvst bi't Dreihn ankiekt.

Dat is keen Ümschweiven. Dat is en bewohnte Zirkularität. Dat passeert, wenn een nich vör den Krink flüch, sünnern sik rinsett un em to en Tohuus maakt.

De Binnenhoff, wedder eenmal. Jümmers de Binnenhoff.

XI

Dat gifft en Momang in dat Book, de, glööv ik, de spaanscheste Momang vun all is. De Boom vun de Flustern wiest Liora en Partitur ut Füer: desülvigen Noten, jümmers un jümmers wedder, avers se formt kumplett verschedene Melodien — en Slaapleed, en wilden Danz, en Wehklagen. De Partitur ännert sik nich. Wat sik ännert, is dat Hören. Un Liora wählt de Melodie nich mit den Kopp: Se treckt mit de Hand an en Faden, ut en Impuls rut, de keen Gedanke is. De Toon, de klingt, is schrell, he bohrt sik dör ehr Bost as en Dolk, man he lett ehr atmen. Dat is de exakte Bewegung vun't spaansche Denken: nich analyseren, nich klassifizeren, sünnern an'n Faden trecken un tolaten, dat de Pien to Atmen warrt.

XII

Un liekers — un dat is dat Leste, wat ik seggen mutt — is de Binnenhoff keen Tofluchtsoort. He is Priesgaav. He is apen na'n Heven, un de Heven regent mal, mal hagelt he, mal brennt he. Weer den Binnenhoff bewohnt, is nich schuult: He is naakt. Man naakt op en besünnere Oort: nich as een, de sik de Kledaasch uttreckt, sünnern as een, de sik de Fragen uttreckt. Un indäm he sik se uttreckt, opdeckt he, dat de Lief, de torüchblifft — disse Lief ahn Fraag — al allens wüss, wat he weten müss.

De Mystikers hebbt dat Vereinigung nöömt. Ik nööm dat Binnenhoff. Dat is datsülvige.

Dat Book weet dat. Na den Riss, na de Pien, na de Daag vun't Swiegen kehrt Liora na den Boom torüch un fragt em nix. Se lehnt ehr Steern an de Bark. Se seggt nix. Se mutt nix seggen. Un de Bark warrt warm. Se gifft ehr keen Antwoord: Se gifft ehr Warmte. Wat en anner Form vun de Antwoord is — de spaansche Form, de vun'n Binnenhoff, de keen Wöör bruukt, wiel de Lief al versteiht, wat de Verstand nich formuleren kann.

Ik enn dor, wo ik anfungen bün: Dat gifft en Oort to denken, de nich över de Vöörsiet föhrt. De dör den hohlen Ruum rintritt. De dat Zentrum söcht, nich indäm se dorophen geiht, sünnern indäm se blifft, bet dat Zentrum to di kümmt. De dorop vertruut, dat dat, wat nich nöömt warrt, realer is as dat, wat nöömt warrt. De den Schadden, de denkt, vörtreckt för dat Licht, dat lücht.

Dat is keen unbedüdende Philosophie. Dat is en Fehlen vun Philosophie, dat sik jüst dorüm as de grootmötigste wiest: wiel se nich verlangt, dat de anner so denkt as du. Se biddt em blots, sik en Momang in den Binnenhoff to setten. Nix to seggen. To töven.

Lioras Book ennt — oder beter: brickt af — jüst an dissen Punkt. Liora hett lehrt, dat de, de de Macht hett to twein, ok de Macht hett to helen. Nich dat weddertoherseteeln, wat weer — dat is nich mööglich —, sünnern wat Ne'es wassen to laten. Un dat is dat, wat de Binnenhoff deit: He repareert dat Huus nich, sünnern he büddt en Oort, an den dat Huus un sien Ruin blangenanner existeren köönt, ahn sik antolögen.

Un laat uns sehn, wat ankümmt.

Wiel wat kümmt jümmers an.

Blots kümmt dat nich dör de Döör.

In en Binnenhoff vun Córdoba, wo de Schadden vun den Orangenboom mehr lehrt as all Bibliotheken vun'n Noorden tohoop.