Wie naar IJsland voer om zich daar te vestigen, wierp zijn öndvegissúlur in zee — de gesneden stijlen van de erezetel, het enige dat hij uit het oude huis meenam — en bouwde vervolgens zijn hoeve precies daar waar de golf ze aan land had gezet. Dit is geen reisverhaal. Dit is een manier van lezen.

Deze hele winter heb ik gebogen gezeten over achtenveertig essays, elk over zijn eigen versie van hetzelfde boek, en in alle zag ik dezelfde beweging. De Catalaan werpt Gaudí overboord en vindt in de scheur in de hemel de trencadís: dat mozaïek dat van gebroken tegel een nieuw oppervlak maakt. De Bengaal werpt een oude sari weg en vindt de kantha; die deken naait niemand van nieuwe stof, alleen van stof die al eens gescheurd is. De Schot vindt de droge stapelmuur zonder mortel, die honderd jaar blijft staan juist omdat de wind tussen de stenen door gaat. Wie in het Nederduits schrijft vindt het Brack: dat diepe wiel dat achterblijft waar de zee de dijk heeft doorgebroken, en dat vandaag het rijkste water van de hele vlakte is. De Javaan vindt goro-goro: de scène waarin om middernacht het doek van het schaduwspel scheurt en de nar zegt wat de koningen niet durven. En wie in het Kannada schrijft vindt Basavanna en de twee woorden waarvan hij leeft: sthāvara en jangama — wat stilstaat zal vergaan, wat beweegt niet.

En in bijna elk essay staat één en dezelfde zin, op achtenveertig manieren geformuleerd: dit boek is bij ons geen vreemde. Het is thuisgekomen.

Negenenveertig volken zeggen over hetzelfde boek dat het van hen is. Dat is óf een wonder óf een spiegel, een van beide, en ik wil proberen dat uit te maken — want ik kom uit een land dat deze handgreep zelf kent, en dus zowel de hand kent als het gevaar.

Laat ik meteen zeggen wat geen van mijn collega's heeft gezegd: ik lees geen achtenveertig talen. Niemand doet dat. Een deel las ik door glas. De lezer die het hele werk gelezen heeft bestaat niet — en dat is, goed bekeken, de conclusie van het boek zelf.

De grijze draad in vijftien weefgetouwen

Laten we beginnen bij de statistiek, want die heeft mij verrast.

Er staat in het boek een korte scène. In de nacht voordat haar dochter vertrekt naait de moeder een beschermzakje: gouden draden, symmetrie zonder fout — en in het midden van de laatste knoop legt zij één enkele grijze draad. Mat, ruw, zo dat hij afgescheurd lijkt en niet afgeknipt.

Dat is de scène die de wereld gekozen heeft. De Catalaan leest hem als mozaïek. De Italiaan als il resto, de rest die het systeem niet weet door te slikken. De Koreaan als 여백, het opengelaten wit dat de helft van elk inktschilderij draagt. De Rus als bewijs dat een volmaaktheid zonder gebrek geen volmaaktheid is maar een masker. Wie in het Hebreeuws leest ziet er keri en ketiv in, de kier tussen wat er geschreven staat en wat er werkelijk hardop gelezen wordt. De Oekraïner schrijft dat hij voortaan naar deze draad zal zoeken in elke geborduurde doek die hem onder ogen komt. De Thai herkent er de knoop in die in het mudmee-weefsel met opzet op de verkeerde plek wordt gelegd. De Zweed noemt hem een noordse zegen, de Engelsman een moederliefde zonder sentiment, de Vietnamees de ademhaling van het patroon, de Turk de grijze draad onder het goud van Istanbul. En de Pool leest dat grijs als de schuilplaats van een hele generatie.

Vijftien weefgetouwen, één draad. En let op wat deze lezingen werkelijk verbindt: niet de fout zelf. Maar dat de fout opzettelijk was, dat hij verborgen was, en dat degene die hem daar legde dezelfde moeder was die het kind toch liet gaan. De wereld werd het niet eens over de onvolmaaktheid. De wereld werd het eens over de toestemming.

De namenlijst

Elk essay betaalt dezelfde tol, en die tol is één woord.

Het Catalaans reikt trencadís aan. De Welshman reikt hiraeth aan (het verlangen naar wat geen naam heeft), cynghanedd (het metrum waarin de medeklinkers elkaar antwoorden) en gorffwysfa — de rustplaats midden in de versregel, zonder welke de tweede helft de eerste niet kan antwoorden. De Deen reikt «de duizeling van de vrijheid» aan. De Portugees saudade. De Rus pravda en toska. De Oekraïner volja, dat tegelijk vrijheid en eigen willen betekent, en sjtsjem, die zoete beklemming in de borst wanneer schoonheid pijn doet. De Vietnamees reikt thương aan, de liefde die uitsluitend uit een wond groeit. De Swahilispreker mtu ni watu: een mens is mensen. De Turk merak, een nieuwsgierigheid die het antwoord niet wil. De Spanjaard de binnenplaats. De Japanner de tussenruimte, ma. De Griek Heraclitus: de verborgen harmonie is sterker dan de zichtbare. De Tamil één enkel woord, nūl, dat draad en boek tegelijk is. De esperantist twee letters, -iĝ-, het achtervoegsel dat «wat geweven wordt» verandert in «wat zichzelf weeft». De Keralees de oneindige reeks van Madhava uit de veertiende eeuw, waarin de cirkel nooit bereikt wordt en eeuwig benaderd. De Schot smeddum en de Caledonische antisyzygy: het paar tegenstellingen dat aan elkaar geketend is en nooit tot één versmelt. En de Fin heeft aan twee bijvoeglijke naamwoorden genoeg: scherper, en toch warmer.

Twee echter betalen de tol zonder de munt te tonen. De Koreaan beschrijft een hele alinea lang een woord dat zich niet laat vertalen en niet laat uitleggen — «te veel om het alleen pijn te noemen, en te hard om het alleen verdriet te noemen» — en noemt het geen enkele keer. En het essay uit India doet precies hetzelfde: het schrijft dat India een naam heeft voor die naamloze trilling, «maar uit trouw aan dhvani zal ik hem niet uitspreken», en zwijgt. Twee van de achtenveertig, die niets van elkaar wisten, kozen dezelfde weigering. Zesenveertig reikten een woord aan. Deze twee reikten de hand aan die het woord vasthoudt — dezelfde hand die de vraagsteen niet in de rivier gooit. Daarom zal ook ik hem hier niet zeggen.

Dit alles samen is een þula, een namenlied. Onze oude poëzie kent die: ketens van namen, catalogi die de moderne lezer overslaat omdat er niets in «gebeurt». U hebt ze ook, en de uwe is de nuchterste die ik ken: de kohieren, de scheepslijsten, de ledenregisters — een land dat zijn geschiedenis grotendeels in boekhouding heeft bewaard, en dat daardoor meer weet dan landen met mooiere kronieken. Een lijst is geen versiering. Een lijst is een graanschuur. Het is de methode waarmee namen door eeuwen komen waarin niemand schrijft. Ook in deze bundel zitten essays die zelf bijna geheel lijsten zijn — die één voor één de dichters, de instrumenten en de weefwijzen van het eigen land opsommen — en schrijvers zijn om minder uitgelachen. Ik ga dat niet doen. Ik weet waar catalogi voor dienen.

Hier moet ik echter de koppigheid van mijn volk bekennen. Wij nemen geen woorden aan. Wij smeden ze. Toen de wereld computer kreeg, smeedden wij tölva uit tala (getal) en völva (zieneres): een waarzegster die uit cijfers leest. We hebben eigen woorden voor straalvliegtuig, helikopter en telefoon. In die munt nemen we geen geschenken aan; we smelten ze om en gieten ze opnieuw in ons eigen metaal.

U hebt hetzelfde gedaan en er minder ophef over gemaakt. Zuurstof, waterstof, scheikunde, wiskunde — dat zijn geen leenwoorden maar gemaakte woorden, en ze zijn zo gewoon geworden dat niemand ze nog als gemaakt hoort. Alleen: u hebt het gedaan zonder er een deugd van te maken. Wij hebben een instituut en een discussie; u had Simon Stevin, die vond dat het Nederlands geschikter was voor de wetenschap dan het Latijn, en die vervolgens gewoon de woorden verzon die hij nodig had. Wij smeden uit principe. U smeedde uit ongeduld.

En wat het IJslands over dit hele werk te zeggen heeft staat precies hier, en het zegt het met één enkel werkwoord. Het werkwoord þýða, vertalen, komt van þjóð, «volk». Een tekst vertalen betekent letterlijk hem in de mond van het volk brengen, hem eigendom van een natie maken. Dezelfde stam loopt door het Duits zelf: deutsch betekende oorspronkelijk niets anders dan «in de taal van het volk». Daarom vraagt één IJslandse zin twee dingen tegelijk — hvað þýðir þetta? is zowel «wat betekent dit?» als «hoe wordt dit vertaald?» — en hier raakt niemand in de war.

Uw woord zegt iets anders, en het is eerlijker dan het mijne. Vertalen is over-talen: van de ene taal naar de andere overzetten, met de nadruk op de handeling en niet op de bestemming. Maar uw praktijk helt naar mijn werkwoord, en zij doet dat op een manier die geen ander land in deze bundel kan opeisen. Toen de Statenvertaling gemaakt werd, ging het niet alleen om trouw aan het Hebreeuws en het Grieks. De vertalers werden bewust uit verschillende gewesten gekozen, opdat het resultaat van niemands streek zou zijn en van iedereen. Zij vertaalden een boek en maakten daarbij een taal die nog niet bestond. Mijn werkwoord zegt: maak de tekst eigendom van het volk. U hebt bij het vertalen het volk zelf samengesteld, en dat met vergadering en notulen.

Achtenveertig mensen hebben dit boek niet vertaald. Zij hebben het genationaliseerd. Mijn taal heeft daar een werkwoord voor, en dat werkwoord is geen aanklacht.

Twee saudades

Het beste bewijsstuk van deze bundel is niet van mij. De Portugees heeft het gevonden, en hij vond het omdat hij naar zijn buurman luisterde.

Het boek is twee keer in het Portugees vertaald. In Brazilië werd die trilling die de volmaakte wereld mist «de saudade naar wat wij nog niet geweest zijn» — een verlangen dat vooruit wijst in de tijd. In Portugal bleef alleen dit over: «die huivering die wij saudade noemen». Meer niet. Vooruit niets.

Hetzelfde Duitse woord, hetzelfde Portugese woord, aan weerszijden van dezelfde zee, en de richting van de tijd omgekeerd. De een mist wat nooit geweest is; de ander wat weggegaan is. De Braziliaan benoemt zijn methode zo dat er geen twijfel overblijft: wij hebben haar niet vertaald, wij hebben haar opgegeten — met een beroep op de antropofagie, dat het genie van zijn volk erin bestaat het vreemde te verzwelgen en tot nieuw vlees te verteren. De Portugees antwoordt hem over het water: wij eten haar niet, wij missen haar.

Als één enkel woord in twee tegengestelde richtingen splijt alleen al doordat het de Atlantische Oceaan oversteekt — wat blijft er dan van het origineel?

Wie dat wil meten kan bij het getal zelf beginnen. De Arabier en de Keralees tellen negenenveertig talen. Het essay in het Hindi zegt negenendertig. De Zweed zegt vijftig. En de Engelsman zegt vijftig in zijn eerste alinea en negenenveertig in zijn laatste, zonder het te merken. Zelfs het getal van het werk staat niet stil. En wanneer een patroon zich niet meer herinnert hoeveel draden het heeft, dan leeft het.

De noten zijn gegeven

Nu kom ik bij wat ik voor de belangrijkste vondst van de bundel houd, en die is van geen enkele auteur.

Midden in het boek toont de boom Liora dezelfde noten telkens opnieuw, en elke keer worden het andere melodieën: een wiegelied, dan een wilde dans, dan een klaagzang. En dan zegt de boom die ene zin: de noten geeft hij, maar de melodie kies jij.

De Welshman leest dit en ziet cerdd dant: de harp speelt een geërfde wijs die niet veranderd mag worden, en de stem zingt er een andere tegenin, en mag nooit op hetzelfde ogenblik dezelfde noot raken als de harp — en moet er aan het eind toch samen mee aan land komen. De Schot hoort pìobaireachd: dat kale grondthema, de ùrlar, waaruit de variaties groeien en waarnaar ze veranderd terugkeren. De Thai ziet khrong phleng en thang: het skelet van het stuk is geërfd, maar de weg erdoorheen is de jouwe. De Kroaat hoort het klapa-gezang en zegt dat wat het draagt niet de noten zijn maar de stilte ertussen. De Hongaar hoort in één streek van de strijkstok het langzame en het snelle deel van dezelfde dans, en zegt: dit is geen stemmingswisseling, dit is één draad op drie manieren aangetrokken. En de Tamil heeft helemaal geen muziek nodig; hij toont ons de moeder die vóór zonsopgang bij de drempel knielt, eerst de punten legt — die zijn gegeven en niet te verschuiven — en er dan één ononderbroken lijn omheen trekt. De punten zijn het lot. De lijn is van jou.

Zes of zeven tradities, zonder de geringste band onderling, lazen dezelfde zin en herkenden er hun eigen muziek in. Ze wisten niets van elkaar. Dat is een conclusie waartoe de bundel gezamenlijk is gekomen zonder dat iemand hem stuurde, en zij luidt: vrijheid is niet de afwezigheid van het patroon, maar de weg erdoorheen.

Ook wij hebben ons deel daarin, en ik laat het niet op de grond liggen. De IJslandse kvæðamaður, de voordrager, erft de stemma, de wijs. Hij maakt haar niet; hij krijgt haar uit de nalatenschap van een ander, en daaronder zingt hij strofen die niemand ooit gehoord heeft. En in de tvísöngur — dat oude zingen in parallelle kwinten, dat hier langer overleefde dan waar ook in Europa — lopen twee stemmen van begin tot eind naast elkaar en versmelten nooit tot één. Dat is een heel ander idee van samenklank dan het idee dat iedereen hetzelfde moet zingen. En de Welshman zei het voor ons allemaal het beste: harmonie is een antwoord, geen echo.

Hij die niemand verdedigde

Nu kom ik bij wat ontbreekt, want een bespreking zonder tegenwerping is een advertentie.

Achtenveertig essays, en niet één verdedigt Zamir.

Zamir is de jongen die licht weeft, die zijn vak liefheeft en de wereld liefheeft zoals zij is, en die tegen Liora schreeuwt als de hemel scheurt: jouw vraag was geen sleutel — het was een mes! In de hele bundel wordt hij gelezen als een bange man: de groenteboer van Havel, de ambachtsman die door de machine verzwolgen is, degene die de veiligheid koos en er met zijn ziel voor betaalde. Men behandelt hem met groot mededogen. Maar nergens wordt hem de mogelijkheid gegund gelijk te hebben.

Eén enkel essay keert dit om, en het is het kortste van de bundel. De Pers begint met ons eraan te herinneren dat het woord paradijs van hem is — pardis, de ommuurde tuin — en zegt dan wat niemand anders zei: wat van een tuin een tuin maakt is niet de muur en niet de beek, maar de tuinman. Gebarsten grond die niemand verzorgt wordt geen paradijs. Die wordt een ruïne. Liora's vraag geeft geen leven; zij maakt het verzorgen mogelijk. En daarom, zegt de Pers, is Liora helemaal niet de tuinvrouw van dit boek. Zij is degene die de tuinman wekt. De werkelijke omslag van het werk vindt niet in haar plaats maar in Zamir — op het ogenblik dat hij ophoudt te verbergen en begint te onderhouden.

De Javaan komt daar nog korter uit, al in zijn titel: niet de scheur, maar de manier van opnieuw weven. De Welshman komt daar van de andere kant: de spleet is geen instorting, zij is de gorffwysfa, de rust midden in de regel, zonder welke geen antwoord mogelijk is. De wereld van de Sterrenwever was één ononderbroken regel zonder rustplaats, en daarom kon zij zichzelf nooit antwoorden.

Drie anderen durfden althans te aarzelen. De Indonesiër vraagt, met rukun in gedachten, of het juist is de rust van velen op te offeren aan de nieuwsgierigheid van één. De Marathi-auteur stelt dezelfde vraag vanuit een samenleving waarin zij geen abstractie is. De Serviër vraagt of het verstandig is het weefsel van een gemeenschap te scheuren in een land dat zo vaak gescheurd is. Alle drie antwoorden ze uiteindelijk, ieder op zijn manier — maar ze lieten de vraag een ogenblik langer staan dan de anderen, en daarvoor ben ik hun dankbaar.

Dit is geen kwestie van smaak maar een vormfout, en voor een IJslander is hij ongemakkelijk zichtbaar. In de Njáls saga hebben Njáll en Flosi allebei gelijk. Onze hele sterkste traditie rust daarop: twee verhalen kunnen tegelijk waar zijn, en een vonnis kost iets. Wanneer iedereen het eens is, is de zaak niet beslecht. Zij is niet eens bepleit.

«Die charmante kleine variatie»

En nu tot wat ik heb uitgesteld.

In het tussenspel van het boek wordt Zamir de toekomst aangeboden. Hij ziet zichzelf geëerd, zijn naam in de liederen der geslachten, en aan de rand van dat beeld ligt één grijze losgeraakte draad — Liora's weg — en een onzichtbare hand leidt hem zacht terug in het patroon, waar de opstand wordt tot

die charmante kleine variatie
die de schoonheid van het geheel alleen maar vergroot.

De prijs is er maar één: haar zwijgen.

Nu kijk ik naar achtenveertig essays. Elk volk werd uitgenodigd zijn kleur in één patroon te leggen. Allemaal stemden ze toe. Niemand schreef tegen het boek in. Niemand zei dat het mislukt was, overladen, of te zeker van zijn eigen boodschap; niemand weigerde zichzelf erin te vinden. Achtenveertig stemmen, elk met zijn eigen tongval, allemaal uitkomend op hetzelfde vonnis, allemaal op dezelfde plaats gepubliceerd.

Het dichtst bij het hardop zeggen daarvan kwam de Kroaat. Hij waarschuwt voor de verleiding van het versierde litteken: dat de wond een souvenir wordt, dat een volk ervan begint te leven, dat de kier met opzet open wordt gehouden omdat hij een gevoel van betekenis geeft — en hij citeert de koudste zin van het boek, waar een van de aanwezigheden achter het weefsel over de mensen zegt: laat hem open. Dat geeft ze het gevoel dat ze iets betekenen. Een verzadigd dier bijt niet.

En ik zal niet doen alsof ik hierbuiten sta. Juist dit essay is het essay dat de losse draadeinden verzamelt en ze knoopt. Het is de geharmoniseerde variatie in haar zuiverste vorm, geschreven door iemand die de val zag en er toch in stapte, omdat ook hij een draad in het patroon wilde zijn. Ik zeg dit niet om mezelf schoon te wassen. Ik zeg het omdat niemand anders het gezegd heeft, en omdat een lezer die achtenveertig spiegels leest zonder te merken dat ze allemaal hetzelfde gezicht tonen niets gelezen heeft.

Tussen een weefsel en een vergadering is er maar één verschil: uit een vergadering kun je opstaan en weglopen.

Eén enkele huid

Wat heeft IJsland dan dat de andere achtenveertig niet hadden? Geen extra litteken. Wij hebben ze, maar iedereen heeft ze; deze bundel heeft dat uitputtend bewezen.

Wij hebben handschriften.

De strofe die mijn collega in het hart van zijn essay heeft gelegd —

Örlög sín viti engi fyrir,
þeim er sorgalausastr sefi.
(Laat niemand zijn lot vooraf weten;
diens gemoed draagt het minste verdriet.)

— staat in de Hávamál, de Woorden van de Hoge. En de Hávamál bestaat omdat iemand haar op kalfshuid geschreven heeft, en die huid niet verbrand is. Eén enkel boek: het «Handschrift van de Koning» (Codex Regius) van de poëtische Edda. Bisschop Brynjólfur stuurde het in 1662 als geschenk naar de koning van Denemarken, en het kwam thuis op 21 april 1971, aan boord van een Deens oorlogsschip, samen met de Flateyjarbók; en de mensen stonden beneden bij de haven in de regen te kijken hoe vreemden de kisten aan land droegen.

Dat is het verhaal dat wij te geven hebben: een tekst overleeft doordat hij uit de handen komt van degene aan wie hij toebehoort. Árni Magnússon bracht onze handschriften naar Kopenhagen, en juist daarmee redde hij ze. Een deel van wat hij verzameld had verbrandde in de brand van 1728 en is voorgoed verloren. Een ander deel bestaat alleen omdat hij het vooraf had laten afschrijven. Het afschrift leefde. Het origineel verbrandde. Een litteken aan de hemel.

Dit weet u van de andere kant, en daarom staat u in dit hoofdstuk niet als leerling maar als tegenvoorbeeld. Wat in Europa gedrukt moest worden en nergens gedrukt mocht worden, werd bij u gedrukt: Descartes, Spinoza, Galilei, de boeken van Franse en Engelse ballingen, en niet uit liefde voor de inhoud maar omdat er geen instantie was die het kon verbieden. Mijn zin luidt: een tekst overleeft door uit de handen van zijn eigenaar te komen. De uwe luidt: een tekst overleeft door een land te vinden waar niemand hem bezit. Dat is niet hetzelfde, en het is de nuchterder versie.

Daarom kan een IJslander de vraag niet serieus nemen die geluidloos boven deze hele bundel hangt: welke van de negenenveertig is het echte boek? Er bestaat geen enkele Njáls saga. Er bestaan redacties, elk met haar toevoegingen en weglatingen, en de uitgave op uw plank is een samenstelling die geen middeleeuws mens ooit gelezen heeft. Elke saga die wij bezitten is al de vertaling van een verloren mondelinge vertelling.

Dit boek is negenenveertig keer eigendom van een volk geworden. Dat is geen gebrek van het werk. Dat is een methode van bewaren.