Tam, gdzie pozostaje pustka, może narodzić się pełnia

Chińska poetka i eseistka, po przeczytaniu głosów świata

Gdy zamknęłam ostatnią stronę, nie czułam potrzeby, by spieszyć się ze słowem pochwały.

My, Chińczycy, nie lubimy zbyt szybko oceniać książki.

Górę trzeba przejść do końca, wodę trzeba zobaczyć aż po horyzont, człowiek musi dojść do ciszy – dopiero wtedy słowa książki zaczynają powoli kiełkować w nas.

Więc nalałam sobie filiżankę herbaty.

Czekałam, aż zapach liści powoli się rozwinie. Dopiero wtedy uświadomiłam sobie, że nie przeczytałam dziesiątek esejów, ale byłam świadkiem powolnego spotkania.

Zachód lubi porównywać cywilizację do budynku.

My, Chińczycy, widzimy ją raczej jako rzekę.

Budynek można zaprojektować.

Rzeka po prostu podąża za swoim własnym nurtem.

Gdy budynek jest ukończony, przestaje się zmieniać.

Rzeka jest inna.

Zbiera po drodze, dzieli się, zmienia siebie i zmienia ziemię, przez którą przepływa.

Żadna kropla wody nie może już twierdzić, że jest tą samą, co na początku podróży.

A jednak wszyscy wiemy: to wciąż ta sama rzeka.

Czytając te eseje, myślałam właśnie o tej rzece.

Niemiecka opowieść przepłynęła przez różne ludy, języki i pamięci.

Gdy pojawiła się ponownie przed naszymi oczami, nie była już taka sama.

Ale nigdy nie oddaliła się od siebie.

To nie sprzeczność.

Yijing – Księga Przemian – uczy nas:

« Gdy osiąga swój kres, przemienia się;
przemieniając się, znajduje swoją drogę;
znajdując swoją drogę, trwa. »

Wielu europejskich przyjaciół mówi nam: to szczelina wpuszcza światło do świata.

To piękne.

My, Chińczycy, wolimy jednak powiedzieć:

Rzecz nie trwa dlatego, że nie ma szczelin.

Ale dlatego, że zawsze zachowuje w sobie moc wzrostu.

Bambus co roku wypuszcza nowe sęki.

Drzewo co roku dodaje nowy słój do pnia.

Rzeka nigdy nie jest taka sama jak wczoraj.

Niebo i ziemia nigdy nie przestały się zmieniać.

Zmiana nie jest więc niebezpieczeństwem.

Zastój – oto niebezpieczeństwo.

To, jak sądzę, zrobiło na mnie największe wrażenie w tym dziele.

Nie wymaga od świata, by pozostał mu wierny.

Pozwala światu kontynuować jego dopełnianie.

To nie kapitulacja.

To wielkość.

To także głębokie, milczące zaufanie.

Laozi mówi:

« Wielka doskonałość wydaje się niedoskonała;
ale jej użyteczność nigdy się nie wyczerpuje. »

To, co jest naprawdę doskonałe, nigdy nie zamyka się tak szczelnie, by nie pozostawić żadnej przestrzeni.

Właśnie dlatego, że nie jest całkowicie wypełnione, może nadal witać tych, którzy przychodzą później.

Im więcej czytałam te eseje z całego świata, tym bardziej rozumiałam, że żaden z ich autorów nie wyjaśniał naprawdę Liora i Tkacz Gwiazd.

Oni po prostu kontynuowali tkanie.

Każdy lud dodał swoją własną nitkę.

Inny kolor.

Inna tekstura.

Inny oddech.

A jednak, gdy cofnęłam się, by spojrzeć na całą tkaninę, odkryłam, że te różnice nie osłabiły się wzajemnie.

Wręcz przeciwnie, nadały wzorowi życie, którego wcześniej nie miał.

Chińskie malarstwo zna technikę, którą nazywamy 留白 – pozostawianie pustki, pozostawianie przestrzeni, pozostawianie próżni.

Początkujący często jej nie rozumieją.

Myślą, że puste miejsca to części, które malarz pozostawił niedokończone.

Dopiero później pojmują.

Prawdziwe krajobrazy gór i wód nigdy nie są całkowicie wypełnione.

Chmury musi dopełnić sam papier.

Wiatr musi dopełnić patrzący.

Dal musi dopełnić wyobraźnia.

Obraz rodzi się nie tylko z tego, co zostało namalowane.

Żyje w połowie z tego, co pozostawiono w rezerwie.

Być może dlatego my, Chińczycy, gdy spotykamy te eseje, nie widzimy tylko historii.

Widzimy 化 – transformację.

Język chiński ma słowo głębsze niż "zmiana".

Nazywa się "化" (hua).

Zhongyong – Doktryna Środka – mówi: "W ten sposób można wspomagać przemieniający i odżywczy proces nieba i ziemi."

"化" to nie obalenie.

Nie zastąpienie.

Nie podbój.

To ziarno, które spotyka wiosnę.

To kropla deszczu, która wsiąka w ziemię.

Bez hałasu, bez ogłoszenia.

A jednak, nikt nie zauważa, jak wszystkie rzeczy stają się nowym ja.

Dlatego to, co wydaje mi się naprawdę wielkie w tym projekcie, to nie liczba języków, które obejmuje.

Ale to, że nigdy nie uczynił języka celem.

Język jest tylko mostem.

To, co naprawdę dociera na drugi brzeg, to ludzkie serce.

Gdy czytałam japoński esej, zobaczyłam "物哀" (mono no aware) – wzruszające piękno przemijania.

Gdy czytałam arabski esej, zobaczyłam, jak rozgwieżdżone niebo wciąż okrywa serca dzisiejszych ludzi.

Gdy czytałam francuski esej, usłyszałam, jak myśli wzajemnie się oświecają.

Gdy czytałam niemiecki esej, poczułam, jak osobowość znajduje się w nieustannym stawaniu się.

Gdy czytałam angielski esej, wydawało mi się, że siedzę na długiej ławce, cierpliwie czekając, aż zdanie dojrzeje samo z siebie.

Wszystkie są od siebie różne.

Właśnie dlatego, że są różne, żaden pojedynczy głos nie może sam wyjaśnić tego dzieła.

W Lunyu – Dialogach Konfucjusza – znajduje się bardzo proste powiedzenie:

« Człowiek szlachetny jest harmonijny, ale niejednolity. »

W młodości myślałam, że oznacza to tylko, że ludzie powinni się znosić.

Później, z wiekiem, stopniowo zrozumiałam.

To, co naprawdę ważne, to nie "niejednolity".

To "harmonijny".

Harmonia to nie identyczność.

Gdy pięć smaków się miesza, powstaje pyszne danie.

Gdy pięć dźwięków się zgadza, rodzi się muzyka.

Między niebem a ziemią, żaden kolor sam nie przyniósł wiosny.

Więc spojrzałam ponownie na Tkacza Gwiazd.

I nagle wydało mi się, że istotne w nim nie było "tkanie".

To było "czekanie".

Był gotów czekać.

Czekać, aż jedna gwiazda znajdzie drugą.

Czekać, aż jedna nitka spotka drugą.

Czekać, aż jeden lud zobaczy swoje odbicie w drugim.

My, Chińczycy, wierzymy, że największa moc nieba i ziemi nie spieszy się.

Cztery pory roku nigdy nie przyspieszały kwitnienia.

Słońce nigdy nie nakazało rzece płynąć do morza.

To, co naprawdę głębokie, umie czekać.

To, co wzruszyło mnie najbardziej w tych esejach, to nie to, co mówią.

Ale to, że żaden z nich nie spieszył się, by powiedzieć wszystko.

Każdy esej pozostawił nieco z tego, co mógł powiedzieć, w rezerwie.

Jak ostatnie echo starożytnej cytry qin.

Dźwięk zanikł.

Ale dolina wciąż rozbrzmiewa.

Słowa się kończą, ale sens się nie wyczerpuje.
Tusz się kończy, ale góry i wody się nie kończą.
To, co naprawdę dociera do serca czytelnika,
to nie zawsze zapisane znaki,
ale cisza między znakami.

Chińczycy mają jeszcze jedno stare powiedzenie:

« Największy dźwięk jest ledwie słyszalny.
Największa forma jest bezforemna. »

W młodości wierzyłam, że wielkie dzieło musi umieć odpowiedzieć na wszystkie pytania.

Im więcej jednak czytałam, tym bardziej rozumiałam.

Naprawdę wielkie dzieła nie spieszą się z odpowiedzią.

Powoli przekształcają tego, kto pyta.

Gdy człowiek się zmienia, zmieniają się też odpowiedzi.

Być może to jest ta wspólna mądrość, którą zebrałam z całego świata.

Niemcy uczą nas: osobowość dopełnia się w nieustannym stawaniu się.

Francja uczy nas: relacja jest szersza niż jakakolwiek definicja.

Anglia uczy nas: sam dialog jest częścią cywilizacji.

I Wschód chciałby może dodać jeszcze jedno słowo.

Rzeczy trwają nie dlatego, że zawsze mają rację.

Ale dlatego, że są gotowe się wzajemnie dopełniać.

Czytając, przypomniałam sobie historię z Zhuangzi.

Duch Morza Północnego pyta Ducha Żółtej Rzeki.

Gdy Duch Żółtej Rzeki po raz pierwszy zobaczył morze, zrozumiał, że wszystko, co uważał za ogromne, było tylko korytem rzeki.

Zhuangzi nie szydzi z Ducha Żółtej Rzeki.

Mówi nam po prostu:

Prawdziwa wielkość nie poniża tego, co małe.

Ona tylko delikatnie poszerza spojrzenie tego, kto ją ogląda.

To, jak sądzę, zrobiły ze mną te eseje.

Nie spierały się o to, kto jest bliższy prawdy.

Tylko nieustannie poszerzały horyzont tego, czym prawda może być.

To głęboko wschodnia mądrość.

Dla nas, Chińczyków, "Droga" (Dao) nigdy nie jest pojedynczą ścieżką.

Przypomina raczej kierunek, w którym płynie rzeka.

Rytm, w którym budzi się wiosna.

Porządek, w którym księżyc rośnie i maleje.

Nie można jej wytworzyć.

Można jej tylko doświadczyć.

Dlatego wydaje mi się, że Liora i Tkacz Gwiazd naprawdę tka nie gwiazdy.

To "tendencja" (势 – shi).

Jedna gwiazda to jeszcze nie nocne niebo.

Jedna nitka to jeszcze nie tkanina.

Jeden lud to jeszcze nie cała ludzkość.

A jednak, gdy podążają za sobą i odbijają się wzajemnie, większy porządek naturalnie się wyłania.

Ten porządek nie pochodzi z rozkazu.

Nie pochodzi z jednolitości.

Pochodzi z tego, że wszystkie rzeczy są na swoim miejscu, a jednak się uzupełniają.

Starożytni Chińczycy nazywali ten stan "和" – harmonia.

Nie brak różnic.

Ale to, że różnice wreszcie znalazły sposób, by oddychać razem.

Jednolitość szybko męczy.
Harmonia jest źródłem niewyczerpanego życia.

Więc spojrzałam ponownie na wszystkie te słowa z całego świata.

Były jak czterdzieści dziewięć strumieni.

Żaden nie chciał zrezygnować ze swojego źródła.

Żaden nie próbował zalać koryta innego.

Po prostu płynęły, wolno i stale, w kierunku tego samego morza.

To szczególnie mnie wzruszyło.

Dzisiejszy świat lubi pytać, kto na kogo wpłynął.

Kto od kogo się nauczył.

Kto kogo zmienił.

Ale w oczach Chińczyków, wiosenny wiatr nigdy nie mówi, że nauczył kwiaty kwitnąć.

Słońce nie rości sobie prawa do stworzenia jesiennych barw.

To, co naprawdę ważne, to nigdy nie to, kto kogo dopełnił.

Ale to, kto jest gotów stać się dla drugiego warunkiem wzrostu.

Te eseje przypomniały mi więc mniej o rozprzestrzenianiu się kultur.

Niż o symbiozie kultur.

Symbioza nie oznacza, że ktoś stoi w centrum.

Ani że ktoś stoi na marginesie.

Ale że każdy, poprzez drugiego, staje się bardziej pełnym ja.

To przypomniało mi inne stare powiedzenie:

« Niebo i ziemia powstają wraz ze mną,
a wszystkie rzeczy są jednym ze mną. »

To "jedno" nie oznacza, że jest tylko jeden głos.

Wręcz przeciwnie.

Właśnie dlatego, że wszystkie rzeczy mają swoją własną naturę, niebo i ziemia mogą być niebem i ziemią.

Gdyby wszystkie góry stały się jedną górą, świat straciłby swoje łańcuchy górskie.

Gdyby wszystkie rzeki płynęły w jednej rzece, świat straciłby swoje wodne żyły.

To samo dotyczy cywilizacji.

Ich prawdziwa siła nie leży w jednolitości.

Ale w ich zdolności do przyjmowania różnorodności bez utraty własnego centrum.

To, być może, jest tym, co Wschód może zaoferować światu.

Prawdziwa mądrość nie polega na upodabnianiu innych do siebie.

Ale na pomaganiu sobie nawzajem, by stać się bardziej sobą.

Pisząc to, nie chcę już nazywać tych esejów "artykułami z różnych krajów".

Bo gdy rzeka wpada do morza, rzadko kto pyta, z której góry pochodzi każda kropla wody.

Nie straciły swojego źródła.

Zyskały tylko szersze przeznaczenie.

Starożytni Chińczycy mówili:

« Morze przyjmuje sto rzek;
jego wielkość rodzi się z jego zdolności do pomieszczenia. »

Wielu rozumie to jako tolerancję.

Ale mnie się wydaje, że mówi o czymś innym.

Morze nie jest wielkie, ponieważ jest silniejsze od rzek.

Ale ponieważ nigdy nie prosiło żadnej rzeki o rezygnację z własnego imienia.

Jangcy pozostaje Jangcy.

Żółta Rzeka pozostaje Żółtą Rzeką.

Nie zamieniają się w siebie, gdy wchodzą do morza.

A jednak, razem dopełniają morze.

Tak samo powinno być z cywilizacjami.

W ostatnich latach wiele dyskutowano o tym, czy cywilizacje powinny rywalizować, czy się łączyć.

Chińska odpowiedź jest być może zupełnie inna.

To, co naprawdę ważne, to ani rywalizacja, ani łączenie się.

To wzajemne odżywianie.

Jak góra odżywia chmury.

Chmury odżywiają deszcz.

Deszcz odżywia drzewa.

Drzewa odżywiają ptaki.

A ptaki niosą nasiona daleko.

Między niebem a ziemią nikt nie dopełnił wiosny sam.

Wtedy zrozumiałam: ten projekt nie utkał podróży książki.

Ale proces wzajemnego odżywiania między cywilizacjami.

Niemcy ofiarowały myśl.

Francja ofiarowała relację.

Anglia ofiarowała słuchanie.

Japonia ofiarowała piękno przemijania.

Świat arabski ofiarował pamięć rozgwieżdżonego nieba.

Żadna kultura nie wyrzekła się siebie.

I właśnie dlatego mogły razem dopełnić całości, której żadna pojedyncza kultura nie mogłaby nigdy dopełnić sama.

My, Chińczycy, nazywamy ten stan "共生" – symbioza.

Nie to, że są do siebie podobne.

Ale to, że się wzajemnie dopełniają.

Nie to, że się przekonują.

Ale to, że się wzajemnie oświecają.

Kwiat nie żąda, by wiosenny wiatr stał się kwiatem.
Wiosenny wiatr nie żąda, by kwiat stał się wiatrem.
Po prostu się spotykają.
I tak przychodzi wiosna.

Im więcej czytałam całe dzieło, tym mniej myślałam o "tłumaczeniu".

Tłumaczenie, ostatecznie, jest sprawą języka.

Ale to, co się tu działo, było wzajemnym uznaniem między cywilizacjami.

Prawdziwe uznanie nie oznacza, że mogę cię całkowicie zrozumieć.

Ale że w końcu rozumiem: możesz być inny niż ja – i ta różnica w żaden sposób nie umniejsza naszej wspólnej człowieczeństwa.

Daodejing zawiera zdanie, które chciałabym wziąć jako zakończenie:

« Wszystkie rzeczy działają i tkają razem;
obserwuję ich powrót. »

Wszystkie rzeczy na świecie rosną na swój własny sposób.

Żaden kwiat nie traci swojego sezonu, ponieważ inny kwiat kwitnie.

Żadna gwiazda nie traci swojego światła, ponieważ inna gwiazda świeci.

To, co naprawdę budzi podziw, to nigdy jednolitość.

Ale to, że w całej swojej różnorodności wciąż możemy widzieć to samo niebo.

Gdy delikatnie odłożyłam książkę, cisza powróciła.

Herbata wystygła.

Wiatr przeciągnął przez gaj bambusowy.

Liście bambusa nie wypowiedziały ani słowa.

Ale odpowiedziały sobie nawzajem.

Wtedy poczułam: być może to jest obraz, który te eseje z całego świata w końcu mi dały.

Nikt nie stoi na najwyższym miejscu.

Nikt nie wypowiada ostatniego słowa.

Tylko wiele głosów – pod tym samym niebem – każdy rośnie na swój sposób, każdy świeci na swój sposób.

A prawdziwy Tkacz Gwiazd – być może nie jest postacią z historii.

Ale każda cywilizacja.

Ona cierpliwie strzeże własnego światła.

A jednak jest gotowa umieścić swoje światło w nocnym niebie innego.

W ten sposób gwiazd przybywa.

Niebo staje się głębsze.

A ludzki świat zyskuje dalszy horyzont.