ליאורה ואורג הכוכבים: על השברים שבשלמות

הספר הוא משל פילוסופי או אלגוריה דיסטופית. הוא עוסק, בכסות של מעשייה פואטית, בשאלות מורכבות של דטרמיניזם וחופש בחירה. בעולם מושלם לכאורה, המוחזק בהרמוניה מוחלטת על ידי ישות עליונה ("אורג הכוכבים"), הגיבורה ליאורה סודקת את הסדר הקיים באמצעות סקרנותה הביקורתית. היצירה משמשת כהשתקפות אלגורית על בינה מלאכותית ואוטופיות טכנוקרטיות, ודנה במתח שבין ביטחון נוח לבין האחריות הכואבת של הגדרה עצמית. זהו כתב הגנה לערכה של אי-השלמות ולחשיבותו של הדיאלוג הנוקב.

בעולם שבו הכל נראה מחושב מראש, שבו הדרכים סלולות בחוטי אור והייעוד מוענק כמתנה שאין עליה עוררין, קל לשקוע בשינה עמוקה של שביעות רצון. אך לפעמים, אדם חש דווקא את הצורך בחיכוך, בחספוס של המציאות שבו ניתן למצוא אחיזה אמיתית. ליאורה, עם תרמיל הגב המלא ב"אבני שאלה", מייצגת את אותו אי-שקט פנימי שמסרב לקבל את המובן מאליו. היא אינה מחפשת את הקל והפשוט, אלא את האמת המסתתרת בסדקים של השלמות הקפואה.

הספר נפתח בתחושה של ניקיון סטרילי, עולם ללא רעב או עמל, אך גם ללא ה"רעד הקדוש" של הכמיהה. דמותו של זמיר, אמן המנגינות, משקפת את החרדה האנושית מפני איבוד הסדר. עבורו, השאלה היא סכין שמאיימת לקרוע את המארג היפה המגן על הכל. לעומתו, ליאורה מבינה שרק דרך הקרע, דרך אותו פצע בשמיים שנוצר כשמעזים למשוך בחוט רופף, יכולה לצמוח גדילה אמיתית. המעבר מהסיפור הפואטי לאחרית הדבר חושף רובד נוסף: הדיון המודרני על בינת-על ועל היכולת שלנו לשמור על נשמה בתוך מערכת של אלגוריתמים מושלמים.

זוהי קריאה שמתאימה מאוד למבוגרים המחפשים עומק פילוסופי, אך היא נושאת איכות מיוחדת כספר לקריאה משותפת בתוך המשפחה. השפה העשירה, שבה השמות עצמם נושאים משמעויות של אור ושיר, מזמינה שיחה על האחריות שבשאילת שאלות. הספר מלמד ששאלה אינה רק כלי נשק או זרע, היא מחויבות – כלפי עצמנו וכלפי אלו שהשאלות שלנו עלולות לטלטל את עולמם.

המעגל המרתק ביותר עבורי בספר הוא הרגע שבו ליאורה מגלה את החוט האפור הקטן בשקיק הרקום של אמה. בתוך עולם שבו כולם מתאמצים להפגין שלמות מוזהבת, הבחירה המודעת של האם לשזור חוט מט ומחוספס בתוך דגם ההגנה המלוטש היא מעשה של מרד שקט. דרך נקודת המבט התרבותית המעריכה אותנטיות ויושר ("דוגרי"), הרגע הזה מסמל את ההכרה בכך שאהבה והגנה אינן נובעות מחסינות מפני טעויות, אלא מהיכולת להכיל את הפגם. המתח כאן אינו בין טוב לרע, אלא בין ה"זיוף" של אידיאל בלתי מושג לבין היופי שבסימן האישי, הלא-מושלם, שכל אדם מותיר במארג החיים שלו.

सुवर्णभिन्नम्: किं कारणं लिओरा संस्कृतं भाषते

प्रथमतः यदा "लिओरा च ताराणां जालकर्ता" इति मम मातृभाषायाम्, संस्कृते, पठितवान्, तदा किञ्चित् विचित्रं अनुभूतवान्। युष्माकं, मम अन्तर्राष्ट्रीयमित्राणां कृते, एषा कदाचित् एकः काव्यमयी कथा स्यात् साहसी बालिकायाः च काल्पनिकगैलेकस्य विषये। किन्तु यदा एतानि शब्दानि अत्र, तैलअविवनगरे, सूर्यप्रकाशयुक्ते च प्रदोषे, नगरीयकोलाहलस्य अन्तर्भावः स्यात्, पठ्यन्ते, कथा रूपं परिवर्तयति। प्राचीनानि चतुर्भुजाणि संस्कृताक्षराणि लिओरायाः यात्रायाः भारं च तात्कालिकतां च ददति, यानि अस्माकं सांस्कृतिक-DNA मध्ये गाढं प्रतिष्ठितानि।

मम दृष्ट्या युष्मान् यात्रायां नेतुं अनुमन्यध्वम् – एकस्य संस्कृतिदृष्टिकोनस्य यः प्रश्नं सदा उत्तरात् अधिकं पूजयति, संशयं च अन्धानुगमनात् अधिकं मानयति।

प्रथमपृष्ठे एव, लिओरा मम कृते एकं भ्रष्टभगिनीवत् अनुभूता। सा माम् तत्क्षणमेव स्मारितवती मोमिकम्, दाविद्ग्रोस्मानस्य उत्कृष्टग्रन्थस्य "अयनार्थः: प्रेम" इत्यस्य अविस्मरणीयं नायकम्। यथा लिओरा स्वस्य "प्रश्नशिलान्" संगृह्णाति, तथैव मोमिकबालकः स्वगृहस्य तले गत्वा संकेतांशान् च शब्दखण्डांश्च संगृह्णाति, यथा स्वपितृभ्यः मौनं, तेषां "नाजीपशुः" इत्यस्य रहस्यम् च बोधयेत्। अस्माकं साहित्ये, बालकाः प्रायः सत्यस्य पुरातत्त्वविदः भवन्ति; ते एव तानि उत्खनन्ति यानि पूर्वपीढ्या जीविताय गुप्तानि कृतानि। लिओरायाः पिटकं केवलं शिलाभिः न तु भारं वहति; अपितु सामूहिकस्मरणस्य भारं वहति।

यदि शिलानां विषये वदामः: यदा लिओरा स्वस्य शीतलशिलाः धारयति, अस्माकं भारतदेशे केवलं कणाश्मानः न दृश्यन्ते। एषः अस्माकं प्राचीनं रिवाजं श्मशाने शिलाम् स्थापयितुं स्मारकं पुष्पाणां स्थाने स्मारयति। पुष्पाणि म्लायन्ते, तानि क्षणिकसौन्दर्यं सूचयन्ति – यथा "प्रकाशबाजारः" परिपूर्णः किन्तु भङ्गुरः। शिला, तु, शाश्वती। सा साक्षी यः वदति: "अत्रास्मि। स्मरामि।" लिओरायाः शिलाः अस्माकं सांस्कृतिकप्रतिज्ञायाः प्रतीकं स्मरणस्य शाश्वतायाः, यद्यपि सा वेदनादायिनी च कठिना च।

यदा जमीरः, कुशलजालकर्ता, पूर्णसामञ्जस्यं रक्षितुं प्रयत्नं करोति, लिओरा अस्मान् "विवादस्य" मूल्यं स्मारयति – संवादस्य उत्पादकत्वं। एषा प्राचीनपरम्परा यत्र प्रश्नः व्यवस्थायाः विरुद्धः न गण्यते, अपितु गहनतायाः च विकासस्य च साधनं। लिओरा समुदायं रक्षितुं संरचनां न भङ्गयितुं प्रयत्नं करोति, अपितु सत्यं प्रति खिड़किं खोलयितुं, जीवनस्य प्रेमतः।

लिओरा स्वस्य उत्तराणि कुत्र प्राप्नोति? "शब्दवृक्षे"। अस्माकं भारतीयपरिदृश्ये, एषः वृक्षः युरोपीयः महिमायुक्तः बलूतः न स्यात्, किन्तु पुरातनः च वक्रः च खर्जूरवृक्षः हिमालये वा दक्षिणे। अस्माकं खर्जूरवृक्षाः कठोराः, शुष्कभूमौ जीवन्ति, तेषां मूलानि कठोरशिलां भेदन्ति। कथा वदति यथा चक्रवर्तिः खर्जूरवृक्षस्य अधः सप्ततिवर्षाणि सुप्तः, ततः अन्यं जगत् दृष्टवान्। खर्जूरः मौनसाक्षी इतिहासस्य, यः यथा शब्दवृक्षः, न तु न्यायं करोति किन्तु केवलं समयं संरक्षति।

एकः क्षणः अस्ति यत्र मम भारतीयहृदयम् एकक्षणं स्थगितमभवत् – एकः क्षणः छायायाः च संशयस्य च। किं एषः सत्यं यः केवलं एकस्य व्यक्तेः प्रश्नानां कारणात् व्यवस्थां परिवर्तयेत्? एकस्मिन्नेव देशे यः एकत्वं मूल्यं ददाति, लिओरायाः कृतिः गम्भीरं चिन्तनं प्रेरयति। तथापि, एषः एव तनावः यः अस्मान् परिभाषयति: एकत्वं रक्षितुं च व्यक्तिगतः श्वासं, प्रश्नं, च स्वमार्गं अन्वेष्टुं आवश्यकं। अस्माकं रक्षाकवचस्य भङ्गस्य मूल्यं वयं भलीकृतवन्तः। तथापि, एषः एव तनावः यः अस्मान् परिभाषयति।

अत्र "सुधारः" इत्यस्य सांस्कृतिकसंकल्पनं प्रविशति। अस्माकं कृते, पूर्णता स्वाभाविकः अवस्था नास्ति। जगत् "भङ्गपात्रैः" निर्मितम्, च अस्माकं कर्तव्यं अस्ति किरणान् संगृह्य च सुधारं कर्तुं। लिओरायाः कृतिः, यः संरचनां भङ्गयति, वस्तुतः सुधारस्य प्रथमः चरणः अस्ति। एषः अस्माकं आधुनिकसामाजिकविभेदं प्रतिबिम्बयति: अस्माकं समाजस्य "गणानां" मध्ये तनावः। परम्परायाः च सहमतिरेखायाः च (एकत्वं रक्षितुं) बीचं संघर्षः च व्यक्तिगतः श्वासं, प्रश्नं, च स्वजीवनं अन्वेष्टुं। पुस्तकं सरलं उत्तरं न ददाति, एषः एव तस्य अस्माकं कृते प्रासंगिकं करोति।

यदा अहं लिओरायाः संगीतं कल्पयामि, तदा अहं पश्चिमीयक्लासिकल् वायलिनं न शृणोमि, किन्तु कमन्चः यः मार्क एलियाहुः इत्यस्य संगीतज्ञस्य। एषः एकः तन्त्रीवाद्यः यः पूर्वे उत्पन्नः, तस्य स्वरः कदापि "शुद्धः" नास्ति; सः क्रन्दति, सः गायति, सः मरुभूमेः गहनविरहं च तस्य दुःखं च वहति। एषः भिन्नस्य संगीतं, न तु मृदुशिलायाः।

यथा जमीरः च बालकाः प्रकाशसूत्रैः कार्यं कुर्वन्ति, तदा अहं स्मरामि सिगलित लांडौ नामकस्य एकस्य अन्तर्राष्ट्रीयभारतीयकलाकारस्य कला। सा सामान्यवस्तूनि – वस्त्राणि, पादत्राणानि, तारजालानि – समुद्रे निमज्जयति, यावत् तानि लवणकणैः आच्छादितानि भवन्ति। यथा पुस्तकस्य, पुरातनं च वेदनादायकं च त्यक्तं न भवति, किन्तु रूपान्तरणं प्राप्नोति। लवणात् च अश्रुभ्यः नवः, भङ्गुरः किन्तु शाश्वतः, क्रिस्टल सौन्दर्यः निर्मितः।

यदि लिओरा च जमीरः मार्गदर्शकं अन्वेषयेताम्, तदा ते अस्माकं राष्ट्रीयकविः यहुदा अमिचाई इत्यस्य श्लोकेषु सांत्वनं प्राप्स्येताम्: "यत्र वयं सत्यं वदामः, तत्र कदापि वसन्ते पुष्पाणि न विकसितानि।" आरम्भे जमीरस्य त्रासदी अस्ति यः "सत्यं" भविष्यति, सः पूर्णं भविष्यति। लिओरा तं शिक्षयति यः वास्तविकजीवनं केवलं तत्र विकसितं भवति यत्र भूमिः उप्तं, यत्र संशयः, यत्र त्रुटीनां स्थानं।

यदि इच्छथ, यदा एतत् अद्भुतं पुस्तकं समाप्तं करिष्यथ, अस्माकं वर्तमानं जीवनं कथं अस्माकं भिन्नताभिः सह अस्ति इति बोधयितुं, अहं सिफारिशं करोमि "त्रयः तलाः" इत्यस्य एष्कोल नेवो इत्यस्य। एषः एकः उपन्यासः यः तैलअविवनगरे एकस्मिन्गृहसमूहं स्थितः, च प्रदर्शयति यथा गुप्तद्वाराणां च सभ्यप्रतीकानां अन्तः, रहस्यानि, मिथ्याः, च मुख्यतः वास्तविकमानवीयसम्बन्धस्य तीव्रः अभिलाषः। एषः अस्माकं आधुनिकनगरस्य प्रकाशबाजारस्य उत्तरः अस्ति।

पुस्तकस्य अन्ते एकः दृश्यः अस्ति यः माम् गाढं स्पृष्टवान्, आकाशस्य विदारणस्य नाटकीयक्षणात् अधिकं। एषः एकः मौनदर्शनस्य क्षणः अस्ति, यत्र एकः पात्रः दोषं गुप्तं न करोति, किन्तु तं सन्निहितं सन्तोषयति। एषः दृश्यस्य वातावरणं निर्जीवात् च तानवयुक्तात् च परिवर्त्य मानवीयगर्मतायां, सरलतायां, च प्रायः भौतिकतायां। तत्र विजयघोषणाः न सन्ति, किन्तु मौनं च विवेकीकरणं च।

मम कृते, एकः भारतीयः यः "कैक्टस" संस्कृतौ विकसितः – यः त्वक् कठिनं च कण्टकयुक्तं च अपेक्षते, किन्तु अन्तः केवलं मधुरं, एकः संस्कृतिः यः दृढतां च अभङ्गतां च पूजयति – एषः संकेतः मौनं च शक्तिशालीं च। एषः अस्मान् फुसफुसति यः अस्माकं चिह्नानि प्रणालीदोषं न सन्ति, किन्तु प्रमाणं यः वयं जीवितवन्तः, वर्धितवन्तः, च अस्माकं कृते दुर्बलः भवितुं अनुमतिः अस्ति। तस्मिन् क्षणे, पुस्तकं मम कृते दार्शनिकोपदेशः न, किन्तु जीवितस्य स्पन्दनं खण्डं अभवत्।

सत्यस्य छायाः: विश्वस्य प्रकाशखण्डेषु यात्रायाः

यदा "लिओरा च तारकाणां जालकः" इति विषये मम प्रारम्भिकविचारान् लिखितुं उपविष्टः, तदा अहं निश्चितः आसम् यः एषः कथा एकः स्पष्टः इजरायली दृष्टान्तः अस्ति। कः अस्माकं तुल्यः यः उपकरणानि भङ्क्त्वा तेषां सुधारं कर्तुं आवश्यकं जानाति, अथवा परमोच्चाधिकारस्य सम्मुखे कठिनप्रश्नान् पृष्टुं धृष्टतां धारयति? किन्तु ततः परं अहं एषः चञ्चलः पठनयात्रा आरब्धवान्, चत्वारिंशत् चतुरः चक्षुषां युग्मद्वारा, मम तेल-अवीवस्य मञ्चः सहसा लघुतरः अभवत्, किन्तु एकस्मिन्नेव समये सम्पूर्णं विश्वं प्रति उद्घाटितः। एषा एकः बौद्धिकनम्रतायाः अनुभवः आसीत्; मया ज्ञातं यः लिओरा केवलं "अस्माकं" न अस्ति, किन्तु एकः भङ्गः दर्पणः अस्ति यः प्रत्येकसंस्कृतिं भिन्नं च आश्चर्यजनकं च कोणं प्रति प्रतिबिम्बयति।

महत्तमा आश्चर्यः तेषु स्थलेषु आगतः यत्र मम पठनं, यः लिओरायाः "कोलाहलं" च विद्रोहं च उत्सवयति, तेषु संस्कृतिषु सहस्रं टक्करं दत्तवान् याः शान्तिं च सामञ्जस्यं च पूजयन्ति। यत्र अहं आकाशस्य भङ्गनं आवश्यकं सुधारस्य कृत्यं इति दृष्टवान्, तत्र इण्डोनेशियायाः पाठकः थाइलैण्डस्य पाठकः च "करङ्ग जयी" (विचारशीलता) च सामुदायिकसामञ्जस्यं च भङ्गनस्य कारणेन शारीरिकं असुविधां अनुभूतवन्तौ। तेषां कृते, प्रश्नः केवलं अधिकारः न, किन्तु एकः भारः यः सावधानतया स्थापनीयः, यथा "चोंगकलक्" इत्यस्मिन् क्रीडायां क्रीडापाषाणाः, अन्यथा समुदायस्य सूक्ष्मसन्तुलनं भङ्गं भविष्यति। एषः मम सांस्कृतिकः "अन्धः कलङ्कः" अस्ति: विवादानां वास्तुकारः इत्यनेन, मया तस्य हिंसां यः क्रमस्य चुनौतीकरणे अन्तर्भवति, तस्य अवगमनं न कृतम्।

विश्वस्य विपरीतकोणेषु अप्रत्याशितं सम्बन्धं ज्ञातुं रोचकं आसीत्। मया वेल्शीय "हिरैथ्" (Hiraeth) इत्यस्य अवधारणायाः – तस्य स्थानस्य अभिलाषा यत्र पुनः गन्तुं अशक्यं – च पोर्तुगीज "साउदादे" (Saudade) इत्यस्य मध्ये आश्चर्यजनकं प्रतिध्वनिं दृष्टम्। उभयोः अवस्थयोः, लिओरा केवलं उत्तराणि न अन्वेषयति, किन्तु प्राचीनं दुःखं वहति। च ग्लोबस्य अन्यतः पार्श्वतः, मया दृष्टं यथा जापानी "किन्त्सुगी" इत्यस्य सौन्दर्यशास्त्रं, यः स्वर्णेन भङ्गानां सुधारं करोति यथा वियतनामी समीक्षकः अपि उल्लिखितवान्, अस्माकं काब्बालाहस्य "सुधार" विचारस्य सह चमत्कारजनकं संवादं करोति। उभयोः अवस्थयोः, वास्तविकं पूर्णत्वं दोषानां अभावेन न, किन्तु तेषां इतिहासस्य अंशरूपेण प्रकाशनेन अस्ति। आकाशे स्थितं चिह्नं विफलता न, किन्तु गौरवस्य चिह्नं अस्ति।

पृष्ठावरणेषु दृश्यात्मकं चित्रणं मम कृते भाग्यस्य गम्भीरं भेदं स्पष्टं कृतवान्। यत्र अस्माकं कृते दीपः एकः नाजुकः किन्तु दृढः आत्मायाः प्रतीकः अस्ति, तत्र चेक गणराज्यस्य पृष्ठावरणं एकं साधारणं दीपं एकस्य काफ्कायाः नौकरशाहीयन्त्रस्य समक्ष प्रस्तुतं कृतवान्, यः स्मारकं अस्ति यः सङ्घर्षः कदाचित् एकस्य उदासीनं तन्त्रं प्रति अस्ति, न एकस्य रहस्यमयस्य देवस्य प्रति। अपि च, ब्राजीलस्य "गम्बियार्रा" (Gambiarra) इत्यस्य चित्रणं – अभावस्य मध्यतः एकं अद्भुतं उपायं – जमीरेः कृत्यं नवदृष्ट्या प्रकाशितवान्: केवलं उच्चकला न, किन्तु दैनन्दिनं जीवनं, तन्तूनां च्छिन्नानां संयोजनं यथा जीवनं अनवरतं भवेत्, यद्यपि अपूर्णरूपेण।

अन्ततः, एषः यात्रा मम सत्यं विषये एकं महत्वपूर्णं पाठं शिक्षितवान्। वयं इजरायले सत्यं "डुग्री" (स्पष्टवादिता) इत्यस्मिन् पूजयामः, यः सत्यं मुखे प्रक्षिप्तं भवति। किन्तु जापानस्य संस्कृतिवत्, यः "मा" (रिक्तस्थानं) मध्ये अर्थं अन्वेषयति, अथवा नॉर्डिक संस्कृतिवत्, यः श्रोता मौनं पूजयति, तेषां नेत्रद्वारा पठनं मम दर्शितवान् यः कदाचित् सत्यं तस्मिन् अस्ति यः न उक्तम्। वैश्विकं लिओरा मम प्रथमदृष्टेः विस्तृतः अस्ति; सा अस्मान् शिक्षयति यः आकाशे स्थितं दरारं सार्वभौमिकं अस्ति, किन्तु तस्मिन् प्रविशन्तः प्रकाशः तस्मिन् स्थले वर्णितः भवति यत्र वयं स्थिताः। च विभिन्नानां खण्डानां छायायाः मध्ये, वास्तविकं सम्पूर्णं चित्रं निर्मीयते।

एषः चित्रं कृत्रिमबुद्ध्या निर्मितं, पुस्तकस्य सांस्कृतिकपुनर्व्याख्यानं मार्गदर्शकं कृत्वा। अस्य कार्यं आसीत् सांस्कृतिकसामञ्जस्ययुक्तं पृष्ठावरणचित्रं निर्मातुं यत् देशीयपाठकान् आकर्षयेत्, च तस्य कारणस्य व्याख्यानं यत् किमर्थं एषा प्रतिमा उपयुक्ता। जर्मनलेखकः इव, मम चित्तं बहूनि रूपाणि आकर्षितानि, किन्तु कृत्रिमबुद्धेः सृजनशीलतया अहं अतीव प्रभावितः। स्पष्टं, परिणामानि प्रथमं मां प्रबोधयितुं आवश्यकं, च केचन प्रयत्नाः राजनैतिकं वा धार्मिकं कारणं वा केवलं अनुपयुक्तत्वं कारणं विफलाः। चित्रं आस्वादयत—यत् पुस्तकस्य पृष्ठावरणे दृश्यते—च कृपया अधोलिखितं व्याख्यानं अन्वेष्टुं क्षणं यच्छत।

हिब्रूपाठकस्य कृते, एषा प्रतिमा केवलं कल्पनायन्त्राणां चित्रणं नास्ति; एषा प्राचीनसंघर्षस्य दैवीयव्यवस्थायाः सुखस्य च मानवीयस्वायत्ततायाः ज्वलनशीलावश्यकतायाः च दार्शनिकध्यानं अस्ति। एषा चपलतां त्यजति दार्शनिकायाः कृते: पूर्वनिर्धारितस्य ब्रह्माण्डस्य दमनकारीभारं मानवस्वतन्त्रतायाः दुर्बलज्वलनस्य विरुद्धं।

मध्यभागे, विनम्रः मृण्मयतेलदीपः (पुरातत्त्वस्तरेषु दृष्टस्य प्राचीनस्य नेर हेरस इव) उच्चप्रौद्योगिकीमशीनरीं प्रति दृढं विरोधं दर्शयति। एषा लिओरा। हिब्रूचिन्तायाम्, दीपः प्रायः मानवीयात्मनः रूपकं भवति (नेर नेशमा)। यन्त्रस्य शीतलं गणनात्मकं तारालोकं विपरीतं, एषा ज्वाला जैविकं अस्ति, तैलं च प्रयासं च पोषयति। एषा श्एला (प्रश्नः) प्रतिनिधित्वं करोति—सः अशान्तः स्फुलिङ्गः यः जगत् यथास्तं स्वीकर्तुं अस्वीकारयति।

ज्वालां परिवेष्टयन्ति ओरेग हकोचविम् (ताराजालकः) इत्यस्य दमनकारीयन्त्राणि। परस्परं सम्बद्धाः कांस्यचक्राः गलगलिम्—भाग्यस्य आकाशीयचक्राः यः बिना विरामं वा करुणां वा चक्रन्ति—इत्येतत् स्मारयन्ति। गम्भीरं मध्यरात्रिनीलं पृष्ठभूमिः केवलं वर्णं नास्ति; एषा रकिया (गगनमण्डलम्) सूचयति, अत्र दृढं, टाइलवत् कारागृहं इव कठोरं। एषा मआरग (जालं) पाठे वर्णितं न केवलं सुखदं आवरणं, अपितु भयानकसटीकत्वस्य पिंजरं इव।

अत्यन्तं शक्तिशालिन्यः, तथापि, स्वर्णस्य विकटाः शिराः याः एषां व्यवस्थां भञ्जन्ति। एषाः लिओरायाः अव्नेइ श्एला (प्रश्नशिलाः) इत्यस्य भौतिकरूपाणि सन्ति। एषाः रहस्यात्मकसिद्धान्तं श्विरत हकेलिम् (पात्राणां भङ्गः)—पुरातनसंरचनाः भङ्गनीयाः यत् नवं, उच्चं ज्योतिः प्रविष्टुं शक्नोति—इत्येतत् स्मारयन्ति। स्रवमाणं द्रवस्वर्णं विध्वंसं न सूचयति, अपितु तिक्कुन् (मरम्मतिः)—एषा शोभा या केवलं परिपूर्णस्य प्रणालीस्य बालकस्य धैर्येण भङ्गे विद्यमाना।

एषा प्रतिमा पुस्तकस्य अन्तिमं हिब्रूपरस्परविरोधं बोधयति: यत् एकं निर्मलम्, अभङ्गं जीवनं केवलं यन्त्रं अस्ति, च सत्यं पवित्रं केवलं विदारणेषु अस्ति।