Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang: Pasemon bab Kamardikaning Ati

Kanthi busana dongèng ingkang kebak sastra, «Liora lan Sang Hyang Juru Tenun Lintang» njlèntrèhaken pitakenan ingkang paling tuwa: pinten perangan gesang kita ingkang saèstu kita pilih piyambak, lan pinten ingkang sampun ditenun saderengipun kanggé kita? Ing donya ingkang katingal sampurna, ingkang dipunjagi laras déning kekiyatan inggil — Sang Hyang Juru Tenun Lintang — wonten lare wadon asma Liora ingkang alon-alon nyuwun pirsa: kénging menapa? Tumrap pamaos ingkang gesang ing budaya ingkang ngajèni raos rukun lan tansah dipunwulang supados "manut", pitakenan punika lajeng krasa raket ing manah: nyuwun pirsa punika dudu nyulayani tatanan, nanging ngajèni tatanan wau cekap lebet ngantos purun mikiraken. Awit saking punika, ngudi kawicaksanan inggih kedah wani mireng swantening batin piyambak. Ing telenging cariyos, buku punika mujudaken pangalembana ingkang sareh tumrap ajining kekurangan lan kekendelan kanggé tansah nyuwun pirsa.

Ing sela-selaning dinten ingkang kebak tuntutan supados kita tansah laras lan "manut" dhumateng kahanan, asring wonten raos gatel ing telenging batin ingkang mboten saged dipunkukur. Kita asring ngrasa bilih sedaya lampah gesang punika kados sampun ditenun kanthi rapi, saéngga mboten wonten papan kanggé mangu-mangu. Nanging, lumantar Liora, kita dipunajak kanggé ngrangkul malih "Watu Pitakon" ingkang kita gadhahi. Ing mriki, pitakenan dudu gegaman kanggé ngrusak, nanging dadi wiji kanggé thukul. Buku punika mboten namung nyritakaké babagan pambrontakan, nanging babagan kados pundi kita saged dados wicaksana (ngudi kawicaksanan) ing tengahing sistem ingkang asring krasa adhem lan kaku.

Wontenipun "Pendhapa Panantèn Kawruh" ing jeroning crita nggambaraken kados pundi wigatinipun nggadhahi papan kanggé dadi "mateng" bebarengan. Ing mriki, tiyang sepuh saged maosaken crita punika dhumateng lare-lare, dudu kanggé maringi jawaban ingkang cepet, nanging kanggé mbangun raos tanggung jawab dhumateng saben pilihan. Buku punika ngélingaken bilih kauripan ingkang tanpa pitakenan punika kados déné tilèm ingkang dangu. Nalika kita wiwit tangi, pancèn krasa sakit, nanging ing kono urip ingkang sanyatané nemu cekelan. Crita punika dadi kanca ingkang anget kanggé sapa waé ingkang ngrasa bilih harmoni ingkang sampurna kadhangkala krasa suwung tanpa ananya krenteg kangen dhumateng kabeneran.

Tumrap kula, perangan ingkang paling nrenyuhaken nanging ugi kebak dhestun inggih punika nalika Zamir nyobi nambal "Goro-goro" utawi suwèkan ing langit kanthi sesingidanan. Wonten ing mriki ketingal sanget padudon batin antawisipun kepinginan njagi praupan (citra) ingkang sampurna lan kasunyatan ingkang sampun ajur. Ing kabudayan kita, asring wonten meksan supados kita nutupi "cacat" supados mboten ngisin-isini utawi ngrusak katentreman umum. Nalika Zamir nyambut damel sewengi muput kanthi driji ingkang medal getihipun namung kanggé masthèkaké bilih "jahitan" wau mboten ketingal, kita saged ngrasakaké kados pundi awratipun nanggung beban sistem ingkang mboten angsal klintu. Punika dudu babagan nambani tatu, nanging babagan kados pundi kita asring milih "ngapusi" awaké dhéwé supados donya tetep katingal éndah, sanadyan ing jeroné krasa kosong lan atis.

गोरो-गोरो: यदा बालस्य प्रश्नः जगतः यवनिकाम् अछिनत्

यव-द्वीपीय-दृष्ट्या लिओरा तथा तारा-वयकः इति कथायाः पठनम् — रसो (आन्तरिकभावः), केलिर (छाया-यवनिका), तथा कायोन् (जीवन-वृक्षः) इत्येतयोः विषये।

जेजेर् (प्रारम्भः): जगत् छायानाटकम् (Wayang) इव

एका प्राचीना शिक्षा अस्ति याम् पितामहः पौत्रस्य कर्णे कथयति यदा ब्लेन्चोङ्ग् (तैल-दीपः) प्रज्वालितः भवति तथा केलिर (यवनिका) प्रसार्यते: जीवनं वयङ्ग् अस्ति, एकं छाया-नाटकम्। यवनिका एव जगत्। दीपः ईश्वरस्य प्रकाशः अस्ति। छाया-मूर्तयः वयम् अस्मः, मनुष्याः। तथा दलङ्ग् — सूत्रधारः, यस्य हस्तं पुत्तलिका द्रष्टुं न शक्नोति — नाटकं धारयति, तत् वदति, अन्ते च गुनुङ्गान् (जीवन-वृक्षस्य मूर्तिम्) पुनः एकवारं स्थापयति, येन जगत् शान्तिं प्रति निवर्तते। सर्वं पूर्वमेव निश्चितम् अस्ति।

अतः यदा अहं लिओरा-कथाम् अपठम्, तदा न अनुभूतवान् यत् कस्यचित् दूरदेशस्य परीकथां पठामि इति। मया अनुभूतं यत् अहम् पुनः एकवारं यवनिकायाः पुरतः उपविष्टः अस्मि। यत् "वयनम्" (Weaving) एतत् पुस्तकं वदति — क्षुधा-रहितं, दुःख-रहितं जगत्, यत्र प्रत्येकं सूत्रं स्वस्थानं विन्दति "अत्यन्तं सटीक-गणनया, एतावत् पूर्णं यत् तत् पीडाम् जनयति" — तत् परिपूर्ण-यवनिकायाः अतिरिक्तम अन्यत् किमपि नास्ति। तारा-वयकः (Star-Weaver) सः सूत्रधारः अस्ति यः "तूष्णीं जीवनस्य जालं बध्नाति"। सर्वेभ्यः तेषां निश्चितः मार्गः प्रदत्तः अस्ति, मधुरः दृढश्च, "तथापि तस्मात् रक्षणम् असम्भवम् अस्ति" इति।

तत् एकं सुन्दरं जगत् अस्ति। परन्तु यव-द्वीपीयाः चिरकालात् जानन्ति: दोष-रहितं वयनम् — गेण्डिङ्ग् (gamelan) सङ्गीतम् इव यस्मिन् कदापि कोऽपि अपस्वरः न भवति — सर्व-पञ्जरेषु कोमलतमं पञ्जरं भवितुम् अर्हति। तस्य कोमल-पञ्जरस्य अन्तः: कः अद्यापि प्रष्टुं स्मरति — किम् एतत् मम स्वस्य जगत् अस्ति, वा मदर्थं वयं कृतं जगत्?

सेम्बाः रासा: ज्ञानम् यत् तर्कः दातुं न शक्नोति

पुस्तकं वर्तमान-युगस्य विवादेन आरभ्यते: "महा-बुद्धिः", "असीम-ज्ञानम्", अतीव-बुद्धिमत्ता च इति विषये। एका पूर्णा बुद्धिः या सर्वं गणयितुं शक्नोति, सर्वं व्यवस्थितं कर्तुं शक्नोति, प्रयत्नेन विना सङ्घर्षेण विना च जगत् निर्मातुं शक्नोति। अन्तिम-पृष्ठेषु जगतः शासकः "गगन-स्वामी" (Empu Angkasa) इति कथ्यते, तस्य सूत्राणि च "अदृश्यानि दोष-रहितानि" सन्ति।

यव-द्वीपस्य कवयः शताब्दिभ्यः पूर्वम् अस्य प्रश्नस्य विषये विवादम् अकुर्वन्। सेरात् वेधातामा इत्यस्मिन् मङ्गकुनागरा चतुर्थः (Mangkunagara IV) भक्तेः चत्वारि स्तराणि नामयति — तेषु गभीरतमम् अस्ति सेम्बाः रासा, भावस्य भक्तिः। चिप्ता अस्ति बुद्धिः, तर्कः, गणना; तत् मार्गस्य शिखरं नास्ति। शिखरम् अस्ति रसो: ज्ञानम् यत् गणयितुं न शक्यते, यत् अन्तरात् अनुभूयते, दूरत्वं विना। लिओरायाः जगत् यस्याः महा-बुद्धेः पूजाम् करोति सा देवस्वरूपेण परिणता चिप्ता अस्ति — असीम-रूपेण चतुरः, तथापि रसेन रिक्ता।

अत्र च लिओरा आगच्छति। एका बालिका या "प्रश्न-पाषाणान्" सङ्कलयति यदा अन्ये बालाः प्रकाशं सङ्कलयन्ति। तस्याः प्रश्नः कोमलः अस्ति: "अद्य आकाशः किमर्थं न गायति?" तस्याः माता मृदुतया उत्तरति, "यतः आकाशः शृणोति"। किन्तु लिओरा तत् शृणोति यत् अनुक्तम् अस्ति — "अवरुद्धः श्वासः यः मुक्तः कर्तुं न शक्यते"। लिओरायाः पार्श्वे रसो अस्ति। एषः भावः एव ताम्, परिपूर्ण-जगतः मध्ये, एकमेव अपस्वरं करोति।

एकं मौनं यत् समर्पणं नास्ति

अत्र मया किञ्चित् महत्त्वपूर्णं वक्तव्यम्, अन्यथा यव-द्वीपीयाः स्वयमेव पुस्तकस्य भ्रामकम् अर्थं ग्रहीष्यन्ति। वयं तां शान्तां, आज्ञाकारिणीं बालिकां प्रशंसितुम् इच्छामः या स्वभागं स्वीकरोति (न्रिमा इङ्ग् पाण्डुम्)। वयं प्रायः मौनस्य अर्थं सुमराः (sumarah) इव मन्यामहे — समर्पणम्, नतमस्तकम्, यत् अस्ति तस्य स्वीकारः। तथा पठ्यते चेत्, लिओरा केवलम् एका नत-बालिकायाः उदाहरणं भवति।

किन्तु तत् लिओरायाः मौनं नास्ति। यदा जमीरः तस्याः उपरि दोषारोपणं करोति, "तस्याः अङ्गुल्यः तस्याः स्यूतस्य रज्जुं तावत् दृढतया गृह्णन्ति यत् बकलं तस्याः त्वचि प्रविशति"। सा न क्रोशति, न পশ্চाद्गच्छति, न नमति। सा स्वयमेव स्थिरीकरोति — सा अशान्तेः मध्ये शान्तिं धारयति, तीक्ष्णशब्दान् शीतल-शान्त-तरङ्गम् इव स्वीकरोति, तथापि न मुञ्चति। लिओरायाः मौनं गुनुङ्गान् चलितुं पूर्वं सूत्रधारस्य मौनम् अस्ति: एकं पूर्णं मौनं, न तु रिक्तम्। पुस्तकं स्वयमेव एतत् वदति: "एकं मौनं यत् शब्दापेक्षया उच्चैः वदति"। एका यव-द्वीपीया लोकोक्तिः अस्ति या अत्र पूर्णतया युज्यते: सेपी इङ्ग् पाम्रिह्, रामे इङ्ग् गावे — स्वार्थान्मुक्तः, तथापि कर्मणि उत्साहवान्। लिओरायाः मौनं समर्पणं नास्ति; तत् वशीकृतं धैर्यम् अस्ति। एकायै बालिकायै, एतत् नमन-शिक्षणात् अधिकं स्वतन्त्रं शिक्षणम् अस्ति: यत् शान्तिः शक्तेः स्थानं भवितुम् अर्हति, न तु समर्पणस्य स्थानम्।

गोरो-गोरो: नाटकस्य हृदय-रूपेण यवनिकायाः च्छेदनम्

इदानीं वयं नाटकस्य मध्यभागं प्राप्नुमः — अत्रैव मम पठनस्य कुञ्चिका अस्ति। पुस्तके एकः स्पष्टतया चिह्नितः अध्यायः अस्ति: "पाकेम् इत्यस्मिन् गोरो-गोरो" (क्रमे)। लिओरायाः प्रश्नः आकाशस्य वयनं च्छिनत्ति; एकं सूत्रं त्रुट्यति; जगत् कम्पते; अन्तः बहिः परिवर्तितात् व्रणात् तप्तः नील-लोहितः प्रकाशः प्रवहति। वयकाः कोलाहले पतन्ति: "मम सूत्रम् — तत् इदानीं न कर्षति —"। तत् एका विपत्तिः इव दृश्यते। तत् एका त्रुटिः इव दृश्यते।

किन्तु यव-द्वीपीयाः, ये सहस्र-रात्रीः यावत् यवनिकायाः पुरतः उपविष्टवन्तः, ते एकं रहस्यं जानन्ति: गोरो-गोरो नाटकस्य दोषः नास्ति — तत् तस्य हृदयम् एव अस्ति। मध्यरात्रौ, यदा वयङ्ग्-जगत् कम्पते तथा राजभवनस्य शान्तिः भग्ना भवति, तदा पुनकावान् प्रकटीभवन्ति — सेमार् तस्य पुत्राश्च — नीच-सेवकाः, कुरूपाः, ये तथापि तत् सत्यं वदन्ति यत् राजानः देवाः च वक्तुं न धृष्णुवन्ति। गोरो-गोरो मध्ये, जगत् विपरीतम भवति: नीचः ज्ञानवान् भवति, परिपूर्णम् असत्यं दृश्यते, तथा यथार्थ-भावः व्यवस्थायाः छिद्रेभ्यः प्रस्फुटति। दर्शकाः युद्धापेक्षया अधिकम् आतुरतया गोरो-गोरो इत्यस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति। यतः तत्र, तस्मिन् छिद्रे, जीवनम्, हासः, सत्यं च निवसति।

लिओरा, मम दृष्टौ, एकः लघुः सेमार् अस्ति। एका बालिका या एकं गुप्तं रक्त-रहस्यं वहति — मांसपर्यन्तं दष्टः नखः — तथा खर्पर-पाषाणाः ये परिपूर्ण-प्रकाशापेक्षया अधिक-मूल्यवन्तः सन्ति। सा नीचा अस्ति, जमीरः इव कुशला नास्ति, तस्याः अङ्गुल्यः अद्यापि पाषाण-धूल्या मलिनाः सन्ति। तथापि साक्षात् अस्मात् नीचभावात्, अस्मात् छिद्रात्, सत्यं निर्गच्छति। वृद्धः जोरम्, प्रकाशस्य सूचिकारः, एतत् जानाति यदा सः जीर्णं सूत्रं परिपूर्ण-चक्रे न अपि तु उत्पीठिकायाः कोणे स्थापयति, "यत्र बालकाः गच्छन्ति": "कानिचन सूत्राणि अन्वेषणाय एव जातानि सन्ति, न तु गोपनाय।" लिओरायाः प्रश्नः एकः गोरो-गोरो अस्ति। गोरो-गोरो च पवित्रः अस्ति।

न छिद्रम्, अपि तु पुनः वयनम्

तथापि एकः भेदः ज्ञातव्यः, येन कोऽपि अनुचितं मार्गं न गृह्णीयात्। पुस्तकं छिद्रस्य महिमामण्डनं न करोति। यवनिकां च्छेत्तुं सरलम् अस्ति; कोऽपि नाशयितुं शक्नोति। यत् जीवनं निर्माति तत् छिद्रं नास्ति, अपि तु छिद्रस्य अनन्तरं कार्यम्: पुनः वयनम्। गोरो-गोरो इत्यस्यानन्तरं, सूत्रधारः च्छिन्नां यवनिकां न त्यजति — नाटकं प्रचलति, इदानीम् अधिक-गभीरम्। गामेलान्-कलायां तत् गारप् (garap) इति कथ्यते: गेण्डिङ्ग् इत्यस्य अस्थिपञ्जरं निश्चितम् अस्ति, किन्तु तस्य जीवनं तस्मिन् आश्रितम् अस्ति यत् सङ्गीतकाराः मृत-अस्थीनि कथं श्वास-युक्त-ध्वनौ परिवर्तयन्ति। लिओरा स्वस्य पाषाणं न क्षिपति यथा सा लघु-बालिका सती अकरोत्। सा तं धारयति — "उत्तरेण रूपेण न। एकया प्रतिज्ञया रूपेण।" स्वतन्त्रता विनाशः नास्ति; स्वतन्त्रता अस्ति सूत्रं कर्षितुं धैर्यम्, परिणामं सोढुं धैर्यम्, ततः स्वहस्तेन जगत् पुनः वयनस्य धैर्यम्।

कायोन्, सङ्कन् पारन्, तथा सङ्गमस्य प्रलोभनम्

लिओरायाः मार्गः मन्दस्वर-वटवृक्षं (Wringin Bisikan) प्रति गच्छति, "यः उद्गमस्य तथा उत्पत्ति-वृक्षस्य रक्षणं करोति"। वटवृक्षः — एकः विशालः न्यग्रोधः यस्य मूलानि भूमिं प्रति गच्छन्ति तथा यस्य शाखाः आकाशं प्रति गच्छन्ति — सः कायोन् अस्ति: जीवन-वृक्षः, गुनुङ्गान् यः नाटकस्य प्रारम्भम् अन्त्यं च सूचयति। तथा कायोन् प्रति लिओरायाः प्रश्नः यव-द्वीपीय-आन्तरिक-सिद्धान्तस्य गभीरतम-प्रश्नात् न्यूनः नास्ति: सङ्कन् पारानिङ्ग् दुमादी — अस्तित्वं कुतः आगच्छति, कुत्र च गच्छति। "एतानि सूत्राणि कः वयति?"

अत्र पुस्तकं एकं साहसिकं दृष्टान्तं प्रस्तौति। जमीरः, कुशलः वयकः, शान्तिं प्रति निवर्तितुम् इच्छति। सः प्राचीन-वयनयन्त्रस्य (Jantra) पुरतः याचते, मौनात् एकं रजत-सूत्रं तस्य अङ्गुलीः स्पृशति — तदा "तस्य अहङ्कारः विलीयते। सः इदानीं जमीरः नास्ति।" सः सहस्रशः वयकेषु, पाकेम् मध्ये, तस्मिन् ब्रह्माण्डे विलीयते यत् तस्य माध्यमेन वयति। एतत् — यव-द्वीपीयानां कृते — एकं भयानकं दृष्टान्तम् अस्ति। यतः एतत् मनुङ्गलिङ्ग् कवुला-गुस्ती (manunggaling kawula-Gusti) इव अस्ति: दासस्य स्वामिनः च सङ्गमः, यदर्थं यव-द्वीपीय-रहस्यवादिनः मार्गस्य शिखररूपेण यतन्ते।

किन्तु पुस्तकं एकं मिथ्या-सङ्गमं दर्शयति: सः यः भावं छिनत्ति, व्यक्तिं छिनत्ति, प्रश्नं छिनत्ति। जमीरः स्वयमेव गेण्डिङ्ग् इत्यस्य महान् समलये नाशयति; शान्तः, किन्तु इदानीं कोऽपि जमीरः नास्ति यः अनुभवति। लिओरा न विलीना भविष्यति। सा स्वपाषाणान्, स्वशान्तिं, स्वकीय-अस्तित्वस्य सीमां च दृढतया धारयति — अतः सा यथार्था तिष्ठति। एषा एका तीक्ष्णा शिक्षा अस्ति याम् अस्माकम् अनेके गुरवः अपि उच्चैः वक्तुं न धृष्णुवन्ति: सङ्गमः यः भावं नाशयति सः पूर्णता नास्ति, अपि तु एका कोमला मृत्युः अस्ति। यथार्थं तत् नास्ति यत् वयने आत्मानं नाशयति, अपि तु तत् सूत्रम् अस्ति यत् जानाति यत् तत् सूत्रम् अस्ति — तथा आत्मानं कर्षितुं चिन्वति।

एतत् दृष्टान्तं पाषाणे अपि द्रष्टुं शक्यते: बोरोबुदुर् (Borobudur), पाषाणात् वयं मण्डलम्, यस्य सर्वोच्चः केन्द्रीयः स्तूपः रिक्तः शून्यः च अस्ति — शून्यता, तत् शून्यं, प्रश्नः यस्य उत्तरं कापि मूर्तिः दातुं न शक्नोति किन्तु केवलं भावः दातुं शक्नोति। तस्य मूले च: निखाता कर्मविभङ्ग-मूर्तिः — पूर्णतायाः भूमौ गुप्तः दोषः। शिथिल-सूत्रं विना किमपि वयनं नास्ति।

तन्चेप् कायोन्: सूत्रधारः यः स्वयमेव एका पुत्तलिका अस्ति

कथायाः अन्तः एकं भयानकं द्वारम् उद्घाटयति। त्रयः उपस्थितयः — स्वामिनां स्वामिनः, यैः लिओरायाः जगत् निर्मितम् — स्वकार्यस्य उपरि चर्चां कुर्वन्ति। तदा सः प्रश्नः पतति यः भूमिं कम्पयति: "यदि वयम् सूत्राणि वयामः, तर्हि अस्मान् कः वयति?" तथा अधिकं तीक्ष्णतया: " अस्माकं कायोन् कः धारयति? "

तदा पुस्तकम् एकं वाक्यं वदति यत्, यव-द्वीपीयानां कृते, दिवसे विद्युत्पात इव अस्ति। एते स्वामिनः सन्ति इव — शब्दश्च अक्षरशः अस्ति — " सूत्रधारस्य हस्तः यः पुत्तलिकां चालयति, एतत् अज्ञात्वा यत् सः स्वयमेव एका पुत्तलिका अस्ति। " एतत् यव-द्वीपीय-आन्तरिक-सिद्धान्तस्य शिखरम् अस्ति: सूत्रधारः यः मन्यते यत् सः सर्वं धारयति, सः स्वयमेव उच्चतरेण सूत्रधारेण चाल्यते। यः कोऽपि कायोन् धारयति सः स्वयमेव अन्यस्य हस्ते एका पुत्तलिका अस्ति। एषा अनन्ता पुनरावृत्तिः प्रौद्योगिक्याः विषयः नास्ति; एषः कस्यापि यव-द्वीपीय-मनुष्यस्य तस्य ईश्वरस्य आन्तरिक-भावः अस्ति यं कश्चित् तर्कः प्राप्तुं न शक्नोति।

एकम् अन्यत् अतीव तीक्ष्णं वाक्यम् अस्ति। स्वामिनः स्वीकुर्वन्ति: " वयम् भावम् निर्मामः। किन्तु वयम् स्वयम् कदापि न अनुभवामः। " एषः निर्माता निर्मित-वस्तुनः च मध्ये, तक्षकस्य काष्ठस्य च मध्ये गभीरतमः भेदः अस्ति — यथा पुस्तकं स्वयमेव वदति: "तक्षकः काष्ठं च्छेत्तुं शक्नोति, किन्तु केवलं काष्ठम् एव टङ्कस्य वेदनाम् अनुभवति।" स्वामिनः लालसां गणयितुं, अश्रूणि मापितुं, भाग्यं दातुं शक्नुवन्ति; किन्तु ते स्वयम् कदापि न अनुभवन्ति। लिओरा अनुभवति। अतः, अन्ते, लिओरा ताभ्यः अधिकं यथार्था अस्ति यैः सा निर्मिता। यथार्थम् असीम-बुद्धिमत्ता नास्ति, अपि तु तत् अस्ति यत् स्वहस्ते शीतलं पाषाणम् अनुभवितुं शक्नोति।

निष्कर्षः: सुवर्ण-पक्षैः युक्तः एकः प्रश्नः

कविः रङ्गवार्सिता, सेरात् कालातिधा मध्ये, जमान् एदान् (zaman edan) इत्यस्य सम्मुखं भवति — उन्मादस्य युगम्, यस्मिन् विवेकिनः उन्मत्ताः इव दृश्यन्ते। तस्य प्रसिद्धः अन्तः: विस्मरणशीलाः कियन्तः अपि भाग्यशालिनः भवेयुः, तेभ्यः अपि अधिकः भाग्यशाली सः अस्ति यः एलिङ्ग् लान् वास्पादा (éling lan waspada) अस्ति — जाग्रतः सतर्कश्च। लिओरायाः जगत् स्वर्गस्य वेषे एकः जमान् एदान् अस्ति: शान्तः, परिपूर्णः, किन्तु सुप्तः। सर्वैः प्रश्नं कर्तुं विस्मृतम् अस्ति। लिओरा जाग्रती अस्ति। लिओरा सतर्कता अस्ति। जाग्रतः-सतर्कश्च भवितुं दुर्भाग्यं नास्ति; तत् स्वतन्त्रतायाः एकमात्रः मार्गः अस्ति।

अतः यव-द्वीप-भूमिः यः कोऽपि एतत् पठति तस्मै — यव-भाषया वा दूर-भाषया याम् अहम् स्वयम् अनुभवितुं न शक्नोमि — एतं सन्देशं ददाति: परिपूर्ण-प्रतिमाने अर्थं मा अन्विष्यतु; अर्थः गोरो-गोरो मध्ये, शिथिल-सूत्रे निवसति। अपस्वरः भवितुं मा बिभेतु — तत् एकम् असुरं रेबाब् (rebab - gamelan violin) एव केवलम् तद् वस्तु भवितुम् अर्हति यत् अद्यापि तस्य गेण्डिङ्ग् मध्ये जीवति यत् एकस्यां मूर्तौ घनीभूतम् अस्ति। एतत् च मा चिन्तयतु यत् मौनं सर्वदा समर्पणम् अस्ति; एका शान्तिः अस्ति या लङ्गरः (anchor) भवति। गुनुङ्गान् इव यत्, यदा स्थापितं भवति, नाटकं पिदधाति तथापि एकं नूतनम् उद्घाटयति: भवतः प्रश्नः दोषः नास्ति — भवतः प्रश्नः भवतः पक्षः (wing) अस्ति। यथा कथायाः अन्तिम-शब्दाः वदन्ति, "प्रश्नः सुवर्ण-पक्षान् धारयति।" यथा च शब्द-वयकः स्वशिशुम् आह्वयति यः स्वतन्त्रः जातः: " धाव, लिओरा! "

उड्डयनं कुरु — किन्तु स्वपाषाणं नेतुं मा विस्मर।

समापन-गीतम् (Tembang)

यवनिका प्रसारिता, रात्रौ दीपः प्रज्वलति —
तत्र छाया-रूपेण कः उपविष्टः, जीवन-वृक्षं कः धारयति?
दोष-रहितानि सूत्राणि एकम् अपस्वरं विना नाटकं वयन्ति —
तथापि एकः बालः पाषाणान् सङ्कलयति, न तु प्रकाशम्।

दोष-रहित-प्रतिमाने ईश्वरं मा अन्विष्यतु;
ईश्वरः छिद्रे, कम्पमाने सूत्रे श्वासं गृह्णाति।
निर्माता भावं निर्मातुं शक्नोति, तथापि स्वयम् तं कदापि न अनुभवति —
किन्तु निर्मित-वस्तु पीड्यते, अतः निर्मित-वस्तु यथार्थम् अस्ति।

जाग्रतः सतर्कश्च भव, बाल, तस्मिन् युगे यत् शान्तम् दृश्यते:
तव प्रश्नः एकः सुवर्ण-पक्षः, तव मौनम् एकः लङ्गरः।
उड्डयनं कुरु — किन्तु वक्षसि पाषाणं धृत्वा उड्डयनं कुरु।

एषः निबन्धः लिओरा तथा तारा-वयकः इति पुस्तकस्य जालपुटे समर्पितः अस्ति, माताराम्-भूम्याः एकेन वाचकेन।

दामार् कान्थी — निबन्धकारः तथा योग्यकार्ता-नगरात् तेम्बाङ्ग् गीतानां निर्माता, यः यवनिकायाः पृष्ठतः जगत् द्रष्टुम् इच्छति।

विविधता का संसार: जावा भूमि से एक आशा

जब मैंने चालीस-चार विभिन्न सांस्कृतिक दृष्टिकोण पढ़े, मेरा दिल शाम की हल्की बारिश की तरह महसूस हुआ: ठंडा, शांत, लेकिन साथ ही आश्चर्यजनक। मैंने जो कभी लियोरा की कहानी को जावानी आत्मा का प्रतिबिंब माना था – बटिक रस और हलुस की अवधारणा के साथ – अब देखता हूं कि हर राष्ट्र अपनी खुद की प्रतिबिंब लेकर आता है। कोई एक कहानी नहीं है, बल्कि चालीस-चार कहानियाँ हैं जो एक ही आधार साझा करती हैं लेकिन उनके रूप अलग-अलग हैं, जैसे बोरबुदुर मंदिर के चंपा फूलों के रंग।

मैं आपको वेल्स (CY) के दृष्टिकोण को पढ़ते समय हुए आश्चर्य के बारे में बताना चाहता हूँ। पाठकों ने लियोरा को "हिराइथ" के रूप में वर्णित किया – एक ऐसा अनकहा दर्द, जैसे कोई बुजुर्ग अपनी जेब में यादों के पत्थर संभालकर रखता है। यह जावानी "रस" की अवधारणा से बहुत मेल खाता है, लेकिन वेल्स ने "ह्वाइल" का पहलू जोड़ा: एक लहर की तरह गतिशील ऊर्जा। दक्षिण कोरिया (KO) से, मैंने "यो-बैक" – सुंदरता में खालीपन – की खोज की, जो जापान (JA) की "मा" (खाली स्थान) की अवधारणा से मेल खाती है। ज़मीर की स्वीकृति, जो आकाश की खामियों को स्वीकार करता है, ज्ञान नहीं है, बल्कि एक शांत स्वीकृति है, जैसे एक बुजुर्ग जिसने कई मौसम देखे हैं। लेकिन जो मुझे सबसे अधिक चकित करता है वह जापानी और पूर्वी अफ्रीकी (SW) संस्कृतियों के बीच का संबंध है: जापानी "मा" और स्वाहिली "उबुंटु" दोनों सिखाते हैं कि सच्चाई दृश्य चीज़ों में नहीं होती, बल्कि उनके बीच के स्थान में होती है – अनकही आवाज़ों और बिना बढ़ाए गए हाथों में।

यहाँ, मैंने अपने जावानी "पत्थर" को खोजा। मुझे और मेरे भाइयों को हमेशा "रुकुन" (सद्भाव) को सर्वोच्च कानून के रूप में सिखाया गया। लेकिन जब मैंने अरब (AR) की "सबर और तवक्कुल" और डेनमार्क (DK) की "ह्यूगे" के बारे में पढ़ा, तो मुझे एहसास हुआ: कभी-कभी सद्भाव समायोजन नहीं है, बल्कि एक जाल की तरह है जो हमें बांधता है। अरब और डेनिश लोग भी शांति को महत्व देते हैं, लेकिन वे "सबर" की सक्रियता और "फ्रिसिंड" की खुली सोच को भी महत्व देते हैं – ऐसी चीजें जिन्हें मैं, एक जावानी के रूप में, अक्सर करने से डरता हूँ क्योंकि उन्हें "अशिष्ट" माना जाता है।

ये चालीस-चार दृष्टिकोण दिखाते हैं कि हर इंसान के पास "प्रश्न के पत्थर" हैं – चाहे वह जावा से वेल्स तक हो, कोरिया से केन्या तक, सभी अपने जेब में भारी पत्थर लेकर चलते हैं। लेकिन इन पत्थरों की देखभाल करने के तरीके अलग-अलग हैं: जावानी लोग इसे ध्यान से पॉलिश करते हैं जैसे कि एक कीमती पत्थर, वेल्स के लोग इसे पहाड़ की चोटी पर यादों की तरह रखते हैं, कोरियाई लोग इसे मंदिर की सड़क पर डोलटाप की तरह रखते हैं। यह "सभी समान हैं" या "सभी अलग हैं" के बारे में नहीं है, बल्कि यह है कि हर संस्कृति अपने बोझ को अपने तरीके से कैसे संभालती है, जो अपनी अनूठी सुंदरता रखता है।

इसके बाद, मैं लियोरा की कहानी को केवल "सद्भाव को तोड़ने" की कहानी के रूप में नहीं देख सकता। अब मैं देखता हूँ कि हर संस्कृति के पास "दरार" को स्वीकार करने का अपना तरीका है – एक दरार जिसे बंद नहीं किया जा सकता। जावानी लोगों के लिए, दरार को धीरे-धीरे ढकना चाहिए। लेकिन जापानी लोगों के लिए, दरार को सोने से सजाना चाहिए (किंत्सुगी); ग्रीक लोगों के लिए, दरार "फिलोतिमो" के लिए रास्ता बनाती है। अब मैं समझता हूँ कि "हलुस" का मतलब दरार को छिपाना नहीं है, बल्कि इसे जीवन के सच्चे हिस्से के रूप में सम्मान देना है। और यह दुनिया का मुझे दिया गया उपहार है: यह समझना कि कभी-कभी, अधिक जावानी बनने के लिए, मुझे उन लोगों से सीखना होगा जो जावानी नहीं हैं।

एषः चित्रं कृत्रिमबुद्ध्या निर्मितम्, पुस्तकस्य सांस्कृतिकपुनर्व्याख्यानं मार्गदर्शकं कृत्वा। अस्य कार्यं जातीयपाठकानां मनोहरं पृष्ठावरणचित्रं निर्मातुं, तथा च तस्य उपयुक्तत्वस्य कारणं व्याख्यातुं च। जर्मनलेखकेन मया, अधिकांशं रचनाः मनोहराः इति अनुभूताः, किन्तु अन्ततः कृत्रिमबुद्ध्या प्राप्ता सृजनशीलता मां गाढं प्रभावितवती। स्पष्टं यत् परिणामानि प्रथमतः मां सन्तोषयितुं आवश्यकम्, तथा च कतिपयप्रयत्नाः राजनैतिकधार्मिककारणैः वा केवलं अनुकूलतायाः अभावेन विफलाः। चित्रं आनन्दयत—यत् पुस्तकस्य पृष्ठावरणे प्रदर्शितं अस्ति—तथा कृपया अधः स्थितं व्याख्यानं अन्वेष्टुं क्षणं यच्छतु।

जावानीयपाठकस्य कृते, एषः चित्रं केवलं अलङ्कारमात्रं न, अपितु केजावेन (जावानीय रहस्यवादः) इत्यस्य दृष्यप्रतिनिधित्वं अस्ति, यः भाग्यस्य भारं सहते। एषः वायङ् कुलित् (छायापुतलनाट्यशाला) इत्यस्य वातावरणं स्मारयति, यत्र दीपः पटले अत्युष्णः जातः।

मुख्यभागः काञ्चनपात्रं पक्षिरूपं अस्ति, यत् ब्लेन्चोंग् इत्याख्यं पुतलनाट्यप्रदर्शनाय उपयोगी दीपस्य स्मरणं करोति, यः छायाः उत्पादयति तथा पुतलानां जीवनं ददाति। कथायाम्, लियोरा ज्वाला अस्ति या पाठं प्रश्नयति। अत्र, दीपः केवलं प्रकाशं न धारयति, अपितु पिघलितं सुवर्णं स्रवति, यत् वतु पिताकोन (प्रश्नशिला) इत्यस्य प्रतीकं अस्ति। एषः आत्मा (सुक्मा) अस्ति, यः केवलं पुतला न भवति यः दलाङ् (पुतलनायकः) द्वारा सञ्चालितः, अपितु असंयमनीयं इच्छाशक्तिं धारयति।

पृष्ठभूमिः अन्धकारः, छिद्रयुक्तः ज्वालामुखीयान्देसाइट् पत्थरात् निर्मितः—यः "नदीशिला" इत्याख्यः, बोरबुदुर् तथा प्रम्बानन् इत्येतयोः प्राचीनमन्दिरनिर्माणाय उपयोगः। एषः वृत्ताकारः, परस्परसंलग्नः मण्डलः पाकेम्—अचलः, अपरिवर्तनीयः सिद्धान्तः वा "परिपूर्णः क्रमः"—यः सङ् ह्यङ् जुरु तेनुन् लिन्ताङ् (दिव्यताराबुनकरः) द्वारा रचितः, इत्यस्य प्रतीकं अस्ति। एषः सुन्दरः, सममितीयः, तथा भयङ्करं गुरुः। एषः तत तिति तन्त्रेम् (पूर्णतः, सुव्यवस्थितः शान्तिः) इत्यस्य ब्रह्माण्डं प्रतीकयति, यः मानवीयचयनस्य ऊष्मां विना शिलापिंजरं जातः।

अत्यन्तगम्भीरः अंशः विनाशः अस्ति। पिघलितः प्रकाशः प्राचीनशिलारिलिफ् विदारयति। जावानीयदर्शनशास्त्रे, एषः गोरोगोरो—पुतलनाट्ये ब्रह्माण्डीयतूफानः, यत्र प्रकृतिः युगपरिवर्तनं सूचयितुं अव्यवस्थितं भवति, इत्यस्य प्रतिबिम्बं अस्ति। विदारणानि ज्वालामुखीयतापेन दीप्तानि, पाठकं स्मारयन्ति यत् जावा भूमिः अग्नौ स्थितः। एषः सूचितं करोति यत् लियोरायाः प्रश्नाः केवलं विनीताः जिज्ञासा न, अपितु ज्वालामुखीयशक्ति अस्ति, या लाकु पपेष्थेन् (भाग्यपथः) इत्येतं पिघलयति, प्रमाणं ददाति यत् अतीव पवित्राः शिलासंरचनाः अपि विदलिताः भवन्ति, यदा मानवीयात्मा श्वासं लब्धुं याचते।