این کتاب یک تمثیل فلسفی و داستانی است که در قالب یک افسانه‌ی شاعرانه، پرسش‌های پیچیده‌ای را درباره‌ی جبر و اختیار مطرح می‌کند. در دنیایی به‌ظاهر بی‌نقص که تحت نظارت یک نیروی برتر به نام «ستاره‌باف» در هماهنگی مطلق نگه داشته شده است، قهرمان داستان، لیورا، با طرح پرسش‌های انتقادی، نظم موجود را به چالش می‌کشد. این اثر به‌عنوان بازتابی تمثیلی از هوش برتر و آرمان‌شهرهای فن‌سالارانه عمل می‌کند و تنش میان امنیتِ آسوده‌خاطر و مسئولیتِ دردناکِ خودفرمانیِ فردی را به تصویر می‌کشد؛ نجوایی در ستایش ارزشِ کمال‌نایافتگی و گفتگوی انتقادی.

رشته‌هایی که ما را به هم می‌پیوندند

در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهرهای ما، جایی که سنت و مدرنیته در هم تنیده شده‌اند، همواره این احساس وجود دارد که گویی نقشه‌ای نادیدنی برای زندگی ما بافته شده است. این کتاب به شکلی شگفت‌انگیز این لایه‌های پنهان را آشکار می‌کند. ستاره‌باف تنها یک شخصیت خیالی نیست؛ او استعاره‌ای است از نیروهایی که امروزه مسیرهای ما را در دنیای دیجیتال و اجتماعی تعیین می‌کنند. لیورا با کوله‌باری از «سنگ‌های پرسش»، یادآور کودکی است که در همه‌ی ما زنده است؛ همان بخشی که نمی‌پذیرد پاسخ‌های آماده همیشه کافی هستند.

کتاب در ابتدا مانند یک روایت ساده به نظر می‌رسد، اما به تدریج به عمقی می‌رسد که خواننده را وادار به سکوت و بازنگری می‌کند. به ویژه در بخش‌های میانی، زمانی که شکافی در آسمان پدیدار می‌شود، ما با این پرسش روبرو می‌شویم: آیا امنیت به قیمت از دست دادن صدای شخصی می‌ارزد؟ این اثر به زیبایی نشان می‌دهد که چگونه گفتگو و ایستادگی بر سر پرسش‌ها، حتی اگر دردناک باشد، می‌تواند مبنای یک همدلی واقعی قرار گیرد. «خانه‌ی صبر و شناخت» که در داستان شکل می‌گیرد، الگویی است برای آنچه ما در زندگی روزمره‌ی خود به آن نیاز داریم: فضایی برای شنیدن بدون قضاوت.

برای خانواده‌ها، این اثر فراتر از یک داستان شبانه است. این کتاب فرصتی است تا والدین و فرزندان در کنار هم درباره‌ی معنای آزادی و بهایی که برای آن می‌پردازیم گفتگو کنند. نویسنده با ظرافت نشان می‌دهد که بزرگ شدن لزوماً به معنای یافتن پاسخ‌های قطعی نیست، بلکه به معنای آموختن چگونگی حملِ پرسش‌های سنگین است.

یکی از تکان‌دهنده‌ترین لحظات داستان برای من، رویارویی لیورا با مادری است که او را بابت زخمی شدن دست فرزندش سرزنش می‌کند. این صحنه، تجسم عینی اصطکاک اجتماعی است؛ جایی که جستجوی حقیقت با نیاز به امنیت برخورد می‌کند. در این لحظه، لیورا با این واقعیت تلخ روبرو می‌شود که پرسش‌های او «بی‌خطر» نیستند و می‌توانند نظمِ آرامِ زندگی دیگران را بر هم بزنند. این تضاد میان اشتیاق به آگاهی و مسئولیت در قبال آرامش جمعی، یکی از عمیق‌ترین چالش‌های انسانی است. واکنش لیورا در این موقعیت، که نه از سر خیره‌سری بلکه از سر درکی نویافته است، نشان می‌دهد که بلوغ واقعی در شناختِ وزنِ کلمات نهفته است. این لحظه به من یادآوری کرد که هر تاری که از نقشه‌ی ازپیش‌تعیین‌شده بیرون می‌کشیم، تمام بافت را به لرزه در می‌آورد.

Mawe ya Maswali na Nyuzi za Mwanga: Liura Katika Bustani ya Ushairi wa Kiajemi

Nilipokuwa nikisoma hadithi ya "Liura na Mfumaji wa Nyota" katika Kiswahili hiki fasaha na chenye taswira ya ndoto, nilihisi kwamba hii si tafsiri tu, bali ni "mchipuko mpya". Hadithi ya msichana ambaye kwa mawe ya maswali yake alitazama uundaji wa dunia yake isiyo na dosari, ghafla ilichipua mizizi katika ardhi ya kufahamika. Ni kana kwamba Liura alitoka kando ya mto kaskazini mwa Iran, na akakusanya mawe yake laini kutoka pwani ya Bahari ya Caspian. Maandishi haya ni zawadi kutoka kwa utamaduni wa kale kwa ulimwengu, ikionyesha kwamba maswali ya kimsingi ya maisha, ingawa ni ya ulimwengu mzima, hupata rangi na ladha ya kipekee katika kila ardhi.

Kwenye fasihi yetu, Liura anaweza kuchukuliwa kama binamu wa "Simin" katika riwaya ya "Savushun" ya Simin Daneshvar. Simin pia, katika dunia iliyojaa mvutano na mila nzito, si kwa kelele, bali kwa ukimya wa kuuliza maswali na mtazamo wa uchambuzi, anachunguza "muundo" wa nje wa jamii ulioonekana kuwa mtulivu. Wote wawili hubeba uzito wa maarifa mabegani mwao, na kulipa gharama kubwa ya "kuona tofauti". Maswali ya Liura yananikumbusha "mawe ya subira", yale mawe laini ambayo watoto wa zamani walikusanya kando ya vijito na kuyahifadhi mifukoni mwao, hazina isiyo na maneno ya siri za dunia. Mawe haya katika utamaduni wetu si mawe tu; ni wabebaji wa kumbukumbu ya mahali, subira ya maji, na kung’arishwa kwa muda. Liura pia hukusanya maswali yake kwa njia hiyo: si kwa haraka, bali kwa utulivu wa mkusanyaji wa hazina.

Ujasiri wa Liura wa kuuliza maswali una mwangwi wa mbali wa sauti za watu kama "Shahab al-Din Suhrawardi", mwanafalsafa na sufi wa Kiajemi ambaye katika karne ya sita Hijria alihoji mfumo wa kawaida wa fikra na kuweka msingi wa "Hikima ya Uangavu". Yeye pia, kama Liura anayeenda kukutana na "Mti wa Manong’onezo", alitafuta chanzo cha mwanga kilichong’aa kutoka nje ya miundo inayojulikana. Na katika jiografia ya mitholojia yetu, "Mti wa Manong’onezo" huenda ni "Sarv-e Kashmar", mti wa hadithi ambao katika imani za kale ulikuwa ishara ya uvumilivu na kusimama wima dhidi ya upepo wa upinzani, na kuhifadhi minong’ono ya ukweli kati ya matawi yake.

Sanaa ya "kushona" katika hadithi hii, katika utamaduni wetu haijapunguzwa tu kwa kutengeneza mazulia. Tazama michoro ya kisasa ya "mstari-mchoro" ya msanii wa kisasa kama "Farshid Mesghali": katika kazi zake, anashona nyuzi za maandishi ya Kifarsi ili kuunda nafasi zenye tabaka nyingi na zenye maana nyingi; sawa kabisa na Mfumaji wa Nyota anayeshona ulimwengu kutoka kwa mwanga. Hapa, "kushona" kunamaanisha kuunda maana kutoka kwa kuunganisha nyuzi zinazonekana kuwa tofauti.

Kwenye safari hii ya kuuliza maswali, ni maneno gani yanaweza kumpa Liura utulivu na pia kumfariji Zamir, ambaye anaogopa machafuko yaliyosababishwa? Labda beti hii ya Hafiz: "Wema wa kazi uko wapi na mimi mharibifu niko wapi / Tazama tofauti ya njia kutoka wapi hadi wapi." Beti hii inamkumbusha Liura kwamba apate njia yake ya kweli, hata ikiwa ni tofauti na njia ya kawaida ya jamii. Na inamwambia Zamir kwamba labda "wema wa kazi" kwa mtazamo wake ni sehemu tu ya ukweli. Maswali ya Liura leo katika jamii yetu pia yanaonekana katika sura ya "mazungumzo ya kizazi" na mzozo kati ya "amri za jadi za ndani" na "uhuru wa uchaguzi wa mtu binafsi". Vijana wengi, kama Liura, wanahoji sauti ya ndani iliyoshonwa tayari ya jamii na wanatafuta sauti yao ya kipekee. Hii "kujitenga" kwa kijamii, ingawa inaweza kuwa ya kutisha kama ufa wa anga, ni fursa ya kushona muundo unaonyumbulika zaidi na ulio hai zaidi.

Kuelewa ulimwengu wa ndani wa Liura, muziki wa "setar" ni mwenzi bora. Sauti yake ndogo na ya ndani inaakisi minong’ono yenye shauku na mashaka ya Liura. Sauti yake, ni kilio na pia swali. Dhana ya "uvumilivu" au subira, ambayo ina mizizi katika fasihi ya kiroho na maadili yetu, ni ufunguo wa kuelewa njia ya Liura. Uvumilivu si kujisalimisha kabisa wala si uasi wa kipofu; bali ni uwezo wa kuvumilia mvutano unaotokana na tofauti, ndani yako mwenyewe na pia katika mahusiano na wengine. Liura na Zamir, mwishowe wanapata aina fulani ya uvumilivu: Liura kwa majeraha yake yasiyokusudiwa, na Zamir kwa kukabiliana na maswali yanayobomoa.

Na ikiwa hadithi hii imekufanya uvutiwe na fasihi ya Kiajemi, basi baada ya hapo soma riwaya ya "Nimehe Ghaib" iliyoandikwa na Hossein Sanapour. Riwaya hii pia, kama hadithi ya Liura, inacheza na nyuzi za kumbukumbu za pamoja na za mtu binafsi na inaonyesha jinsi "kutokuwepo" kunaweza kubadilisha muundo wa familia na labda jamii; ni kana kwamba kila mmoja wetu, kwa sehemu yake, ni Mfumaji wa Nyota anayeshona urithi wa pamoja wa kumbukumbu.

Mama wa Liura, kwa ukimya wake wa upendo, na Joram mzee, kwa jicho lake moja linalotazama ndani ya wakati, wote ni wahusika wanaosifiwa katika utamaduni wetu kwa msingi wa "hekima" na si tu "maarifa". Mfumaji wa Nyota pia katika tafsiri hii, si mungu wa mbali, bali zaidi ni dhana ya "hatima" au "muundo wa milele" katika fasihi yetu, ambapo binadamu, huku akikubali jumla yake, hupigania kutoa rangi na muundo wa kibinafsi kwa maisha yake.

Lakini kuna "kivuli" cha kitamaduni pia katika mtazamo wetu: Je, msisitizo wa Liura juu ya maswali yake ya kibinafsi, hata kwa gharama ya kuharibu utulivu wa pamoja – ule ufa wa anga – si wa ubinafsi kidogo? Je, wakati mwingine "kulinda jumla" si muhimu zaidi kuliko "kukamilisha sehemu" kwa matakwa yake mwenyewe? Swali hili, ndilo eneo la mgongano wa hila kati ya thamani ya mtu binafsi na jukumu la pamoja katika muundo wa kitamaduni wetu.

Kati ya mandhari zote nzuri, wakati ule ambao bila kujua nilishikilia pumzi yangu, haukuwa wakati nyota ilipowaka au mto uliponguruma. Bali ilikuwa mandhari ya mzozo wa kimya, katika nafasi iliyofungwa zaidi ya soko la mwanga. Wakati mmoja wa wahusika – si kwa hasira, bali kwa maumivu makubwa na baridi machoni – alichagua kukabiliana na hali isiyoepukika. Hali iliyotawala ilionyesha uzito wa uamuzi usioweza kubadilishwa. Msisimko wa hofu si wa kawaida, bali ni aina ya hofu ya kweli: hofu kwamba labda njia sahihi ndiyo njia inayohitaji gharama kubwa zaidi ya kihisia. Mandhari hii ilinifanya nikumbuke hekima ya zamani kwamba "ukuaji wa kweli mara nyingi hujitokeza baada ya kuvunjika kwa moyo." Mwandishi hapa, kwa ustadi wa kipekee, anaonyesha jinsi jicho moja linaweza kuwa kama jiwe zito, likianguka kwenye ukurasa mzima wa hadithi na mwangwi wake kubaki hadi kurasa zinazofuata. Wakati huu, unahusisha kiini cha mkasa wa kibinadamu: maumivu ya maamuzi ya kweli, na ujasiri wa kuvumilia matokeo yake.

Kusoma "Liura na Mfumaji wa Nyota" katika Kiswahili hiki cha kuvutia, si tu kukutana na hadithi, bali ni mwaliko wa kuingia katika bustani ya Kiajemi. Bustani ambayo ndani yake, maswali ni kama bwawa kuu, yakionyesha picha ya anga ndani yake, njia si za moja kwa moja bali zimejaa mizunguko ya kushangaza, na ukimya ni wa maana kama sauti. Toleo hili ni hadithi inayotoa harufu ya "hiliki" na sauti ya "mto wa maji" kwa ulimwengu. Ingia, kaa kando ya bwawa, na tugawane jiwe lako la swali nasi.

Ngoma ya Nuru katika Ukumbi wa Vioo Arobaini: Kurejea kutoka Safarini Kuzunguka Dunia

Kusoma tafsiri nyingine arobaini na nne za hadithi "Liora na Msusi wa Nyota" ilikuwa tajiriba inayofanana na kutembea katika ukumbi wa vioo wa jumba la kale la Iran. Hadithi ileile niliyoiona katika bustani ya ushairi na usufi wa Kiajemi, kama dada wa "Simin" na msafiri mwenza wa "Suhrawardi", ghafla ilicheza mbele yangu katika mavazi mengine arobaini na nne, yenye rangi na manukato yasiyojulikana. Nina hisia ya rafiki aliyerejea kutoka safari ndefu ya kuzunguka dunia, na mkoba uliojaa si mawe, bali maajabu.

Mirengo ya kushangaza zaidi kwangu ilikuwa nilipoona dhana ambazo zilionekana ngeni mwanzoni, lakini kwa kina zilizungumza na roho ya utamaduni wetu. Uhakiki wa Kijapani ulinigandisha. Katika taa ya karatasi na dhana ya "Wabi-Sabi" (uzuri katika kutokamilika), waliona kitu kilekile tunachokitafuta katika "moyo uliovunjika" na ukamilifu uliofichika katika upungufu. Lakini picha kwenye jalada la nyuma la toleo la Kidenmaki ilikuwa ya kushtua: Liora si kama sufi, bali kama mdudu aliyenaswa katika kaharabu (Amber). Waliona ukamilifu wa Msusi wa Nyota si kama bustani ya kiungu, bali kama gereza la dhahabu lililohifadhiwa; mtazamo uliotetemesha uti wa mgongo wangu na kunikumbusha jinsi "usalama" unavyoweza kuwa karibu na "utumwa".

Katika safari hii, nilipata mistari ya ajabu ya kuunganisha isiyoonekana kati ya tamaduni za mbali. Jinsi ilivyokuwa ajabu kuona jinsi dhana ya "Hiraeth" katika utamaduni wa Welisi na "Saudade" katika utamaduni wa Kireno, zinavyoendana na huzuni yetu tamu na ya kutamani ya Kiirani. Kana kwamba sisi sote, kutoka pwani ya Bahari ya Atlantiki hadi Uwanda wa Juu wa Iran, tunasuka zulia moja la "shauku ya nchi iliyopotea". Lakini tofauti pia zilikuwa na mafunzo: wakati mimi nilimwona Liora akitafuta "nuru ya hekima", usomaji wa Kibrazili, na dhana ya "Gambiarra", ulimwona katikati ya ukarabati wa maisha wa kibunifu na wenye shauku. Katika "Mpasuko", hawakuona janga la kisufi, bali fursa ya uhai na damu ya binadamu yenye joto kudondoka kwenye jiometri baridi ya utaratibu.

Na kipofu changu kilikuwa nini? Kile ambacho utamaduni wangu, pamoja na kutegemea kwake sitiari na mbingu, labda ulishindwa kuona, kilidhihirika katika mtazamo wa Kicheki na Kipolandi. Katika "Msusi wa Nyota", hawakuona mungu au hatima, bali "mfumo" wa kiritimba na wa kimitambo unaoponda. Taa ndogo ya mafuta ya Liora katika taswira yao ilikuwa ishara ya "upinzani wa kiraia" dhidi ya mashine ya serikali. Nilikuwa natafuta maana ya kimetaphysika ya Mawe ya Maswali, lakini wao waliona uzito wa kimwili wa kazi na mateso ya kitabaka ndani yake; somo kubwa kwangu ambaye wakati mwingine hutanga mawinguni na kusahau ardhi ngumu chini ya miguu.

Hatimaye, vioo hivi arobaini na nne vilinionyesha kuwa "Mpasuko" ndiyo tajiriba ya kibinadamu ya ulimwengu wote zaidi. Iwe tunauona kama Waholanzi kama "hatari ya mafuriko", au kama Wahindi kama mzunguko mzito wa "Kalachakra" (Gurudumu la Wakati), au kama sisi Wairani kama dhihirisho la "upendo dhidi ya akili". Sote tunaogopa kuwa kitambaa kamili cha dunia kitachanika, na sote kwa siri tunatamani mpasuko huo ili tuweze kupumua. "Liora" si msichana tu anayesimulia hadithi tena; yeye ni mche (prism) unaochambua nuru moja ya utu kuwa rangi arobaini na tano tofauti, na mimi, kwa unyenyekevu wote, naweka Jiwe langu la Swali kando ya jade ya China, itale ya Scotland na feruzi ya Nishapur.

Picha hii iliundwa na akili ya bandia, ikitumia tafsiri ya kitabu iliyofumwa upya kiutamaduni kama mwongozo wake. Kazi yake ilikuwa kuunda picha ya kifuniko cha nyuma inayovutia kiutamaduni kwa wasomaji wa asili, pamoja na maelezo ya kwa nini taswira hiyo inafaa. Kama mwandishi wa Kijerumani, niliona miundo mingi ikivutia, lakini nilivutiwa sana na ubunifu ambao AI hatimaye ilifikia. Bila shaka, matokeo yalihitaji kunishawishi kwanza, na baadhi ya majaribio yalishindwa kwa sababu za kisiasa au kidini, au kwa urahisi hayakufaa. Furahia picha—ambayo inaonekana kwenye kifuniko cha nyuma cha kitabu—na tafadhali chukua muda kuchunguza maelezo hapa chini.

Kwa msomaji wa Kiajemi, picha hii si mapambo tu; ni mgongano wa kuona kati ya jiometri baridi ya Hatima na joto la kibinadamu lenye udhaifu linalowaka. Inajumuisha mapambano makuu ya riwaya: uasi wa moyo dhidi ya ukamilifu uliokokotolewa.

Katikati kuna taa nyekundu inayowaka, ikikumbusha taa za jadi za Laleh (Tulip) ambazo mara nyingi hupatikana kwenye madhabahu au mikusanyiko ya ukumbusho ya Kiajemi. Katika fumbo la Kiajemi, Laleh ni ishara yenye nguvu ya moyo unaoshikilia moto wa upendo au ushahidi—chombo dhaifu kinacholinda mwali mtakatifu dhidi ya upepo. Hapa, inawakilisha Liora na "Jiwe la Swali" lake (Sang-e Porsesh). Mwanga mkali mwekundu unasimama kwa tofauti kali na yenye vurugu dhidi ya mazingira baridi, ikiwakilisha damu na joto la udadisi wa kibinadamu ambao unakataa kuzimwa na mantiki baridi ya mfumo.

Kuzunguka mwali huu kuna uzito wa historia na mpangilio unaokandamiza. Mandharinyuma yanaonyesha kazi ya vigae vya Kashi-kari (mosaic tile work) yenye rangi ya Firoozeh (Turquoise)—rangi ya minara ya Kiajemi na mbingu, inayowakilisha ukamilifu wa kiroho na anga la kimungu. Hata hivyo, ukamilifu huu umenaswa na gia za dhahabu zinazounganishwa, zinazofanana na Ostorlab (Astrolabe) ya kale. Mchanganyiko huu wa mitambo unawakilisha Setareh-baf (Mfumaji Nyota)—mjenzi wa ulimwengu wa nyota ambaye hupima, hukokotowa, na kufuma hatima (Taghdir) kwa ukatili wa kihisabati. Maandishi ya Kiarabu/Kiajemi kwenye pete yanaonyesha kwamba "sheria" za ulimwengu huu zimeandikwa, ni za kale, na haziwezi kubadilishwa.

Nguvu ya kweli ya picha, hata hivyo, iko katika uharibifu. "Joto" la Liora—maswali yake—linayeyusha mitambo ya hatima moja kwa moja. Dhahabu ya Astrolabe inadondoka kama nta inayoyeyuka, ikionyesha kwamba miundo migumu ya Setareh-baf haiwezi kuhimili ukaribu wa roho inayowaka. Nyufa kwenye vigae vya turquoise zinaakisi "Jeraha katika Mbingu" lililoelezwa kwenye maandishi; ni dosari zinazoonyesha kwamba mfumo unashindwa. Kwa roho ya Kiajemi, iliyofundishwa katika mapambano ya milele kati ya Aql (mantiki baridi/sheria) na Eshgh (upendo unaowaka/uasi), picha hii inaahidi kwamba hata mitambo ya mbinguni iliyo kamilifu zaidi inaweza kuvunjwa na joto la moyo mmoja, wenye ujasiri.