Mataifa mengine yalisema sheria zao katika viwanja vya soko, chini ya nguzo, katikati ya mji. Sisi tulichagua ufa ardhini.

Huko Þingvellir mtu hushuka ndani ya korongo la Almannagjá, mahali ambapo mabamba mawili ya mabara hujitenga kila mwaka kwa sentimita mbili. Pale pale, ndani ya ufa wenyewe, mtangazaji wa sheria alizisoma sheria kwa karne nyingi, kwa kuzihifadhi kichwani, kwa sababu sheria hazikuwa zimeandikwa popote: zilikuwepo tu kama maneno mdomoni mwa mtu. Nchi haikuwa nzima. Nasi tukaliweka baraza letu kuu, Alþingi, ndani ya mpasuko huo.

Ndiyo maana sikujikwaa katikati ya kitabu hiki.

Nguo ya anga inapopasuka juu ya kichwa cha Liora, wote hushtuka. Nyuzi hujirudisha nyuma, sem felmtri slegnir fingur (kama vidole vinavyojiondoa kwa mshtuko), sauti hupiga kelele kutoka ndani ya nguo, na mtoto anamwita mama ambaye hapatikani tena. Zamir husimama, uso wake ni litur ösku eftir eld (rangi ya jivu baada ya moto kuzimika), naye husema sentensi ambayo baada yake kitabu hakiwi kile kile tena: „Spurning þín var enginn lykill — hún var hnífur!“ (Swali lako halikuwa ufunguo — lilikuwa kisu!) Hiki ndicho kilele cha kazi hii. Na kwa msomaji wa Kiaislandi, wakati huo huo, ni maelezo ya mandhari ya nchi yake.

Kitabu hakiulizi kama ufa ni jambo baya. Kinauliza swali la zamani zaidi na gumu zaidi — na kwa bahati, lugha yetu imelibeba swali hilo mgongoni tangu mwanzo.

Hatima huwekwa

Mrumi aliiita fatum: kile kilichonenwa. Mjerumani ana Schicksal: kile kinachotumwa kwako. Kiswahili kina majaliwa: kile ulichojaliwa; na hatima: kile kilichotiwa muhuri; na watu husema «ameandikiwa»: iliandikwa kwa ajili yake. Sisi tuna örlög: kile kilichowekwa mwanzoni. Na lög, yaani sheria, ni «kilichowekwa», kutoka kitenzi leggja — kuweka.

Katika kitabu kinachohusu ufumaji, hili si jambo dogo. Kwetu sisi hatima ni kazi ya mikono. Ina mtendaji na ina mwendo; mtu fulani aliiweka pale, kama vile mtu awekavyo uzi ndani ya mtande. Neno ndugu yake linasimulia jambo lile lile: álög ni kile kinachowekwa juu ya mtu, uchawi ambao mmoja humwekea mwingine. Ndiyo maana msomaji wa Kiaislandi anajua mara moja anachokitazama, mistari ya kijivu inapotokea katika kiganja cha Nuria mdogo baada ya nuru kumuuma.

Mfumaji wa Nyota, basi, si kiumbe kigeni kwetu. Yeye hasemi. Yeye huweka. Na kitabu chote ni swali moja tu, swali ambalo Kiaislandi kiliweza kulisema kwa neno moja muda mrefu kabla mtu yeyote hajaliuliza: ni nani aliyeweka?

Sikio hutamani kusikia zaidi ya kile elimu ya asili ya maneno inavyoruhusu. Ndani ya örlög tunasikia ör — na ör, yaani kovu, ndicho hasa kinachobaki angani baada ya Zamir kukishona. Maneno hayo mawili hayana ukoo. Hata hivyo naiacha yakae bega kwa bega; kwa maana kitabu ambacho mada yake ni jinsi maana inavyozaliwa katika sikio la msomaji kinastahili msomaji anayesikiliza hivyo. Ukoo wa uongo, mwangwi wa kweli.

Ubeti uliowekwa mezani

Katika kipande cha katikati Freisting Zamirs (Kishawishi cha Zamir), fundi mkuu wa ufumaji anapiga magoti mbele ya Mtambo wa Kufuma wa Chimbuko, naye anaruhusiwa kuuona wakati wake ujao ukiwa umefumwa tayari: yeye mwenyewe, akiheshimiwa, jina lake likiwa chemchemi ya hamasa kwa vizazi. Pembezoni mwa wakati huo ujao kuna uzi wa kijivu uliolegea — njia ya Liora — na mkono usioonekana unaurudisha taratibu ndani ya nakshi, ambako uasi wake unakuwa hrífandi, litla tilbrigðið (ule mgeuko mdogo wa kupendeza) ambao unaongeza tu uzuri wa jumla. Ombi lenyewe halitamkwi kamwe kwa sauti, na gharama ni moja tu: „Þögn hennar.“ (Kimya chake.)

Na pale, katika pumzi inayofuata, kunasimama mistari mitatu:

Örlög sín
viti engi fyrir;
þeim er sorgalausastr sefi.
(Mtu asijue hatima yake kabla haijaanguka — anayeibeba kwa wepesi ni yule tu asiyejua.)

Hii ni kutoka Hávamál, maneno ya Yule Mkuu. Ubeti huu ulisemwa kama faraja: mwenye huzuni kidogo kuliko wote ni yule asiyejua. Lakini hapa umewekwa mahali pale pale ambapo Zamir ndipo kwanza ameambiwa. Ameuona uzi wake hadi mwisho wake, na maisha yameacha kuwa yake. Naye anauliza, kwa mara ya kwanza maishani mwake: „en hver lagði örlögin?“ (lakini ni nani aliyeiweka hatima hii?)

Katika mistari mitatu, neno la faraja la kale kuliko yote analolimiliki taifa hili limegeuka kuwa mashtaka.

Hii si tafsiri. Ni kazi ya kutia kipande ndani ya kingine — uzi wa Kiaislandi uliofumwa ndani ya nakshi ya Kijerumani, na kuwekwa mahali pabaya zaidi na pazuri zaidi kwa wakati mmoja. Kitabu chenyewe kinaomba hivyo katika neno lake la mwisho: badala ya kusawazisha tofauti kati ya maeneo ya lugha, hadithi inapaswa kuiheshimu, asema «Mfumaji wa Maneno». Ndiyo maana utangulizi Þráðarmál (Maneno ya Uzi) haupo katika nathari, bali umeundwa kwa mfumo wa ljóðaháttur, mizani ya Hávamál yenyewe; nao unafungwa kwa sentensi iliyofuliwa katika kalibu ile ile: „betra er brot en heil lygi“ (heri kipande kilichovunjika kuliko uongo mzima).

Ni lazima kusema wazi: anayemsoma Liora kwa Kiaislandi anamsoma kwa sauti ya kale kuliko ile aliyoandikwa nayo. Kitabu chetu si kabisa kile kitabu cha Kijerumani. Ni kipagani zaidi kwa ubeti mmoja.

Ufumaji wa Dörruður

Ingawa, kwa kweli, hatukuhitaji kitabu cha Kijerumani ili kufika kwa mfumaji anayefuma wanadamu.

Katika Njáls saga, usiku uliotangulia vita vya Clontarf, mtu mmoja aitwaye Dörruður anawaona wanawake kumi na wawili wakija kwa farasi hadi kibanda cha kufumia huko Caithness. Anasogea dirishani na kuchungulia ndani. Wanafuma. Mtande ni matumbo ya watu, mawe ya kuning'iniza ni vichwa vyao, mishale inapita ndani ya nguo badala ya mti wa kufumia, nao wanaimba wakifuma: ni nani atakayeanguka. Wakimaliza, wanaing'oa nguo na kuipasua, kila mmoja anachukua kipande chake, nao wanaondoka kwa farasi.

Yaani: shairi letu la kale kuliko yote kuhusu ufumaji linaishia kwa wafumaji kuipasua nguo yao wenyewe. Ufa si dosari katika nakshi. Ni mwisho wake.

Lakini angalia mtu amesimama wapi. Dörruður yuko nje. Anatazama kupitia dirisha kile ambacho hakuna aliyepaswa kukiona, nao hawamwoni yeye.

Sehemu ya mwisho ya kitabu hiki — kile kipengele ambacho msomaji anaonywa waziwazi asikifungue — inatuweka kwenye dirisha lile lile, kisha inaligeuza. Uwepo tatu unasimama ng'ambo ya nguo, nao unazungumza kuhusu ulimwengu kama vile watu wanavyozungumza kuhusu jaribio: je, ufa ulikuwa kosa au marekebisho; maumivu yameuchangia nini uthabiti wa mfumo; je, jeraha lifungwe tena katika mzunguko ujao. Ni mazungumzo baridi kuliko yote katika kitabu, nayo yanasikika ya kuzoeleka kwa namna ya kutia wasiwasi masikioni mwa yeyote anayefuatilia mijadala ya wakati wetu kuhusu mashine zinazofikiri. Ndipo kinatokea kile ambacho katika Njáls saga hakitokei kamwe: wafumaji wanahisi macho yanawatazama.

„Hver sér okkur?“
Ekkert svar kom.
(«Ni nani anayetuona?» — Hakuja jibu lolote.)

Watatu. Si wawili wala wanne. Katika Völuspá wanapanda wanawali watatu, wenye kujua mengi, kutoka ziwa lililo chini ya mti wa ulimwengu: þær lög lögðu, líf kuru alda börnum, örlög seggja (wao waliweka sheria, wakawachagulia wana wa watu uzima, na mashujaa hatima yao). Tena kitenzi kile kile: kuweka. Na norn hana uweza wa yote. Katika hadithi zetu za miungu, Odin anajua mambo yataishaje, wala hawezi kuyabadilisha; alilipa jicho moja kwa funda moja la kisima, akaning'inia usiku tisa juu ya mti uliopigwa na upepo, akiwa amejeruhiwa kwa mkuki, ndipo akaziokota rune. Maarifa daima hugharimu jeraha. Hili si fundisho la maadili; ni orodha ya bei.

Ndiyo maana ninauamini Hvíslitréð, Mti wa Minong'ono, unapojifungua mbele ya Liora na kumwonyesha pete zake za ukuaji: pete pana ya dhahabu ya miaka ya amani, na kando yake kabisa pete nyembamba na yenye giza, iliyopasuliwa na mstari mweusi wenye meno. „Sérhver spurning þín, barn, er ár í viði mínum.“ (Kila swali lako, mwanangu, ni mwaka mmoja ndani ya mti wangu.) Mti wa Yggdrasil unavumilia zaidi ya wanadamu wanavyojua: juu paa anaufuna, ubavu wake unaoza, na chini Níðhöggr anautafuna. Mti wetu wa ulimwengu si mti wenye afya. Ni mti uliojeruhiwa ambao hata hivyo unabeba kila kitu.

Chini ya joho

Nyumba ya Liora inaitwa „Húsið þar sem beðið er eftir visku“ (Nyumba ambamo hekima hungojewa), na kanuni zake zinatosha katika mistari mitatu: Sá sem spyr, sáir. Sá sem hlýðir, hlúir. Sá sem bíður, þroskast. (Aulizaye hupanda. Asikilizaye hutunza. Angojaye hukomaa.)

Taasisi hiyo sisi tunayo. Ilianzishwa mwaka 1000, huko Þingvellir, ndani ya ufa.

Wakati huo taifa lilikuwa ukingoni mwa kuvunja umoja wake wa sheria: wapagani na Wakristo, kila upande ulitaka sheria yake kuanzia siku ile. Naye Þorgeir Ljósvetningagoði, mtangazaji wa sheria na mpagani yeye mwenyewe, akajilaza chini, akajitandika joho la ngozi kichwani, akalala hivyo mchana kutwa na usiku kucha bila kusema neno. Ari mwenye hekima hatuambii alichokuwa akifikiria. Hakuna aliyemuuliza. Taifa lililosimama ukingoni mwa mpasuko lilikubali kumngoja siku nzima mtu aliyejifunika uso.

Hiyo ndiyo hasa ishara ambayo Liora anawafundisha watoto: kulishika swali, kupima uzito wake, kuuliza ni nani anayeweza kulibeba pamoja nawe. Hadi leo tunaiita að liggja undir feldi (kulala chini ya joho). Nadhani sisi ndilo taifa pekee lenye desturi ya kikatiba iliyopewa jina la kutosema kitu.

Na uangalie hukumu yenyewe. Þorgeir aliamua kwamba nchini kuwe na sheria moja na dini moja — lakini desturi za kale ziliruhusiwa kuendelea kwa siri. Sadaka kwa faragha. Ndani ya nakshi mpya na kamilifu ulifumwa uzi mmoja tu usiorudisha nuru.

Mama yake Liora anafanya kazi ya mikono ile ile. Usiku uliotangulia safari ya binti yake anashona kifuko cha kinga, nyuzi za dhahabu katika ulinganifu usio na dosari; na katikati ya fundo la mwisho anaweka uzi mmoja tu: wa kijivu, usiotiwa rangi, hafifu na mkwaruzo, ekki hreint skorinn (haukukatwa kwa unadhifu) bali umechakaa na kung'olewa kwa haraka. Kisha anakiingiza kifuko kile kati ya mawe ya maswali. Hakuna onyo. Hakuna katazo.

Mtunga-sheria na mama wanafikia hitimisho lile lile, kwa tofauti ya miaka mia saba: kinga inayotakiwa kudumu inahitaji dosari.

Kisichosemwa

Fasihi ya Kiaislandi ina njia moja zaidi kuliko fasihi nyingine, nayo njia hiyo ni kimya.

Sagas hazituambii kamwe mtu anahisi nini. Zinatuambia kwamba mkono ulipanda hadi kwenye kongo la jicho, kwamba vifundo vya vidole vilifanya weupe, kwamba mshipa ulipiga shingoni kama mnyama aliyefungwa anayejigonga ukutani. Kitabu cha Liora kimeandikwa kwa sarufi hiyo, na tafsiri inalijua hilo vizuri. Popote hatuambiwi kwamba mama anaogopa. Tunaambiwa kwamba mikono yake, iliyokuwa na shughuli nyingi punde tu, sasa imetulia kimya mapajani mwake, eins og einhver hefði skorið á þráð hreyfingar hennar (kana kwamba mtu amekata uzi wa mwendo wake). Hiyo inatosha. Hiyo hata inazidi kutosha.

Mwana wa Guðrún Ósvífursdóttir anapomuuliza hatimaye, akiwa mzee na karibu kipofu, ni mwanamume yupi aliyempenda kuliko wote, hajibu. Anasema: „Þeim var ek verst er ek unni mest.“ (Niliyempenda kuliko wote ndiye niliyemtenda vibaya kuliko wote.) Hilo si jibu. Ni jiwe lililowekwa katika kiganja cha muulizaji, zito na lililojaa uwezekano; na baada ya miaka mia nane bado limelala pale, wala hakuna aliyeweza kuliweka chini.

Na hicho ndicho hasa anachofanya Liora, kijana anapouliza kwa nini Mfumaji wa Nyota alimpa baba yake wito unaomhuzunisha. Duara linanyamaza. Yeye hajibu. Anaingiza mkono ndani ya mkoba wake, anampa kijana jiwe na kusema: „Þetta er þungur steinn sem þú berð. Hann heldur hjarta föður þíns. Finndu brúnir hans. Er hvassleikinn áhyggjur þínar af honum, eða er það hryggð hans?“ (Hilo ni jiwe zito unalolibeba. Ndani yake mna moyo wa baba yako. Pitisha kidole pembeni mwake: kile kinachochoma — je, ni wasiwasi wako kwa ajili yake, au ni huzuni yake mwenyewe?)

Msomaji Mfaransa labda ataona hapa adabu ya hali ya juu, haki ya kutosema kila kitu. Kwetu sisi hii si adabu. Kwetu ni njia ya kufanya kazi.

Sonatorrek ya Nuria

Sura nzuri kuliko zote katika kitabu hiki ndiyo fupi kuliko zote, nayo inahusu mtoto wa miaka sita ambaye mkono wake umeharibika.

Nuria alijaribu kufuma kwa namna nyingine kuliko ile moyo wake ulivyomwambia, nayo nuru ikamuuma. Mistari ya kiganja chake, iliyokuwa ikimeta kwa dhahabu, sasa imegeuka kijivu. „Það verkjar ekki lengur,“ anasema, „en mér finnst hún tóm.“ (Hauniumizi tena. Lakini nahisi ni mtupu.)

Zamir hamgusi. Anachuchumaa mbele ya mtoto, anaushikilia mkono wake mwenyewe mbele ya mkono wa msichana kama mtu anayepima joto, kisha anasema kile ambacho hakuna mtu mwingine katika kitabu hiki angeweza kukisema:

„Hún er ekki tóm. Hún er full. Hún er södd. Grátt drekkur ljósið. Það geymir allt. En sá sem drekkur svo mikið þarf loft til að anda. Snertir þú ljósið, kæfir þú það. Gefðu því rými. Láttu loftið dansa þar á milli.“
(Si mtupu. Umejaa. Umeshiba. Kijivu hunywa nuru na kuihifadhi yote. Lakini kinachokunywa kingi kiasi hicho kinahitaji hewa ili kupumua. Ukiigusa nuru, utaisonga. Ipe nafasi. Iache hewa icheze katikati.)

Naye mtoto anajifunza kutoa sauti nzito kutoka katika utupu ulioko kati ya mkono wake na uzi wa fedha. Búmm. (Vumm.) Kisha tena; na kitetemeshi kinapita mgongoni mwake, kwa sababu watoto wengine wanafuma nyimbo za mwanga, na hii ni mapigo ya moyo. Mkono haukuharibika. Ulikuwa kisanduku cha mwangwi.

Egill Skallagrímsson alijifungia chumbani akiwa amekusudia kufa kwa njaa mwanawe Böðvar alipozama. Binti yake Þorgerður akamshawishi atunge shairi kwanza. Sonatorrek — msiba wa wana — si faraja wala si maridhiano; ni jeraha lenyewe likitumika kama chombo cha muziki, nalo ndilo lililomweka hai mpaka alipoweza kula tena.

Njia ya miaka elfu moja, ikifundishwa ndani ya ukurasa mmoja tu, na mwanamume aliyeshona anga kwa mikono yake mwenyewe, kwa mtoto anayeushikilia mkono wake vidole vitatu mbali na nuru bila kuigusa.

Mshono unaoonekana

Usiku wa tarehe 23 Januari 1973 ufa ulifunguka upande wa mashariki wa mji katika kisiwa cha Heimaey. Kikosi cha vyombo vya uvuvi kilipeleka watu elfu tano bara usiku ule ule. Kwa miezi kadhaa maji ya bahari yalisukumwa kwa pampu juu ya ukingo wa lava ili isilifunge bandari; na mlipuko ulipokwisha, bandari ilikuwa imehifadhiwa vizuri zaidi kuliko awali. Sehemu ya mji ilibaki chini yake.

Huo ndio mshono wa Zamir, uliopimwa kwa mita za ujazo. Mti wa Minong'ono unaieleza kanuni: „Sá sem hefur mátt til að brjóta hefur einnig mátt til að græða. Ekki að færa hið sama aftur — það er ekki hægt. En að láta eitthvað nýtt vaxa.“ (Mwenye nguvu ya kuvunja anayo pia nguvu ya kuponya. Si kurudisha kile kilichokuwepo — hilo haliwezekani. Bali kuacha kitu kipya kikue.)

Tunaijua pia upande wa pili: kwamba nguo inayoonekana kuwa haina dosari yaweza kuwa imening'inia kwenye uzi mwembamba kuliko yeyote alivyotaka kukiri. Katika masika ya mwaka 2008 tulipewa somo hilo zima kwa mkupuo, nasi bado tunazifumua fundo zake. Ufa daima husema ukweli kuhusu malighafi. Hilo ndilo baya kuliko yote ndani yake, nalo ndilo jema pekee.

Hata mwishoni mwa kitabu kovu bado lipo pale. Watoto wanalinyooshea kidole na kuwauliza wazazi wao ni nini kile, na wengine wanajibu villa (kosa), wengine wanajibu minning (kumbukumbu). Jioni moja, muda mrefu baadaye, Zamir anaenda kwenye mshono wake, anaona nyuzi mbili zilizolegea zikichomoza ovyo, naye anaisukuma miisho yake pamoja kwa mwendo wa kivitendo usio na mapambo. Ni ishara ya mtunzaji, si ya msanii. Sisi tunauzoea mkono huo. Unaitwa matengenezo, si mzuri wa kutazama, nao ndio unaosimamisha nyumba katika nchi hii.

Na Liora mwenyewe hamalizi kwa jibu. Anamalizia kwa mkono unaofunguka. Anashuka mtoni akiwa na jiwe la maswali la kale kuliko yote na laini kuliko yote; halitupi, wala halikamati tena hadi kiganja kiwake moto, bali anakigeuza kiganja chake juu na kuliacha jiwe likae humo, án þess að halda honum eða sleppa (bila kulikamata wala kuliachia).

Þyngd. Bergmál. Loforð.
(Uzito. Mwangwi. Ahadi.)

Msomaji Mfaransa anaona hapa kusitasita. Mimi ninaona baraza ambalo bado halijaahirishwa.

Kwa maana hiki ndicho tulichojifunza ndani ya ufa, na ambacho hatujawahi kumfundisha mtu mwingine vizuri: kwamba uzi ulioachwa wazi si kushindwa; kwamba mshono unaoonekana ni mnyofu kuliko nguo inayosema uongo; na kwamba mtu anayelishika swali bila kulitupa si mtu anayesitasita, bali mtu aliye chini ya joho.

Kitabu ni cha Kijerumani. Jiwe ni letu.

Yule aliyesafiri kwenda Aisilandi ili kukaa huko alikuwa akitupa baharini öndvegissúlur zake — zile nguzo mbili zilizochongwa zilizosimama pande zote za kiti cha heshima, kitu pekee alichokichukua kutoka nyumba ya zamani — kisha akajenga nyumba yake pale pale ambapo wimbi liliziosha ufuoni. Hii si hadithi ya safari. Hii ni njia ya kusoma.

Majira yote ya baridi haya niliyainamia mainsha arobaini na nane, kila moja juu ya sura nyingine ya kitabu kile kile, na katika yote niliona mwendo ule ule. Mkatalonia anamtupa Gaudí baharini, kisha anakuta trencadís ndani ya pasuko la anga: ile sanaa ya vigae vilivyovunjika inayotengeneza uso mpya. Mbengali anatupa sari kuukuu, kisha anakuta kantha; blanketi hiyo hakuna anayeishona kwa kitambaa kipya, ila kwa kitambaa kilichokwisha kuchanika. Mskoti anakuta ukuta wa mawe usio na chokaa, unaosimama miaka mia kwa sababu ile ile — kwamba upepo unapita katikati ya mawe. Anayeandika kwa Kijerumani cha chini anakuta Brack: lile dimbwi refu linalobaki mahali bahari ilipovunja boma, na ambalo leo ni maji yenye rutuba kuliko yote katika tambarare nzima. Mjava anakuta goro-goro: tukio ambapo usiku wa manane pazia la vivuli linachanika na wachekeshaji wanasema yale ambayo wafalme hawathubutu kuyasema. Na anayeandika kwa Kikannada anakuta Basavanna na maneno mawili anayoyaishi: sthāvara na jangama — kilichosimama kitatoweka, kinachotembea hakitatoweka.

Na karibu katika kila insha limesimama sentensi ile ile, ikiwa imeundwa kwa namna arobaini na nane: kitabu hiki si mgeni kwetu. Kimerudi nyumbani.

Mataifa arobaini na tisa yanasema juu ya kitabu kile kile kwamba ni chao. Hii ni ama muujiza ama kioo, mojawapo, nami nataka kujaribu kuamua — kwa sababu natoka nchi inayoujua ujanja huu yenyewe, na kwa hivyo inaujua mkono na pia inaujua hatari yake.

Niseme mapema lile ambalo hakuna hata mmoja wa wenzangu aliyelisema: mimi sisomi lugha arobaini na nane. Hakuna asomaye. Baadhi niliisoma kupitia kioo. Msomaji aliyekisoma kitabu hiki chote hayupo — na ukiangalia vizuri, hiyo ndiyo hitimisho la kitabu chenyewe.

Uzi wa kijivu katika vitanda kumi na vitano vya kufuma

Tuanze na hesabu, kwa sababu ndizo zilizonishangaza.

Kitabuni kuna tukio fupi moja. Usiku kabla ya binti kuondoka, mama anashona mfuko wa hirizi: nyuzi za dhahabu, ulinganifu usio na dosari — kisha katikati kabisa ya fundo la mwisho anaweka uzi mmoja wa kijivu. Usio na mng'aro, mkavu, unaoonekana kama umeng'olewa badala ya kukatwa.

Tukio hili ndilo dunia iliyolichagua. Mkatalonia analisoma kama sanaa ya vigae. Mwitaliano kama il resto, mabaki ambayo mfumo hauwezi kuyameza. Mkorea kama 여백, ule weupe ulioachwa wazi unaobeba nusu ya kila mchoro wa wino. Mrusi kama ushahidi kwamba ukamilifu usio na kasoro si ukamilifu bali ni barakoa. Asomaye kwa Kiebrania anaona keri na ketiv, ule mwanya kati ya kilichoandikwa na kile kinachosomwa kwa sauti. Mwukraini anaandika kwamba tangu sasa atautafuta uzi huu katika kila kitambaa cha darizi kitakachomfikia mkononi. Mthai anautambua kama fundo lililofungwa kwa makusudi mahali pasipo sahihi katika ufumaji wa mudmee. Mswidi anauita baraka ya kaskazini, Mwingereza upendo wa mama usio na hisia za kupindukia, Mvietnamu pumzi ya nakshi, Mturuki uzi wa kijivu chini ya dhahabu ya Istanbul. Na Mpolandi anasoma kijivu hicho kama mafichoni ya kizazi kizima.

Vitanda kumi na vitano vya kufuma, uzi mmoja. Na angalia ni nini hasa kinachounganisha usomaji huu: si ile dosari yenyewe. Bali ni kwamba dosari ile ilikuwa ya makusudi, kwamba ilikuwa imefichwa, na kwamba aliyeiweka pale ni yule yule mama aliyemwacha mtoto aende. Dunia haikukubaliana juu ya kutokamilika. Dunia ilikubaliana juu ya ruhusa.

Orodha ya majina

Kila insha inalipa ushuru ule ule, na ushuru huo ni neno moja.

Kikatalonia kinatoa trencadís. Mwelsh anatoa hiraeth (shauku ya kile kisicho na jina), cynghanedd (mizani ambamo konsonanti zinajibiana), na gorffwysfa — pale mahali pa kupumzikia katikati ya mstari, ambapo bila yake nusu ya pili haiwezi kuijibu nusu ya kwanza. Mdenmark anatoa «kizunguzungu cha uhuru». Mreno anatoa saudade. Mrusi pravda na toska. Mwukraini volya, linalomaanisha uhuru na pia utashi wa mtu mwenyewe kwa wakati mmoja, na shchem, ile hisia tamu ya kubana kifuani wakati uzuri unapouma. Mvietnamu anatoa thương, upendo unaomea kutoka jeraha peke yake. Mturuki merak, udadisi usiotaka jibu. Mhispania ua la ndani ya nyumba. Mjapani nafasi kati ya vitu, ma. Mgiriki anatoa Heraklitosi: upatanifu uliofichika una nguvu kuliko ule unaoonekana. Mtamil neno moja, nūl, ambalo ni uzi na pia kitabu. Mwesperanto herufi mbili, -iĝ-, kiambishi kinachogeuza «kinachofumwa» kuwa «kinachojifuma chenyewe». Mkerala mfululizo usio na mwisho wa Madhava wa karne ya kumi na nne, ambapo duara halifikiwi kamwe na linakaribiwa milele. Mskoti smeddum na ule antisyzygy wa Kikaledonia: jozi ya vinyume vilivyofungwa pamoja na visivyoyeyuka kamwe kuwa kimoja. Na Mfini anatosheka na vivumishi viwili tu: kikali zaidi, na hata hivyo chenye joto zaidi.

Nanyi mlitoa mtu ni watu, na uungwana — yaani maneno yenu wenyewe, ambayo sina haja ya kuyafafanua kwenu.

Lakini wawili wanalipa ushuru bila kuonyesha sarafu. Mkorea anaelezea aya nzima juu ya neno lisiloweza kutafsiriwa wala kufafanuliwa — «ni nyingi mno kuliita maumivu tu, na ni ngumu mno kuliita huzuni tu» — kisha halitaji jina lake hata mara moja. Na insha kutoka India inafanya vivyo hivyo hasa: inaandika kwamba India lina jina la ile mtetemeko isiyo na jina, «lakini kwa uaminifu kwa dhvani, sitalitamka», kisha inanyamaza. Wawili kati ya arobaini na nane, wasiojuana, wamechagua kukataa kule kule. Arobaini na sita walinyoosha neno. Hawa wawili walinyoosha mkono unaolishika neno — mkono ule ule usiotupa jiwe la swali mtoni. Kwa hivyo nami sitalitaja hapa.

Yote haya kwa pamoja ni þula, shairi la majina. Katika ushairi wetu wa kale kuna vitu vya namna hii: minyororo ya majina, orodha ambazo msomaji wa kisasa anaziruka kwa sababu ndani yake «hakuna kinachotokea». Nanyi mnazo, na zenye nguvu zaidi: nasaba, na tarehe za miji ya pwani zinazoorodhesha watawala mmoja baada ya mwingine, ambazo kwazo leo tunajua nani aliishi. Orodha si pambo. Orodha ni ghala. Ndiyo njia ambayo kwayo majina huvuka karne ambazo hakuna anayeandika. Katika mkusanyiko huu pia kuna insha kadhaa ambazo zenyewe ni karibu orodha tupu — zikiwahesabu washairi, vyombo vya muziki na mbinu za ufumaji za nchi zao mmoja baada ya mwingine — na waandishi wamekwisha kudhihakiwa kwa mambo mepesi kuliko haya. Mimi sitafanya hivyo. Ninajua orodha zipo kwa ajili gani.

Lakini hapa lazima nikiri ukaidi wa taifa langu. Sisi hatupokei maneno. Tunayafua. Dunia ilipopata computer, sisi tulifua tölva kutoka tala (namba) na völva (mwaguzi): mwaguzi anayebashiri kwa namba. Tuna maneno yetu wenyewe kwa ndege ya jeti, helikopta na simu. Katika sarafu hii hatupokei zawadi; tunaziyeyusha na kuzisubu upya kwa madini yetu wenyewe.

Na kile ambacho Kiaisilandi kinacho cha kusema juu ya kazi hii yote kipo hapa, nacho kinakisema kwa kitenzi kimoja tu. Kitenzi þýða, yaani kutafsiri, kinatoka þjóð, yaani «watu, taifa». Kutafsiri maandishi kunamaanisha, kwa herufi, kuyapeleka kinywani mwa watu, kuyafanya mali ya taifa. Mzizi ule ule unapita katika Kijerumani chenyewe: deutsch hapo mwanzo hakikuwa na maana nyingine ila «kwa lugha ya watu». Ndiyo maana sentensi moja ya Kiaisilandi inauliza mambo mawili kwa wakati mmoja — hvað þýðir þetta? ni «hii ina maana gani?» na pia «hii inatafsiriwaje?» — na hapa hakuna anayechanganyikiwa.

Neno lenu limejengwa kwa njia nyingine kabisa. Kutafsiri kwenu limetoka tafsiri ya kitabu kitakatifu: si kuhamisha, bali kufunua maana iliyofichika ndani. Na jina la lugha yenu wenyewe halikutoka kwa taifa bali kwa mahali: sawāḥil, pwani. Lugha iliyoitwa kwa jina la ufuo — yaani mahali ambapo watu wa nchi tofauti hufika, hushuka, hubadilishana na kuondoka. Insha hii nzima nimeiandika kutoka ufuoni; nilikuja kugundua kwamba ufuo huo ndio jina lenu. Kitenzi changu kinasema: fanya maandishi yawe ya taifa moja. Jina lenu linasema: lugha huzaliwa pale ambapo mataifa hukutana. Sitasema lipi ni sahihi zaidi.

Watu arobaini na nane hawakukitafsiri kitabu hiki. Walikitaifisha. Lugha yangu ina kitenzi cha jambo hilo, na kitenzi hicho si mashtaka.

Saudade mbili

Ushahidi bora kabisa katika mkusanyiko huu si wangu. Mreno ndiye aliyeuona, naye aliuona kwa sababu alimsikiliza jirani yake.

Kitabu hiki kilitafsiriwa kwa Kireno mara mbili. Nchini Brazili, ule mtetemeko unaokosekana katika dunia kamilifu ukawa «saudade ya kile ambacho bado hatujawa» — shauku inayoelekea mbele katika wakati. Nchini Ureno, kilichobaki ni hiki tu: «ile mtetemeko tunayoiita saudade». Si zaidi. Mbele hakuna kitu.

Neno lile lile la Kijerumani, neno lile lile la Kireno, kila upande wa bahari ile ile, na mwelekeo wa wakati umegeuzwa. Mmoja anakionea shauku kile kisichokuwapo kamwe; mwingine kile kilichoondoka. Mbrazili analiita jina la mbinu yake bila kuacha nafasi ya shaka: hatukumtafsiri, tulimla — akitaja fikra ya ulaji wa binadamu, kwamba kipaji cha taifa lake ni kummeza mgeni na kumsaga awe nyama mpya. Mreno anajibu kutoka ng'ambo ya maji: sisi hatumli, sisi tunamkumbuka.

Kama neno moja linaweza kupasuka kuelekea pande mbili zinazopingana kwa kuvuka Atlantiki tu, basi ni nini kilichobaki cha asili?

Atakaye kupima jambo hili na aanze na namba yenyewe. Mwarabu na Mkerala wanahesabu lugha arobaini na tisa. Insha ya Kihindi inasema thelathini na tisa. Mswidi anasema hamsini. Na Mwingereza anasema hamsini katika aya yake ya kwanza na arobaini na tisa katika ya mwisho, wala haligundui. Hata namba ya kazi hii haisimami tuli. Na nakshi isipokumbuka yenyewe ina nyuzi ngapi ndani yake, basi i hai.

Noti zimekwisha tolewa

Sasa nafika kwenye kile ninachokiona kuwa ugunduzi muhimu kuliko yote katika mkusanyiko huu, nacho si mali ya mwandishi mmoja yeyote.

Katikati ya kitabu, mti unamwonyesha Liora noti zile zile tena na tena, na kila mara zinakuwa wimbo mwingine: bembelezi, kisha ngoma ya kishenzi, kisha maombolezo. Kisha mti unasema sentensi ile: noti anazitoa yeye, lakini wimbo unauchagua wewe.

Mwelsh anasoma haya na kuona cerdd dant: kinubi kinapiga wimbo wa urithi usioruhusiwa kubadilishwa, na sauti inaimba wimbo mwingine dhidi yake, wala hairuhusiwi kuangukia noti ile ile ya kinubi wakati ule ule — na hata hivyo lazima ifike ufuoni pamoja nacho mwishoni. Mskoti anasikia pìobaireachd: ule msingi mtupu, ùrlar, ambao mabadiliko yanamea kutoka kwake na kurudi kwake yakiwa yamegeuka. Mthai anaona khrong phleng na thang: mifupa ya kipande ni urithi, lakini njia inayopita ndani yake ni yako mwenyewe. Mkroatia anasikia uimbaji wa klapa na kusema kwamba kinachoushikilia si noti bali ni kimya kilicho kati ya noti. Mhungaria anasikia sehemu ya polepole na ya kasi ya ngoma ile ile katika mvuto mmoja wa upinde, naye anasema: huu si mgeuko wa hisia, huu ni uzi mmoja uliovutwa kwa njia tatu. Na Mtamil hahitaji muziki hata kidogo; anatuonyesha mama anayepiga magoti kizingitini kabla ya mapambazuko, akiweka nukta kwanza — nukta zimekwisha kutolewa wala haziwezi kuhamishwa — kisha akichora mstari mmoja usiokatika kuzizunguka. Nukta ni majaliwa. Mstari ni wako.

Mapokeo sita au saba, yasiyo na uhusiano wowote baina yake, yalisoma sentensi ile ile na kuutambua muziki wao wenyewe ndani yake. Hayakujuana. Hii ni hitimisho ambalo mkusanyiko huu uliufikia kwa pamoja bila mtu yeyote kuuongoza, nayo ni hii: uhuru si kutokuwapo kwa nakshi, bali ni njia inayopita ndani ya nakshi.

Sisi pia tunayo sehemu yetu katika jambo hili, nami sitaiacha chini. Kvæðamaður wa Kiaisilandi, yaani mwimbaji wa tenzi, anarithi stemma, yaani wimbo. Hautungi yeye; anaupokea kutoka urithi wa mtu mwingine, kisha chini yake anaimba beti ambazo hakuna aliyewahi kuzisikia. Na katika tvísöngur — ule uimbaji wa kale wa kwinti sambamba, ulioishi hapa muda mrefu kuliko mahali pengine popote Ulaya — sauti mbili zinatembea bega kwa bega tangu mwanzo hadi mwisho, wala hazishikamani kamwe kuwa moja. Hii ni fikra ya upatanifu tofauti kabisa na ile isemayo kwamba wote sharti waimbe kitu kile kile. Na Mwelsh alilisema hili kwa niaba yetu sote vizuri kuliko wote: upatanifu ni jibu, si mwangwi.

Nanyi hamko nje ya jambo hili. Ngoma yenu haiimbwi na mtu mmoja; kiongozi anaita, kikundi kinaitika, na jibu si nakala ya wito. Mkorea aliyeandika juu ya pansori na nyinyi mnasema kitu kimoja: mfumo umetolewa, sauti ndiyo yako.

Yule ambaye hakuna aliyemtetea

Sasa nafika kwenye kile kinachokosekana, kwa sababu uhakiki usio na pingamizi ni tangazo la biashara.

Insha arobaini na nane, wala hakuna hata moja inayomtetea Zamir.

Zamir ni yule kijana anayefuma nuru, anayeipenda kazi yake na kuipenda dunia kama ilivyo, na anayempigia Liora kelele wakati anga linapopasuka: swali lako halikuwa ufunguo — lilikuwa kisu! Katika mkusanyiko wote anasomwa kama mtu aliyeogopa: muuza mboga wa Havel, fundi aliyemezwa na mashine, yule aliyechagua usalama na kulilipia kwa roho yake. Anashughulikiwa kwa huruma kubwa. Lakini mahali popote hapatolewi nafasi kwamba huenda alikuwa sahihi.

Insha moja tu inayageuza haya, nayo ni fupi kuliko zote katika mkusanyiko. Mwajemi anaanza kwa kutukumbusha kwamba neno pepo ni lake — pardis, bustani iliyozungushiwa ukuta — kisha anasema lile ambalo hakuna mwingine aliyelisema: kinachoifanya bustani kuwa bustani si ukuta wala si mfereji, bali ni mtunza bustani. Ardhi iliyopasuka isiyotunzwa na mtu haiwi pepo. Inakuwa magofu. Swali la Liora halitoi uhai; linafanya utunzaji uwezekane. Na ndiyo maana, asema Mwajemi, Liora si mtunza bustani wa kitabu hiki hata kidogo. Yeye ndiye anayemwamsha mtunza bustani. Mgeuko wa kweli wa kazi hii haufanyiki ndani yake, bali ndani ya Zamir — sekunde ile ile anapoacha kuficha na kuanza kutengeneza.

Mjava anafika mahali pale pale, naye analisema kwa kifupi kuliko wote, katika kichwa cha insha yake: si pasuko, bali ni kufuma upya. Mwelsh anafika pale pale kutoka upande mwingine: pasuko si kuanguka, bali ni gorffwysfa, mahali pa kupumzikia katikati ya mstari, ambapo bila yake hakuna jibu linalowezekana. Dunia ya Mfumaji wa Nyota ilikuwa mstari mmoja usiokatika bila mahali pa kupumzikia, na ndiyo maana haikuweza kamwe kujijibu yenyewe.

Wengine watatu angalau walithubutu kusita. Mwindonesia anauliza, akiwa na rukun (maridhiano) akilini: je, ni sawa kutoa amani ya wengi kama kafara kwa udadisi wa mmoja? Mwandishi wa Kimarathi anauliza swali lile lile kutoka jamii ambamo swali hilo si dhahania. Mserbia anauliza kama ni busara kuchana kitambaa cha jamii katika nchi iliyochanwa mara nyingi kiasi hicho. Wote watatu hatimaye wanajibu, kila mmoja kwa njia yake — lakini waliliacha swali lisimame kwa muda mfupi zaidi kuliko wengine, nami nawashukuru kwa hilo.

Hili si suala la ladha bali ni kasoro ya umbo, na kwa Mwaisilandi linaonekana kwa uwazi unaosumbua. Katika «Saga ya Njáll», Njáll na Flosi wote wawili wako sahihi. Mapokeo yetu yenye nguvu kuliko yote yamesimama juu ya hili: hadithi mbili zaweza kuwa kweli kwa wakati mmoja, na hukumu ina gharama. Wote wanapokubaliana, kesi haijaamuliwa. Haijashtakiwa hata kidogo.

«Ule mgeuzo mdogo wa kupendeza»

Na sasa kwa lile nililokuwa nikiliahirisha.

Katika kipande cha kati cha kitabu, Zamir anaonyeshwa wakati ujao. Anajiona akiheshimiwa, jina lake likiwa katika nyimbo za vizazi, na pembeni mwa picha ile umelala uzi mmoja wa kijivu uliolegea — njia ya Liora — na mkono usioonekana unauongoza taratibu kurudi ndani ya nakshi, na hapo uasi unakuwa

mgeuzo mdogo wa kupendeza
unaozidisha tu uzuri wa nzima.

Gharama ni moja tu: kimya chake.

Sasa naziangalia insha arobaini na nane. Kila taifa lilialikwa kuweka rangi yake ndani ya nakshi moja. Wote walikubali. Hakuna aliyeandika dhidi ya kitabu. Hakuna aliyesema kimeshindwa, kimebeba mzigo mzito kupita kiasi, au kina uhakika mkubwa kupita kiasi juu ya ujumbe wake; hakuna aliyekataa kujikuta ndani yake. Sauti arobaini na nane, kila moja na lafudhi yake, zote zikifikia hukumu ile ile, zote zikichapishwa mahali pale pale.

Aliyekaribia kulisema hili kwa sauti kuliko wote ni Mkroatia. Anaonya juu ya kishawishi cha kovu lililopambwa: kwamba jeraha liwe kumbukumbu ya kuuzwa, kwamba taifa lianze kujilisha kwalo, kwamba mwanya uachwe wazi kwa makusudi kwa sababu unatoa hisia ya kuwa na maana — naye ananukuu sentensi baridi kuliko zote katika kitabu, mahali ambapo mmoja wa wale waliopo ng'ambo ya kitambaa anasema juu ya wanadamu: waacheni ubaki wazi. Unawapa hisia kwamba wana maana. Mnyama aliyeshiba haumi.

Wala sitajifanya kwamba nasimama nje ya jambo hili. Insha hii ndiyo ile ile inayokusanya ncha za nyuzi zilizolegea na kuzifunga fundo. Ni «mgeuzo uliopatanishwa» katika umbo lake safi kabisa, ulioandikwa na mtu aliyeuona mtego na akaingia humo hata hivyo, kwa sababu naye alitaka kuwa uzi mmoja ndani ya nakshi. Nasema haya si ili kujiosha. Nasema kwa sababu hakuna mwingine aliyeyasema, na kwa sababu msomaji anayesoma vioo arobaini na nane bila kutambua kwamba vyote vinaakisi uso ule ule hajasoma chochote.

Tofauti kati ya kitambaa na baraza ni moja tu: kutoka barazani mtu aweza kuinuka na kuondoka.

Ngozi moja

Basi Aisilandi inacho kitu gani ambacho wale arobaini na nane hawakuwa nacho? Si kovu lingine. Makovu tunayo, lakini kila mtu anayo; mkusanyiko huu umelithibitisha hilo kikamilifu.

Sisi tunazo hati za mkono.

Ubeti ule ambao mwenzangu aliuweka katikati kabisa ya insha yake —

Örlög sín viti engi fyrir,
þeim er sorgalausastr sefi.
(Mtu yeyote asijue majaliwa yake kabla;
moyo wa yule ndio wenye huzuni chache kuliko wote.)

— umo katika Hávamál, yaani «Maneno ya Yule Aliye Juu». Na Hávamál ipo kwa sababu mtu fulani aliiandika juu ya ngozi ya ndama, na ngozi ile haikuungua. Kitabu kimoja: «Hati ya Mfalme» (Codex Regius) ya Edda ya kishairi. Askofu Brynjólfur aliituma kama zawadi kwa mfalme wa Denmark mwaka 1662, nayo ilirudi nyumbani tarehe 21 Aprili 1971, ikiwa juu ya meli ya kivita ya Kidenmark pamoja na «Kitabu cha Flatey»; na watu walisimama bandarini mvuani wakiwatazama wageni wakibeba masanduku hadi ufuoni.

Hii ndiyo hadithi tuliyo nayo ya kutoa: maandishi huishi kwa kutoka mkononi mwa yule anayeyamiliki. Árni Magnússon alizipeleka hati zetu Copenhagen, na kwa kufanya hivyo ndiyo alizookoa. Sehemu ya alichokikusanya kiliungua katika moto wa mwaka 1728 na kikapotea milele. Sehemu nyingine ipo tu kwa sababu alikuwa amekwisha kuamuru inakiliwe mapema. Nakala iliishi. Asili iliungua. Kovu angani.

Ndiyo maana Mwaisilandi hawezi kulichukulia kwa uzito swali linaloning'inia kimya juu ya mkusanyiko huu wote: kati ya vitabu arobaini na tisa, kipi ndicho cha kweli? Hakuna «Saga ya Njáll» moja. Zipo nakala tofauti, kila moja na nyongeza zake na mapunguzo yake, na toleo lililo katika rafu yako ni mchanganyiko ambao hakuna mtu wa zama za kati aliyewahi kuusoma. Kila saga tuliyo nayo tayari ni tafsiri ya masimulizi yaliyopotea.

Kitabu hiki kikawa mali ya taifa mara arobaini na tisa. Hiyo si kasoro ya kazi. Hiyo ni njia ya kuhifadhi.