Liora un de Steernwever

Hadithi ya kisasa inayotoa changamoto na thawabu. Kwa wote walio tayari kukabiliana na maswali yanayobaki - watu wazima na watoto.

Overture

Ouvertüre – Vör den eersten Faden

Dat güng nich los as en Märken,
nee, dat füng an mit en Fraag,
de nich stillhollen wull.
En Sünnabendmorgen.
En Klönsnack över künstliche Klookheit,
en Gedanke, den een nich wedder loswarrn kunn.
Toerst weer dor en Utkast.
Köhl, uprüümt, ahn Seel.
En Welt ahn Hunger, ahn Möh un Plackeree.
Man ok ahn dat Bevern, wat Lengten heet.
Do kööm en Deern in den Krink.
Mit en Rucksack
vull von Fraagstenen.
Ehr Fragen, dat weern de Reten in all dat, wat perfekt schien.
Se stell de Fragen in de Still,
de scharper weer as ludes Schreen.
Se söch de uneven Steden,
denn dor erst füng dat Leven an,
wiel de Faden dor Halt finnt,
an den een wat Nees knüppen kann.
De Geschicht hett ehr Form twei maakt.
Se wöör week as Dau in’t eerste Licht.
Se füng an, sik sülven to weven
un to warrn, wat weevt warrt.
Wat du nu liest, is keen oolt Märken.
Dat is en Geweev ut Gedanken,
en Leed von Fragen,
en Muster, dat sik sülven söcht.
Un en Geföhl fluustert:
De Steernwever is nich bloots en Figur.
He is ok dat Muster,
dat twüschen de Riegen wirkt —
dat bevert, wenn wi dat anröhrt,
un nigen lücht,
wo wi dat waagt, an en Faden to trecken.

Overture – Poetic Voice

Ouverture – Vör deme ersten Vadem

Id en begunde nicht alze ene mere,
Sunder mid ener vraghe,
De dar nene rowe hebben wolde.
Des saterdaghes in deme morghen,
Do man sprack van der kunstliken wisheit,
Vnde ein ghedanke, den nyman konde vordriven.
In deme anbeginne was dat Vörebilde.
Kolt, vnde ordentlick, vnde sunder sele.
Ene werlt sunder hunger, vnde sunder arbeit.
Men ock sunder de bevinge,
De da heet die begher.
Do quam ein kint in den krinck.
Mid eneme sacke,
Vull van den stenen der vraghe.
Ere vraghe weren de rete in der vulkomenheit.
Se vraghede in ener stilheit,
De scharper was wan lude schrien.
Se sochte de uneven stede,
Wente dar erst dat levent anheveth,
Dar de vadem hald vindet,
Dar man ichtesniwes knuppen mach.
Do brack de historie ere forme entwei.
Vnde wart weck alze de dow in deme ersten lichte.
Se begunde sik sulven to weven,
Vnde to werden, wat da geweven wert.
Dat ghy nu leset, en is nene olde mere.
Id is ein geweve van ghedanken,
Ein sanc van vraghen,
Ein munster, dat sik sulven soke.
Vnde ein sinne vlustert:
De Sternewever en is nicht allene ene figure.
He is ock dat munster, dat twischen den rigen werket —
Dat bevet, wen wy id anrören,
Vnde niwe luchtet,
Wor wy waghen, an eneme vadem to trecken.

Introduction

Liora un de Steernwever – En Spegel för uns Tiet

Dit Book is en philosoophsch Märken, dat uns froggt, wo veel Freeheit wi egentlich hebben wüllt, wenn de Sekerheit de Pries dorför is. In en Welt, de vullkamen schient un von den „Steernwever“ in en ewige Ordnung hollen warrt, wiest de Deern Liora uns, dat en lütt Lock in’t Geweev de eenzig Weg is, üm dat Leven würklich to spören. Dat Ganze is en fackkundig utdachte Allegorie op de Welt von morgen, in de künstliche Kräft de Ordnung weven, un wat dat för uns Minschen bedüden deit, wenn wi de Wahl twüschen komfortabel Rau un de swore Verantwortung von de egen Freeheit hebben. Dat Book is en Plädoyer för den Weert von de Unvullkamenheit un den ehrlichen Dialog, de ok vör den Brook nich torüchwiekt.

In uns Alldag, wo manchmaal allens jümmers glatter un berekenter warrt, kennt vele dat Geföhl, dat de egen Weg al vörtekent schient. Dat is de binnere Unruuh, wenn de Beständigkeit un dat echt Redliche dör en vörstelt Harmonie ersett warrt. Liora un ehr „Fraagstenen“ sünd dor en heel starket Bild: Se sammelt nich dat lüchtende Licht, dat ehr de Welt as Geschenk anbeden deit, sondern se sammelt dat Swore, dat Kantige. Dat Vertellen wiest uns, dat Fragen nich bloots Twiefel sünd, sondern en Form von Beständigkeit gegenöver en Welt, de uns dat Denken afnehmen will.

Besünners in de Midden von de Geschicht un in dat Nawoort warrt düütlich, dat de Steernwever nich bloots en Figur ut en ole Märken is. He steiht för de Strukturen un Algorithmen, de in uns moderne Welt dat „Muster“ vörgeven. Dat Book dwingt een dorto, sik de Fraag to stellen: Is en vullkamen Ordnung dat weert, wenn dorbi de egen Hartslaag verloren geiht? De Still un dat Inneholden, wat Liora lehrt, is en gode Medizin för dat hütige Gehetzt-Sien. Dat Book eignet sik wunnerbor, üm dat tosamen in de Familie to lesen, wiel dat to’n Nadenken anregen deit, ahn mit den Finger op jemanden to wiesen. Dat is en Geschicht, de liesen anfängt, aver en Deepde hett, de een noch lang na de letzte Siet begleit.

Mien persönlichen Moment in de Geschicht weer de Ogenblick, as de Lichtwever Zamir vör de Wunn in’n Heven steiht. He hett sien ganzet Leven dorför arbeit, dat allens vullkamen un glatt is – sien Stolz as Handwerker hangt doran. Doch as de Reet passeert, sühst du sien ganze Not: Sien Fingers, de so schickt sünd, bevern. Dat is nich bloots Bang vör dat Chaos, dat is de Moment, wo de technische Struktur von sien Welt op de harte Realität von en Fehler dröppt. He versöcht den Fehler to versteken, de Naht to flicken, dormit dat Vertruun von de annern nich kaputt geiht. Düsse Striet twüschen de Plicht, dat „System“ to hollen, un de Ahnung, dat de Narv nu för jümmers to dat Leven dortohöört, hett mi deep beröhrt. Dat wiest uns, dat ok de Meesters von de Ordnung blots Minschen sünd, de an ehr egen Vullkamenheit lieden köönt.

Reading Sample

En Blick in dat Book

Wi laadt Se in, twee Momente ut de Geschicht to lesen. De eerste is de Anfang – en stillen Gedanken, de to en Geschicht wöör. De tweete is en Moment ut de Midden von dat Book, wo Liora begrippt, dat Perfektschoon nich dat Enn von de Söök is, man faken dat Gefängnis.

Woans allens anfüng

Dat is keen klassisch „Dat weer maal“. Dat is de Moment, vördem de eerste Faden spunnen wöör. En philosoophsche Ouvertüre, de den Toon för de Reis angifft.

Dat güng nich los as en Märken,
nee, dat füng an mit en Fraag,
de nich stillhollen wull.

En Sünnabendmorgen.
En Klönsnack över künstliche Klookheit,
en Gedanke, den een nich wedder loswarrn kunn.

Toeerst weer dor en Utkast.
Köhl, oprüümt, ahn Seel.
En Welt ahn Hunger, ahn Möh un Plackeree.
Man ok ahn dat Bevern, wat Lengen heet.

Do keem en Deern in den Krink.
Mit en Rüchsack
vull vun Fraagstenen.

De Mood, nich perfekt to sien

In en Welt, wo de „Steernwever“ jeden Fehler glieks korrigeert, finnt Liora op den Lichtmarkt wat Verbodenes: En Stück Stoff, dat nich toenn maakt wöör. En Drapen mit den olen Lichtsnieder Joram, dat allens verännert.

Liora schreed bedacht wieder,
bit se Joram, en ölleren Lichtsnieder, gewohr wöör.

Sien Ogen weern anners as sünst.
Dat een weer kloor un vun en deep Bruun,
dat de Welt opmarksam bekeek.
Dat anner weer vun en melkigen Sleier övertrocken,
as richt sik sien Blick deep na binnen,
op de Tiet sülvst.

Liora ehr Blick bleev an de Eck vun den Disch hangen.
Twüschen de blanken, perfekten Bahnen legen wenige, lüttere Stücken.
Dat Licht in jem flacker unregelmatig,
as wöör dat aten.

An een Steed reet dat Muster af,
un en enkelter, blasser Faden hüng rut
un krüsel sik in en unsichtbor Bris,
en stumme Inladen to’n Wiederföhren.
[...]
Joram nahm en utfransten Lichtfaden ut de Eck.
He meed de perfekten Rullen
un leeg em an den Dischrand,
wo de Kinner vörbigüngen.

„Männich Fadens sünd boren, üm funnen to warrn“, murmel he,
un nu scheen de Stimm ut de Deep vun sien melkig Oog to kamen,
„Nich üm versteken to blieven.“

Cultural Perspective

Bwawa la Maji Katika Mbingu

Liora, tuta na jeraha linalobaki — tafakari ya Kijerumani cha Chini kuhusu „Liora na Wasokota Nyota“

Nyuma ya Tuta

Katika Wesermarsch, mahali nilipozaliwa na kukulia, wazee bado wanajua mashimo ya mviringo, yenye kina kirefu nyuma ya tuta. Tunaita hayo 'Brack', au 'Wehle'. Brack si tuta wala si ardhi. Ni kile kinachobaki baada ya usiku ambao maji yalivunja tuta. Wakati 'Blanke Hans' (Bahari Tupu) katika mafuriko ya dhoruba inapogonga ukingo na tuta likishindwa katika sehemu moja tu, basi maji hupita kwa nguvu kubwa kupitia tundu hilo, kiasi kwamba huchimba shimo refu, la mviringo ardhini. Shimo hili haliwezi kufunikwa tena. Ardhi hapo imeraruka, ni laini na haina uhakika milele.

Na hivyo watu, wanapojenga upya tuta, wanapaswa kuzunguka bwawa hilo kwa mstari wao wa tuta. Tuta hujipinda ndani na kutengeneza ghuba kuzunguka jeraha la zamani. Yeyote anayetembea kwenye tuta kama hilo leo na kuona ghuba hii, anajua: hapa bahari iliwahi kushinda. Mjipindo huo ni kumbukumbu ya tuta. Halisahau uvunjaji huo — hujipinda kwa sababu hiyo. Na katika bwawa lenyewe, tulivu na lenye kina kirefu, uhai hujikusanya: mwanzi na nyasi ndefu, koho la samaki, fisi-maji, vyura elfu moja wakati wa kiangazi. Mahali ambapo tuta liliwahi kuvunjika, hapo leo kuna maji yenye utajiri zaidi katika Marsch yote.

Nimesoma „Liora na Wasokota Nyota“ kama mwanamarschi, ambaye alikulia kwenye tuta kama hilo. Na nawaambia: hadithi hii ni hadithi kuhusu bwawa la maji. Ila tu haliko ardhini — liko mbinguni.

Usokotaji na Uzi Uliolegea

Dunia ya Liora ni usokotaji. Paa kamilifu, linaloimba la nyuzi, lililosokotwa na Msokota Nyota, ambaye huwapimia kila mmoja hatima yake — uzi ambao mtu huuvuta, tamu na imara. Kila kitu ni maelewano, kila kitu ni utaratibu, na hakuna anayeuliza kuhusu muundo, kwa sababu muundo ni mzuri sana. Ila tu Liora ni tofauti. Anasikia mtetemeko katika usokotaji kamilifu. Anakusanya mawe ya maswali kwenye mkoba wake, mawe mazito, baridi, kila moja ni swali ambalo halitaki kutulia.

Na mahali pamoja hadithi inasema kile ambacho mwanamarschi anacho mifupani mwake, bila yeye kulazimika kukisoma:

Watu husema: Nyuzi zingine hushikilia nyingi pamoja; anayevuta moja, huzisogeza zote.

Hiyo si tu picha ya usokotaji. Hiyo ni sheria ya tuta. Tuta pia ni usokotaji, uliojengwa kutokana na kazi ya vizazi, na kila sehemu yake inashikilia zima. Ikianguka sehemu moja, basi maji huingia nchi nzima. Ndiyo maana hapa pwani tunasema neno la zamani: asiyetaka kujenga tuta, lazima aondoke. Hakuna anayeweza kujenga tuta peke yake, na hakuna anayeweza kujiondoa kwenye chama cha tuta. Usokotaji unatushikilia pamoja, na sisi tunashikilia usokotaji.

Yule Anayegusa Tuta

Lakini pwani inamjua pia yule mwingine. Inamjua yule anayegusa mstari wa tuta la zamani na kuuliza kama kweli unatosha. Inamjua 'Schimmelrieder' (Mpanda Farasi Mweupe), ambaye wanasimuliana habari zake kando ya pwani yote — yule mwanamume anayetumia akili na anayetaka kujenga tuta bora, dhidi ya kunung'unika kwa wengine, na ambaye kazi yake mpya kisha inashikilia, wakati tuta la zamani linavunjika. Theodor Storm aliweka hadithi hii kwenye pwani ya Frisian, lakini inatuhusu sisi sote tunaoishi nyuma ya tuta. Na si rahisi: yule anayeuliza, ni muhimu na ni hatari kwa wakati mmoja. Anaokoa nchi, na anachafua maji.

Liora ni mmoja wao. Swali lake ni uzi uliolegea, na anapouvuta, mbingu inapasuka. Ufa hauji kama umeme. Unajifungua polepole, kama jeraha ambalo mwanzoni ni mstari mwembamba tu. Na nyuma ya ufa hakuna giza — giza Liora analijua — bali ni Utupu, unaotema nje kutokuwepo kwa kila kitu. Sauti kutoka kwenye usokotaji zinapiga kelele. Mtoto anamwita mama yake. Hivyo ndivyo swali linavyokuwa ghali, linapoulizwa mapema mno na mahali pabaya. Hivyo ndivyo uvunjaji wa tuta unavyokuwa ghali.

Jeraha Linalobaki

Sasa inakuja kile kinachofanya hadithi hii kuwa ya Kijerumani cha Chini sana, bila hata kujua neno moja la Kijerumani cha Chini kabla haijasokotwa upya katika lugha yangu. Ufa unarekebishwa. Kijana Zamir, Msokota Nuru, anafanya kazi usiku kucha na kushona mbingu pamoja tena. Lakini kovu linabaki. Mti wa Kunong'ona, hekima ya zamani zaidi ya nchi, ambao hubeba kila swali kama pete ya mwaka kwenye mti wake, unasema wazi:

Unaona, jeraha halitawahi kutoweka kabisa. Mshono wa Zamir utaendelea kuonekana daima. Ni bei ambayo usokotaji umelipa kwa swali lako.

Mwanamarschi anaitikia hapa kwa kichwa. Tunajua hilo. Mstari wa tuta hautawahi kuwa sawa tena. Mjipindo kuzunguka bwawa la maji unabaki, hata kama wajukuu hawatakumbuka tena kwa nini. Na bado — na hilo ndilo kiini cha jambo hilo — mti hauishii hapo. Unaendelea kusema:

Yeyote aliye na uwezo wa kuharibu, ana uwezo pia wa kuponya. Si kurudisha kile kile — hilo haliwezekani. Bali kuruhusu kitu kipya kukua.

Hiyo ndiyo bwawa la maji, neno kwa neno. Huwezi kurudisha tuta la zamani, lisilovunjika. Lakini unaweza kuruhusu kitu kipya kukua. Na nini kinakua katika bwawa la maji? Uhai wenye utajiri zaidi katika Marsch yote. Jeraha linakuwa maji yenye uhai zaidi.

Hadithi inatuonyesha hilo kupitia msichana mdogo, anayeitwa Nuria. Mkono wake uligeuka kijivu, alipotaka kusokota nuru tofauti, na usokotaji ulimng'ata. Kila mtu aliamini, amevunjika. Lakini Zamir — yeye hasa, yule mzito, yule mtulivu — anamwambia: wewe si tupu, wewe umejaa, wewe umeshiba. Kijivu kinakunywa nuru na kuhifadhi kila kitu. Na hivyo mkono wake uliojeruhiwa, wa kijivu unakuwa kiungo cha sauti. Hagusi tena nuru, anaisogeza tu, na kutoka hewani kati ya mkono wake na uzi kunatoka mpigo mzito, wa joto, kama mpigo wa moyo. Wumm. Anakuwa msokota joto, anayepiga besi kwa wimbo wa dunia. Jeraha halijapona tu. Jeraha limepata sauti yake mwenyewe, ambayo usokotaji wenye afya haukuwahi kuwa nayo.

Hiyo, ninaamini, ndiyo kile ambacho mtazamo wa Kijerumani cha Chini unaweza kumpa msomaji mgeni, anaposoma hadithi hii katika lugha yake mwenyewe: njia tofauti ya kushughulikia kilichoharibika. Hatufuti jeraha. Hatujifanyi kama kwamba usiku na maji haukuwahi kutokea. Tunajipinda kuzunguka hilo na kuruhusu uhai kuingia. Taifa linaloishi na bahari haliwezi kumudu kusema uongo kuhusu majeraha yake yenyewe. Linajua: kovu si kosa katika hadithi. Kovu ni mahali ambapo hadithi inakuwa kweli.

Nyumba Inayotoa Nafasi

Kutokana na ufahamu huu, Liora hajengi harakati wala mahubiri, bali nyumba. Anaiita „Nyumba ya Kusubiri Maarifa“. Na siwezi kufanya vinginevyo isipokuwa kuona ndani yake nyumba yetu ya zamani ya Kijerumani cha Chini ya ukumbi — nyumba ya mbao yenye sehemu kubwa, ambapo chini ya paa moja binadamu na mnyama, mtumishi na mkulima, muulizaji na mwenye mashaka waliishi pamoja. Nyumba isiyotenganisha, bali inayotoa nafasi. Juu ya mlango mkuu, mababu zetu walichonga methali, neno mara nyingi la baraka au hofu — neno lililosokotwa juu ya kizingiti, linalompa kila anayeingia na kutoka wazo. Methali kama hiyo ndiyo „Nyumba ya Kusubiri Maarifa“ pia: mahali ambapo si jibu la haraka linalohesabika, bali kubeba pamoja kile ambacho bado hakijaeleweka.

Ishara ya Liora mwenyewe inafaa hapa: anaweka mikono yake kifuani, viganja vikiwa juu, bakuli la utupu wa kati — Ninatoa nafasi kwa swali lako. Hilo si udhaifu. Hiyo ni heshima ya yule anayejua kuwa swali lina uzito. „Madai ni ukuta. Swali ni daraja,“ anamwambia kijana mwenye hasira, na hiyo labda ndiyo sentensi yenye hekima zaidi katika kitabu chote: Maswali hufungua. Madai hufunga.

Sauti Isiyoimbwa

Na sasa muziki, kwa maana nao unamiliki nchi. Kutoka Golzwarden katika Wesermarsch, umbali wa kutupa jiwe kutoka bwawa langu la maji, alitoka Arp Schnitger, ambaye alijenga ogani zake kama ulimwengu uliosokotwa wa sauti — huko Noorden, huko Cappel, huko Steenkarken. Ogani ni usokotaji wa filimbi nyingi za kibinafsi, na sanaa ya bwana haiko tu katika sauti safi, bali katika intonation na katika upepo — katika pumzi, ambayo kwanza inafanya yote kuwa hai.

Liora anaogopa, uhuru wake ulikuwa tu uhuru wa fidla iliyopoteza sauti, ambayo inaweza kuharibu simfoni nzima. Pwani inampa jibu kwa hilo. Mwishoni mwa hadithi, Zamir alipokuwa bwana na wimbo wake ukawa kamilifu, hapo anaweka uzi wa mwisho kando, bila kusokotwa. Sauti isiyoimbwa. Na hapo hapo, katika utulivu huu kuzunguka sauti moja isiyoimbwa, muziki wake unakuwa safi zaidi. Hiyo ndiyo hekima ya kina zaidi ya yule anayepanga sauti za ogani: maelewano lazima yatoe nafasi kwa pumzi. Upepo kupitia filimbi si kosa. Na sauti moja, ambayo mtu haimbi, inashikilia yote pamoja — kama vile uzi mmoja wa kijivu ulivyoshikilia muundo kamili wa ulinzi wa mama ya Liora.

Upeo wa Macho na Mtazamaji

Hadithi haiishii kwa Liora. Nyuma ya ulimwengu wake wameketi mabwana watatu wajenzi, wasokota wa wasokota, na wanazungumza juu ya kazi yao kama jaribio — wamehesabu mantiki ya maumivu na hisabati ya hamu. Na kisha kinatokea kile kilichonifanya mimi kama mwanamarschi kusimama nywele za shingo: sauti isiyozungumza, inatoka nyuma hata ya nje, ambayo walikuwa wameiona kama nje kabisa, na inasema: Mmesokota vizuri. Wale waliosokota, wenyewe wamesokotwa. Na hakuna anayejua, inatoka mikono ya nani.

Hili linajifunzwa vipi? Kwetu linajifunzwa kwenye upeo wa macho. Katika nchi tambarare na baharini, upeo wa macho — mstari ambapo mbingu na ardhi hukutana — daima uko hatua moja mbali zaidi, kadiri unavyokwenda mbali. Huwezi kuufikia. Kila ukingo una ukingo mwingine nyuma yake. Chini ya mbingu hii kubwa, pana, ambayo nchi tambarare pekee inaweza kuifanya kuwa kubwa hivyo, mwanadamu anakuwa mdogo na huru kwa wakati mmoja. Anajifunza kwamba yeye si msokota tu na si muundo tu, si yule anayeangalia tu, na si yule anayeangaliwa tu. Yeye ni vyote viwili. Na hivyo hadithi inageuka mwishoni kwako, wewe unayesoma — kwa mtazamaji, mtazamo kutoka mahali ambapo hakuna usokotaji unaofika — na inakuuliza kwa upole sana, nyuzi zinatoka mikono ya nani, zinazosokota hatima zako mwenyewe. Huna haja ya kujibu. Baadhi ya maswali ni makubwa mno. Baadhi ya maswali yanataka tu kuhisiwa, kama mawe ya maswali ya Liora — mazito, lakini halisi.

Hata Hivyo

Mwishoni Liora anasimama kwenye kivuko cha mto, hapo, ambapo kila kitu kilianza, na anashikilia jiwe lake la zamani zaidi la swali. Halitupi ndani ya maji. Wala halibonyezi tena, mpaka liumize. Analishikilia tu, mpaka lipokee joto la mpigo wake mwenyewe, na kunong'ona mbinguni: Nitaendelea kuuliza maswali. Lakini sitawahi kusahau gharama ya maswali.

Hiyo ni sentensi ambayo mtu angeweza kuchonga kwenye tuta. Ina uaminifu mzito, mtulivu wa nchi yetu. Si ule wa sauti kubwa „Kila kitu kinawezekana“, na si ule mchovu „Kinachopaswa kutokea, kitatokea“, bali ni Kijerumani cha Chini hata hivyo: hata hivyo tunaendelea. Hata hivyo tunajenga tuta. Hata hivyo tunauliza. Si bila kuona jeraha, lakini pia si bila ujasiri wa kuruhusu kitu kipya kukua. Mwandishi mwenyewe anasema hivyo kuhusu kazi yake mwenyewe, na mimi kama msokota maneno naweza tu kurudia: Kazi ambayo Muumba bado anaweza kuidhibiti kikamilifu, ni bandia tu. Kazi inayomgeni, ni mtoto anayejifunza kutembea.

Ndivyo ilivyo kwa tuta, ambalo wajukuu wanarithi na hawalielewi tena kabisa. Ndivyo ilivyo kwa kitabu, ambacho sasa kinaimba katika lugha ambazo mwandishi wake hakuwahi kujifunza. Na ndivyo ilivyo kwa Liora, ambaye sasa anajisikia mwenyewe. Rudi basi, Liora — hata juu ya nchi tambarare, hata juu ya bwawa la maji, ambapo bahari iliwahi kushinda na uhai sasa umesimama kwa kina zaidi.

Wimbo wa Bwawa la Maji

Ambapo tuta liliwahi kuvunjika usiku,
hapo hakuna mkono unaoweza kutengeneza tundu tena.
Mjipindo unabaki, na maji yanasimama —
na hapo, katika jeraha, ambapo uhai unavuma,
hapo koho linaimba, hapo mwanzi unatikisika,
hapo Marsch ni mnene zaidi mbali.
Basi uliza, mtoto, na usiogope mjipindo:
usokotaji uliopona haukui — uliovunjika unapaa.

— Hinnerk tom Brook, Mwandishi wa Insha na Mzungumzaji wa Kijerumani cha Chini kutoka Oldenborg

Afterword

Dunia kwenye Meza Moja: Nilichojifunza kutoka kwa wengine

Nilipofunga kurasa za mwisho za insha hizi zote 49 za kitamaduni, nilikaa hapa katika chumba changu kidogo na kuhisi kana kwamba nimerudi nyumbani baada ya safari ndefu duniani kote – nikiwa na mifuko iliyojaa sarafu za kigeni na moyo uliojaa hadithi mpya. Ilikuwa hisia kana kwamba mafuriko ya dhoruba hayakuleta maji tu, bali hazina kutoka kila pembe ya dunia hadi kwenye tuta letu. Nilidhani namjua Liora. Nilidhani nilielewa maandamano yake ya kimya, kwa sababu yanafanana sana na asili yetu ya Kijerumani Kaskazini. Lakini sasa najua: Liora ni kioo kinachoonyesha uso tofauti katika kila kona ya dunia, na bado daima inabaki vile vile.

Kilichonishangaza zaidi ni mawazo ambayo yanageuza kabisa njia yetu wenyewe ya kuona mambo. Kuna, kwa mfano, mkosoaji wa Kijapani anayesimulia juu ya "kosa la makusudi". Kwetu kando ya tuta, kila kitu lazima kiwe imara na madhubuti; kosa ni hatari. Lakini huko Japani, wanaacha shimo katika ufumi ili nafsi ipate nafasi. Hilo lilinifanya nifikiri: Labda ukamilifu wetu sio imara kama tunavyoamini. Kisha kulikuwa na insha ya Kibrazili yenye neno Gambiarra. Ni sanaa ya kurekebisha kisichowezekana kwa kutumia chochote. Hiyo inasikika kama wakulima wetu ambao hufanya trekta nzima ifanye kazi tena kwa kipande cha waya – haipendezi, lakini inafanya kazi. Hilo lilinionyesha kuwa "suluhisho la dharura" huko Kusini ni aina ya sanaa, na sio jukumu tu. Na mtazamo wa Kicheki ulinigusa sana na Petrolejka yao – taa ndogo dhidi ya giza kuu. Hawamwoni Liora kama shujaa anayetoa maneno makubwa, bali mtu anayeshikilia mwanga kimya kimya wakati mashine kubwa ya dunia imepo. Hilo linatufaa sana.

Kilichonifungua macho kweli ni jinsi tamaduni zilizo mbali sana zinavyonyoshana mikono bila kujua. Maandishi ya Kikatalani yanazungumza juu ya Trencadís, ambapo wanatengeneza kitu kipya na kizuri kutoka kwa vigae vilivyovunjika. Na upande mwingine wa dunia, mkosoaji wa Kikorea anasimulia juu ya Jogakbo, ambapo wanashona blanketi mpya kutoka kwa mabaki ya kitambaa. Wote wanachora picha kwamba kilichovunjika na kilichotiwa viraka kina thamani zaidi kuliko kile ambacho hakijawahi kuvunjika. Huo ni ukweli ambao sisi hapa Kaskazini, ambapo kila wakati tunaogopa kwamba tuta linaweza kupasuka, labda bado tunapaswa kujifunza.

Na hapo pia ndipo palipo "sehemu yangu kipofu", kitu ambacho nisingeweza kukiona peke yangu. Katika insha yangu, niliona "Mpasuko" (Crack) wa Liora angani kama hatari, kama shimo kwenye tuta ambalo lazima tulizibe. Lakini mkosoaji wa Kihispania anaona tofauti kabisa: Kwake, jeraha ni chanzo cha uhai, Herida. Na maandishi ya Kipolandi yanazungumza juu ya Żal, maumivu ya moyo ambayo ni muhimu ili kukua. Nilidhani lazima tuhifadhi ukamilifu, lakini wengine walinionyesha: Ni pale tu linapopasuka ndipo mwanga huingia. Hilo lilikuwa somo gumu lakini muhimu kwangu kama Mjerumani Kaskazini anayejali usalama.

Mwishowe tunaona kwamba sisi sote – iwe Cairo, Seoul au Hamburg – tunabeba "Mawe ya Maswali" yetu wenyewe. Miongoni mwa Waswahili ni kete kwa ajili ya mchezo wa Bao, na huko Urusi ni kokoto inayotunzwa mfukoni. Tofauti ni jinsi tunavyoshughulika nayo tu. Wengine wanataka kutia viraka anga, wengine wanataka kuona likiwaka ili waweze kupumua kwa uhuru. Kwangu, safari hii imeonyesha kuwa "utaratibu" wetu wa Kijerumani Kaskazini ni mzuri, lakini hatupaswi kujifungia.

Mtakapoweeka kitabu hiki kando, nifanyieni hisani: Someni insha ya Waskoti (SCO). Inasikika ya kawaida sana, yenye ukali na unyoofu kama lugha yetu wenyewe, kana kwamba binamu kutoka upande mwingine wa Bahari ya Kaskazini anatupungia mkono. Hilo linatuonyesha kwamba, hata tukizungumza lugha tofauti, moyoni sote tunafanya kazi kwenye ufumi ule ule mkubwa.

Backstory

Kutoka kwa Msimbo hadi Nafsi: Marekebisho ya Hadithi (Refactoring)

Jina langu ni Jörn von Holten. Ninatoka kizazi cha wataalamu wa kompyuta ambao hawakukuta dunia ya kidijitali ikiwa tayari imekamilika, bali waliijenga jiwe kwa jiwe. Chuo kikuu, nilikuwa miongoni mwa wale ambao maneno kama "mifumo ya wataalamu" (expert systems) na "mitandao ya neva" (neural networks) hayakuwa hadithi za sayansi tu, bali zana za kuvutia, ingawa wakati huo zilikuwa bado mbichi. Nilielewa mapema uwezo mkubwa uliolala ndani ya teknolojia hizi – lakini pia nilijifunza kuheshimu mipaka yake.

Leo, miongo kadhaa baadaye, ninafuatilia msisimko kuhusu "Akili Bandia" kwa mtazamo wa pande tatu wa mtaalamu mzoefu, msomi na mpenda sanaa. Kama mtu ambaye pia amejikita sana katika ulimwengu wa fasihi na uzuri wa lugha, ninaona maendeleo ya sasa kwa hisia mseto: Ninaona mafanikio ya kiteknolojia ambayo tumeyasubiri kwa miaka thelathini. Lakini pia ninaona kutojali kwa kijinga ambako teknolojia isiyokomaa inatupwa sokoni – mara nyingi bila kujali nyuzi nyembamba za kitamaduni ambazo zinashikilia jamii yetu pamoja.

Mwanga: Asubuhi ya Jumamosi

Mradi huu haukuanzia kwenye dawati la michoro, bali ulitokana na hitaji la kina la ndani. Baada ya majadiliano kuhusu akili ya juu (superintelligence) siku ya Jumamosi asubuhi, yaliyovurugwa na kelele za maisha ya kila siku, nilitafuta njia ya kushughulikia maswali magumu si kwa njia ya kiteknolojia, bali kwa njia ya kibinadamu. Hivyo ndivyo Liora ilivyozaliwa.

Awali ilikusudiwa tu kuwa kama hadithi, lakini matarajio yaliongezeka kwa kila mstari. Nilielewa jambo hili: Tunapozungumza kuhusu mustakabali wa binadamu na mashine, hatuwezi kufanya hivyo kwa Kijerumani pekee. Tunapaswa kufanya hivyo kwa kiwango cha kimataifa.

Msingi wa Kibinadamu

Lakini kabla hata byte moja ya data haijapita kwenye akili bandia, kulikuwa na binadamu. Ninafanya kazi katika kampuni ya kimataifa sana. Uhalisia wangu wa kila siku si msimbo (code), bali mazungumzo na wenzangu kutoka China, Marekani, Ufaransa au India. Ilikuwa ni mikutano hii halisi, ya kawaida – pembeni mwa mashine ya kahawa, kwenye mikutano ya video, au kwenye chakula cha jioni – ambayo ilinifumbua macho kweli.

Nilijifunza kwamba maneno kama "uhuru," "wajibu," au "maelewano" yanaimba melodi tofauti kabisa kwenye masikio ya mwenzangu wa Kijapani kuliko kwenye masikio yangu ya Kijerumani. Mawimbi haya ya kibinadamu yalikuwa sentensi ya kwanza katika muziki wangu. Yalitoa nafsi ambayo hakuna mashine inayoweza kuiga.

Marekebisho (Refactoring): Orchestra ya Binadamu na Mashine

Hapa ndipo mchakato ulianza, ambao kama mtaalamu wa kompyuta naweza kuuita tu "marekebisho" (refactoring). Katika uundaji wa programu, refactoring inamaanisha kuboresha msimbo wa ndani bila kubadilisha tabia ya nje – unaufanya kuwa safi zaidi, wa ulimwengu wote, na thabiti zaidi. Hivyo ndivyo nilivyofanya na Liora – kwa sababu mbinu hii ya kimfumo imekita mizizi katika DNA yangu ya kitaaluma.

Niliunda orchestra ya aina mpya kabisa:

  • Upande mmoja: Marafiki na wenzangu wa kibinadamu wakiwa na hekima yao ya kitamaduni na uzoefu wa maisha. (Shukrani za dhati kwa wote waliokuwa wakijadili hapa na wanaoendelea kujadili nami).
  • Upande mwingine: Mifumo ya kisasa zaidi ya akili bandia (kama Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen na mingineyo), ambayo sikuitumia tu kama watafsiri, bali kama "washirika wa kitamaduni wa kujadiliana", kwa sababu pia walileta miunganiko ya mawazo ambayo mara nyingine niliipenda na wakati mwingine iliniogopesha. Ninapokea kwa mikono miwili mitazamo mingine pia, hata kama haijatoka moja kwa moja kwa binadamu.

Niliwaweka wakabiliane, wakajadili na kutoa mapendekezo. Ushirikiano huu haukuwa barabara ya njia moja. Ulikuwa mchakato mkubwa wa ubunifu wa kupokea na kutoa maoni. Ikiwa akili bandia (ikitegemea falsafa ya Kichina) ilibainisha kwamba kitendo fulani cha Liora kingeonekana kama cha kukosa heshima katika utamaduni wa Asia, au ikiwa mwenzangu wa Kifaransa alibainisha kwamba sitiari fulani ilisikika ya kiteknolojia sana, basi sikubadilisha tu tafsiri. Nilitafakari "msimbo wa chanzo" (source code) na mara nyingi niliubadilisha. Nilirudi kwenye maandishi asili ya Kijerumani na kuyaandika upya. Uelewa wa Kijapani wa maelewano ulifanya maandishi ya Kijerumani kuwa ya kina na ya kiutu zaidi. Mtazamo wa Kiafrika kuhusu jamii ulileta joto zaidi katika mazungumzo.

Kiongozi wa Orchestra (Conductor)

Katika tamasha hili la kishindo la lugha 50 na maelfu ya nyanja tofauti za kitamaduni, jukumu langu halikuwa tena la mwandishi kwa maana ya kiasili. Nilikuwa kiongozi wa orchestra. Mashine zinaweza kutoa sauti, na binadamu wanaweza kuwa na hisia – lakini inahitajika mtu wa kuamua ni lini ala gani iingie. Nilipaswa kuamua: Ni lini akili bandia ina haki kwa uchambuzi wake wa kimantiki wa lugha? Na ni lini binadamu ana haki kwa angavu lake (intuition)?

Uongozi huu ulikuwa wa kuchosha sana. Ulihitaji unyenyekevu mbele ya tamaduni za kigeni na wakati huo huo mkono thabiti wa kuhakikisha ujumbe wa msingi wa hadithi haupotei. Nilijaribu kuongoza muziki huu ili mwishowe kuwe na matoleo 50 ya lugha ambayo, ingawa yanasikika tofauti, yote yanaimba wimbo mmoja uleule. Kila toleo sasa lina rangi yake ya kitamaduni – na bado katika kila mstari nimeweka kipande cha roho yangu, kilichosafishwa kupitia chujio la orchestra hii ya kimataifa.

Mwaliko kwenye Ukumbi wa Tamasha

Tovuti hii sasa ndio huo ukumbi wa tamasha. Kile unachokipata hapa si kitabu kilichotafsiriwa tu kwa urahisi. Ni insha yenye sauti nyingi, hati ya marekebisho ya wazo lililopitishwa kupitia roho ya ulimwengu. Maandishi unayosoma mara nyingi yamezalishwa kiteknolojia, lakini yameanzishwa, kudhibitiwa, kuchaguliwa na bila shaka kuongozwa na binadamu.

Ninakualika: Tumia fursa ya kubadilisha kati ya lugha. Zilinganishe. Jisikie tofauti zake. Kuwa mkosoaji. Kwa sababu mwishowe, sisi sote ni sehemu ya orchestra hii – watafutaji wanaojaribu kupata melodi ya kibinadamu katikati ya kelele za teknolojia.

Kwa kweli, sasa ningepaswa, kwa kufuata jadi ya tasnia ya filamu, kuandika kitabu cha kina cha 'Making-of' ambacho kitachambua mitego yote ya kitamaduni na tofauti ndogo za kiisimu – jambo ambalo lingekuwa kazi kubwa sana.

Picha hii iliundwa na akili bandia, ikitumia tafsiri iliyofumwa upya kiutamaduni ya kitabu kama mwongozo wake. Kazi yake ilikuwa kuunda picha ya kifuniko cha nyuma yenye mvuto wa kitamaduni ambayo ingewavutia wasomaji wa asili, pamoja na maelezo ya kwa nini picha hiyo inafaa. Kama mwandishi wa Kijerumani, nilivutiwa na miundo mingi, lakini nilishangazwa sana na ubunifu ambao AI hatimaye ilifikia. Bila shaka, matokeo yalihitaji kunishawishi kwanza, na majaribio mengine yalishindwa kwa sababu za kisiasa au kidini, au kwa sababu tu hayakufaa. Furahia picha hii—ambayo inaonekana kwenye kifuniko cha nyuma cha kitabu—na tafadhali chukua muda kuchunguza maelezo hapa chini.

Kwa msomaji aliye na mizizi katika udongo mzito wa Lower Saxony, picha hii haionyeshi ndoto ya mbali ya ulimwengu wa nje. Inaonyesha kizimba kilichojengwa kwa vifaa vya nyumbani. Inakataa hali ya kiroho kwa ajili ya hali halisi: uimara wa mialoni na ardhi iliyookwa ya nyanda za chini.

Cheche inayowaka katikati ni nafsi ya Liora. Sio nyota ya mbali na baridi, bali ni kipande cha Torf (tindiga) au kuni ya moyo inayowaka—joto la ndani, la kienyeji. Inawakilisha Fraagstenen (Mawe ya Maswali) si kama vito vya kupendeza, bali kama vipengele vinavyowaka, vinavyotishia kuchoma muundo wa karibu. Ni "joto la ndani" linalopambana na baridi inayotambaa ya mfumo mkamilifu.

Kuzunguka moto huu ni muundo wa Steernwever (Mfumaji Nyota), ulioonyeshwa hapa kama mamlaka ya juu kabisa ya usanifu: Fachwerk (muundo wa mbao). Mpangilio wa kijiometri wa mihimili ya giza, iliyochakaa na matofali mekundu ya Backstein huunda Mandala ya utaratibu kamili. Vichwa vya farasi vilivyovuka pembezoni—Giebelzeichen za jadi zinazolinda paa za nyumba za mashambani za Lower Saxony—vimeongezwa hapa kuwa mnara wa ulinzi usioweza kuepukika. Vinawakilisha hatima iliyo "imara dhidi ya dhoruba na yenye mizizi ardhini," ulinzi ambao umegeuka kuwa gereza.

Mvutano uko katika moshi na kingo zinazochomeka. Hii inawakilisha Reet (Mpaka) ulioelezewa kwenye maandishi. Muundo kamili wa mbao unaharibika kwa joto la Swali. Kwa nafsi ya asili, picha hii inazua hali ya kutisha ya kitabu: kudumisha utulivu wa baridi, salama wa Geweev (Wavu) ambao umesimama kwa karne nyingi, au kuhatarisha kuchoma nyumba ili hatimaye kuhisi joto la uhuru.

Muundo huu unaelewa kwamba kaskazini, Hatima haijaandikwa kwenye nyota, bali imejengwa boriti kwa boriti nzito—na inachukua moto kwenye jiko kupinga baridi ya usanifu.