Liora un de Steernwever
Hadithi ya kisasa inayotoa changamoto na thawabu. Kwa wote walio tayari kukabiliana na maswali yanayobaki - watu wazima na watoto.
Overture
Dat güng nich los as en Märken,
nee, dat füng an mit en Fraag,
de nich stillhollen wull.
En Sünnavendmorgen.
En Klöonschnack över künstliche Klookheit,
en Gedanke, den een nich wedder loswarrn kunn.
Toerst weer dor en Utkast.
Köhl, opruumt, ahn Seel.
En Welt ahn Hunger, ahn Möh un Plackeree.
Man ok ahn dat Bevern, wat Lengten heet.
Do kööm en Deern in den Krink.
Mit en Rucksack
vull von Fraagstenen.
Ehr Fragen, dat waren de Risse in all dat, wat perfekt schien.
Se stell de Fragen mit en Still,
de scharper weer as ludet Schre’en.
Se söch de uneven Steden,
denn dor erst füng dat Leven an,
wiel de Faden dor Halt finnt,
an den een wat Nieet knüppen kann.
De Geschicht hett ehr Form twei maakt.
Se wöör week as Dau in’t eerste Licht.
Se füng an, sik sülven to weven
un to warrn, wat weevt warrt.
Wat du nu liest, is keen oolt Märken.
Dat is en Geweev ut Gedanken,
en Leed von Fragen,
en Muster, dat sik sülven söcht.
Un en Geföhl fluustert:
De Steernwever is nich bloots en Figur.
He is ok dat Muster,
dat twüschen de Riegen wirkt —
dat bevert, wenn wi dat anröhrt,
un nee lücht,
wo wi dat waagt, an en Faden to trecken.
Overture – Poetic Voice
Id en begunde nicht alze ene mere,
Sunder mid ener vraghe,
De dar nene rowe hebben wolde.
Des saterdaghes in deme morghen,
Do man sprack van der kunstliken wisheit,
Vnde ein ghedanke, den nyman konde vordriven.
In deme anbeginne was dat Vörebilde.
Kolt, vnde ordentlick, vnde sunder sele.
Ene werlt sunder hunger, vnde sunder arbeit.
Men ock sunder de bevinge,
De da heet die begher.
Do quam ein maged in den krinck.
Mid eneme sacke,
Vull van den stenen der vraghe.
Ere vraghe weren de rete in der vulkomenheit.
Se vraghede in ener stilheit,
De scharper was wan lude schrien.
Se sochte de uneven stede,
Wente dar erst dat levent anheveth,
Dar de vadem hald vindet,
Dar man ichtesniwes knuppen mach.
Do brack de historie ere forme entwei.
Vnde wart weck alze de dow in deme ersten lichte.
Se begunde sik sulven to weven,
Vnde to werden, wat da geweven wert.
Dat ghy nu leset, en is nene olde mere.
Id is ein geweve van ghedanken,
Ein sanc van vraghen,
Ein munster, dat sik sulven soke.
Vnde ein sinne vlustert:
De Sternewever en is nicht allene ene figure.
He is ock dat munster, dat twischen den rigen werket —
Dat bevet, wen wy id anrören,
Vnde niwe luchtet,
Wor wy waghen, an eneme vadem to trecken.
Introduction
Liora un de Steernwever – En Spegel för uns Tiet
Dit Book is en philosoophsch Märken, dat uns froggt, wo veel Freeheit wi egentlich hebben wüllt, wenn de Sekerheit de Pries dorför is. In en Welt, de vullkamen schient un von den „Steernwever“ in en ewige Ordnung hollen warrt, wiest de Deern Liora uns, dat en lütt Lock in’t Geweev de eenzig Weg is, üm dat Leven würklich to spören. Dat Ganze is en fackkundig utdachte Allegorie op de Welt von morgen, in de künstliche Kräft de Ordnung weven, un wat dat för uns Minschen bedüden deit, wenn wi de Wahl twüschen komfortabel Rau un de swore Verantwortung von de egen Freeheit hebben. Dat Book is en Plädoyer för den Weert von de Unvullkamenheit un den ehrlichen Dialog, de ok vör den Brook nich torüchwiekt.
In uns Alldag, wo manchmaal allens jümmers glatter un berekenter warrt, kennt vele dat Geföhl, dat de egen Weg al vörtekent schient. Dat is de binnere Unruuh, wenn de Beständigkeit un dat echt Redliche dör en vörstelt Harmonie ersett warrt. Liora un ehr „Fraagstenen“ sünd dor en heel starket Bild: Se sammelt nich dat lüchtende Licht, dat ehr de Welt as Geschenk anbeden deit, sondern se sammelt dat Swore, dat Kantige. Dat Vertellen wiest uns, dat Fragen nich bloots Twiefel sünd, sondern en Form von Beständigkeit gegenöver en Welt, de uns dat Denken afnehmen will.
Besünners in de Midden von de Geschicht un in dat Nawoort warrt düütlich, dat de Steernwever nich bloots en Figur ut en ole Märken is. He steiht för de Strukturen un Algorithmen, de in uns moderne Welt dat „Muster“ vörgeven. Dat Book dwingt een dorto, sik de Fraag to stellen: Is en vullkamen Ordnung dat weert, wenn dorbi de egen Hartslaag verloren geiht? De Still un dat Inneholden, wat Liora lehrt, is en gode Medizin för dat hütige Gehetzt-Sien. Dat Book eignet sik wunnerbor, üm dat tosamen in de Familie to lesen, wiel dat to’n Nadenken anregen deit, ahn mit den Finger op jemanden to wiesen. Dat is en Geschicht, de liesen anfängt, aver en Deepde hett, de een noch lang na de letzte Siet begleit.
Mien persönlichen Moment in de Geschicht weer de Ogenblick, as de Lichtwever Zamir vör de Wunn in’n Heven steiht. He hett sien ganzet Leven dorför arbeit, dat allens vullkamen un glatt is – sien Stolz as Handwerker hangt doran. Doch as de Reet passeert, sühst du sien ganze Not: Sien Fingers, de so schickt sünd, bevern. Dat is nich bloots Bang vör dat Chaos, dat is de Moment, wo de technische Struktur von sien Welt op de harte Realität von en Fehler dröppt. He versöcht den Fehler to versteken, de Naht to flicken, dormit dat Vertruun von de annern nich kaputt geiht. Düsse Striet twüschen de Plicht, dat „System“ to hollen, un de Ahnung, dat de Narv nu för jümmers to dat Leven dortohöört, hett mi deep beröhrt. Dat wiest uns, dat ok de Meesters von de Ordnung blots Minschen sünd, de an ehr egen Vullkamenheit lieden köönt.
Reading Sample
En Blick in dat Book
Wi laadt Se in, twee Momente ut de Geschicht to lesen. De eerste is de Anfang – en stillen Gedanken, de to en Geschicht wöör. De tweete is en Moment ut de Midden von dat Book, wo Liora begrippt, dat Perfektschoon nich dat Enn von de Söök is, man faken dat Gefängnis.
Woans allens anfüng
Dat is keen klassisch „Dat weer maal“. Dat is de Moment, vördem de eerste Faden spunnen wöör. En philosoophsche Ouvertüre, de den Toon för de Reis angifft.
Dat güng nich los as en Märken,
nee, dat füng an mit en Fraag,
de nich stillhollen wull.
En Sünnavendmorgen.
En Klöonschnack över künstliche Klookheit,
en Gedanke, den een nich wedder loswarrn kunn.
Toerst weer dor en Utkast.
Köhl, opruumt, ahn Seel.
En Welt ahn Hunger, ahn Möh un Plackeree.
Man ok ahn dat Bevern, wat Lengten heet.
Do kööm en Deern in den Krink.
Mit en Rucksack
vull von Fraagstenen.
De Mood, nich perfekt to sien
In en Welt, wo de „Steernwever“ jeden Fehler glieks korrigeert, finnt Liora op den Lichtmarkt wat Verbodenes: En Stück Stoff, dat nich toenn maakt wöör. En Drapen mit den olen Lichtsnieder Joram, dat allens verännert.
Liora schreed bedacht wieder, bit se Joram, en ölleren Lichtsnieder, gewohr wöör.
Sien Ogen weern anners as sünst. Eenes weer kloor un von en deep Bruun, dat de Welt opmarksam bekiek. Dat anner weer von en melkigen Schleier övertrocken, as keek dat nich na buten op de Dingen, sondern na binnen op de Tiet sülvst.
Liora ehr Blick bleev an de Eck von den Disch hängen. Twüschen de gleißenden, perfekten Bahnen legen wenige, lüttere Stücken. Dat Licht in jem flacker unregelmatig, as wöör dat aten.
An een Steed reet dat Muster af, un en enkelter, blasser Faden hüng rut un krüsel sik in en unsichtbor Bris, en stumme Inladung to’n Wiederföhren.
[...]
Joram nahm en utfransten Lichtfaden ut de Eck. He leeg em nich to de perfekten Rullen, sondern op den Dischrand, wo de Kinner vörbigüngen.
„Manche Fadens sünd boren, üm funnen to warrn“, murmel he, un nu scheen de Stimm ut de Deep von sien melkig Oog to kamen, „Nich üm versteken to blieven.“
Cultural Perspective
Liora na Safari: Kioo kwa Mwanga Wetu wa Kaskazini
Niliposoma hadithi ya Liora kwa lugha yetu wenyewe, Kiswahili, ilihisi kama kurudi kwenye chumba cha joto baada ya matembezi marefu juu ya kilima. Upepo bado unavuma masikioni, na macho bado yamejaa bahari kubwa ya kijivu, lakini moyo unapata joto. Hadithi hii inaweza kuwa inachezwa katika ulimwengu wa kufikirika, ambapo mwanga unashonwa, lakini kwetu hapa Kaskazini inahisi ya kawaida – ina ladha ya chumvi na ukweli ambao hauhitaji kupigiwa kelele ili uwe wa kweli.
Liora si shujaa wa kelele, na hilo linamfanya kuwa dada wa kiroho kwa wahusika kutoka fasihi yetu wenyewe. Anafanana na Siggi Jepsen kutoka kwa Siegfried Lenz katika Deutschstunde. Kama Siggi, ambaye katika upweke wake wa kisiwa anatafakari juu ya "wajibu," Liora pia anakaa na kuhoji kile ambacho wengine wote wanachukulia kama "wajibu" na "utaratibu." Anaangalia pale ambapo wengine wanapuuza, na anafanya hivyo kwa utulivu ambao ni wa nguvu zaidi kuliko dhoruba.
Wakati Liora anakusanya "mawe ya maswali" yake, nawaona watoto wetu pwani wakitafuta mawe ya baharini au mawe mazito, meusi ya flinti. Jiwe la flinti linaonekana chafu na lisilo na mvuto, kijivu na gumu. Lakini ukijua jinsi ya kulishika, ndani yake kuna cheche inayoweza kuwasha moto. Hivyo ndivyo maswali ya Liora yalivyo: Magumu na baridi kushikika, lakini yana mwanga wa kuwasha moto mpya ndani yake. Hii ni ishara ambayo tunaelewa vizuri hapa pwani – thamani haionekani mara zote waziwazi, mara nyingine imefichwa ndani ya gamba gumu.
Ujasiri ambao Liora anaonyesha unanikumbusha Fritz Reuter wetu. Yeye pia aliuliza maswali ambayo mamlaka hayakutaka kusikia, na kwa sababu hiyo alifungwa gerezani. Liora hakufungwa, lakini alihukumiwa kwa ukimya, na hiyo ni adhabu nzito kwa mtu ambaye anapenda jamii kwa dhati kama sisi watu wa Kaskazini mwa Ujerumani. Sisi ni watu wa "sisi," na yeyote anayevunja muungano huo, hupata baridi haraka.
Na je, "Mti wa Mnong’onezo" katika hadithi si sawa na miti yetu ya zamani ya Windlooper juu ya kilima? Miti ambayo haipingi upepo hadi kuvunjika, bali inainama na kuchukua umbo la dhoruba? Mti kama huo unasimulia hadithi za uvumilivu na ustahimilivu, si kwa maneno, bali kwa umbo lake. Hapo ndipo tunapokwenda, wakati moyo umejaa sana.
Ushonaji wenyewe, ambao katika hadithi unashikilia ulimwengu pamoja, tunaujua kutoka kwa sanaa ya zamani ya Beiderwand-Weveree. Hii ni mbinu ambapo muundo upande mmoja ni mweupe na upande mwingine ni mweusi – mwanga na kivuli vinaenda pamoja, huwezi kuwa na moja bila lingine. Zamir, mshonaji wa mwanga, anataka kuona upande wa mwanga tu, lakini sisi watu wa Kaskazini mwa Ujerumani tunajua: "Mahali kuna mwanga, kuna kivuli pia."
Hilo linanikumbusha methali ambayo Liora huenda ingekuwa msaada kwake katika safari yake: "Ukweli ni kama mafuta, huja juu." Unaweza kuuzamisha, unaweza kuufunika na "maelewano," lakini mwishowe utatokea juu. Hilo linahitaji muda – Kitu kizuri kinahitaji subira – na Liora anatufundisha kwamba kusubiri ni muhimu kama kuuliza maswali.
Hata hivyo, kuna kivuli, hali ya wasiwasi kidogo, ambayo nilihisi wakati wa kusoma. Sisi wa pwani tunajua kwamba kilima kinadumu tu ikiwa kila mtu anashirikiana. Ikiwa mtu mmoja atatoboa shimo kwenye kilima ili kuona kilicho nyuma yake, basi sote tutazama. "Reed" ya Liora angani ni hatari. Hilo linanikumbusha mgogoro kuhusu mitambo ya upepo kwenye upeo wetu wa macho. Mtu mmoja anaona ndani yake wokovu (nishati mpya), mwingine anaona jeraha katika mandhari, nyasi katika anga yetu nzuri. Je, maendeleo yanastahili kuvunja utulivu wa zamani? Hilo ni swali ambalo linatufikirisha leo, kama vile watu katika ulimwengu wa Liora.
Muziki wa Zamir na Nuria, kwangu ni kama sauti ya kinanda cha zamani cha Arp Schnitger katika kanisa la matofali. Wakati besi za kina zinaanza kuguruma, unahisi zaidi tumboni mwako kuliko masikioni. Ni sauti ambayo haitaki kuwa "nzuri," bali ya kweli. Hii inafaa kwa mkono wa kijivu wa Nuria, anayepiga besi.
Kuelewa mtazamo wa Liora, tunahitaji neno la Kiswahili "Utulivu wa mawazo". Hii haimaanishi kuwa mtu ni mvivu au mjinga. Inamaanisha kufikiria mambo hadi mwisho kabla ya kuchukua hatua. Liora anafundisha katika "Nyumba ya Kusubiri kwa Maarifa," kwamba maswali hayapo tu kwa ajili ya kupata majibu ya haraka, bali kwa ajili ya kutafakari.
Ukimaliza kitabu hiki na unataka kusoma zaidi kuhusu mada ya nyumbani, makovu, na mabadiliko, basi chukua "Altes Land" cha Dörte Hansen. Hapo pia ni kuhusu nyumba yenye makovu, na watu wanaojifunza kufanya amani na historia yao wenyewe bila kuficha nyufa.
Kuna sehemu moja katika kitabu hicho ambayo iliniguza sana, kwa sababu ni ya kawaida sana kwa watu wa Kaskazini mwa Ujerumani katika ukimya wake. Ni wakati ambapo mama anamfungia Liora begi lake la mgongoni, wakati Liora tayari amelala. Hasemi chochote. Hamwamshi binti yake ili kufanya jambo kubwa au kumrudisha. Anafanya kile kinachohitajika kufanywa: Anakagua mikanda, anaweka kumbukumbu ndogo (mfuko wenye uzi wa kijivu) na anamwacha aende.
Kwenye tendo hili la kimya kuna upendo na heshima nyingi. Hii ni aina ya upendo tunaoujua hapa: Hatusemi mengi kuhusu hilo, tunafanya tu. Mama anajua kwamba hilo litamuumiza Liora, na kwamba litamvunja moyo mwenyewe. Lakini pia anajua: Huwezi kuzuia upepo, na huwezi kumfunga mtoto mwenye maswali. Mchanganyiko huu wa kujali, wajibu na uwezo wa kuachilia – uliniletea hisia nzito. Inaonyesha kwamba ushonaji wa kweli haujajengwa kwa nyuzi, bali kwa mambo tunayofanya kwa ajili ya kila mmoja, wakati hakuna anayetuangalia.
Dunia kwenye Meza Moja: Nilichojifunza kutoka kwa wengine
Nilipofunga kurasa za mwisho za insha hizi zote 44 za kitamaduni, nilikaa hapa katika chumba changu kidogo na kuhisi kana kwamba nimerudi nyumbani baada ya safari ndefu duniani kote – nikiwa na mifuko iliyojaa sarafu za kigeni na moyo uliojaa hadithi mpya. Ilikuwa hisia kana kwamba mafuriko ya dhoruba hayakuleta maji tu, bali hazina kutoka kila pembe ya dunia hadi kwenye tuta letu. Nilidhani namjua Liora. Nilidhani nilielewa maandamano yake ya kimya, kwa sababu yanafanana sana na asili yetu ya Kijerumani Kaskazini. Lakini sasa najua: Liora ni kioo kinachoonyesha uso tofauti katika kila kona ya dunia, na bado daima inabaki vile vile.
Kilichonishangaza zaidi ni mawazo ambayo yanageuza kabisa njia yetu wenyewe ya kuona mambo. Kuna, kwa mfano, mkosoaji wa Kijapani anayesimulia juu ya "kosa la makusudi". Kwetu kando ya tuta, kila kitu lazima kiwe imara na madhubuti; kosa ni hatari. Lakini huko Japani, wanaacha shimo katika ufumi ili nafsi ipate nafasi. Hilo lilinifanya nifikiri: Labda ukamilifu wetu sio imara kama tunavyoamini. Kisha kulikuwa na insha ya Kibrazili yenye neno Gambiarra. Ni sanaa ya kurekebisha kisichowezekana kwa kutumia chochote. Hiyo inasikika kama wakulima wetu ambao hufanya trekta nzima ifanye kazi tena kwa kipande cha waya – haipendezi, lakini inafanya kazi. Hilo lilinionyesha kuwa "suluhisho la dharura" huko Kusini ni aina ya sanaa, na sio jukumu tu. Na mtazamo wa Kicheki ulinigusa sana na Petrolejka yao – taa ndogo dhidi ya giza kuu. Hawamwoni Liora kama shujaa anayetoa maneno makubwa, bali mtu anayeshikilia mwanga kimya kimya wakati mashine kubwa ya dunia imepo. Hilo linatufaa sana.
Kilichonifungua macho kweli ni jinsi tamaduni zilizo mbali sana zinavyonyoshana mikono bila kujua. Maandishi ya Kikatalani yanazungumza juu ya Trencadís, ambapo wanatengeneza kitu kipya na kizuri kutoka kwa vigae vilivyovunjika. Na upande mwingine wa dunia, mkosoaji wa Kikorea anasimulia juu ya Jogakbo, ambapo wanashona blanketi mpya kutoka kwa mabaki ya kitambaa. Wote wanachora picha kwamba kilichovunjika na kilichotiwa viraka kina thamani zaidi kuliko kile ambacho hakijawahi kuvunjika. Huo ni ukweli ambao sisi hapa Kaskazini, ambapo kila wakati tunaogopa kwamba tuta linaweza kupasuka, labda bado tunapaswa kujifunza.
Na hapo pia ndipo palipo "sehemu yangu kipofu", kitu ambacho nisingeweza kukiona peke yangu. Katika insha yangu, niliona "Mpasuko" (Crack) wa Liora angani kama hatari, kama shimo kwenye tuta ambalo lazima tulizibe. Lakini mkosoaji wa Kihispania anaona tofauti kabisa: Kwake, jeraha ni chanzo cha uhai, Herida. Na maandishi ya Kipolandi yanazungumza juu ya Żal, maumivu ya moyo ambayo ni muhimu ili kukua. Nilidhani lazima tuhifadhi ukamilifu, lakini wengine walinionyesha: Ni pale tu linapopasuka ndipo mwanga huingia. Hilo lilikuwa somo gumu lakini muhimu kwangu kama Mjerumani Kaskazini anayejali usalama.
Mwishowe tunaona kwamba sisi sote – iwe Cairo, Seoul au Hamburg – tunabeba "Mawe ya Maswali" yetu wenyewe. Miongoni mwa Waswahili ni kete kwa ajili ya mchezo wa Bao, na huko Urusi ni kokoto inayotunzwa mfukoni. Tofauti ni jinsi tunavyoshughulika nayo tu. Wengine wanataka kutia viraka anga, wengine wanataka kuona likiwaka ili waweze kupumua kwa uhuru. Kwangu, safari hii imeonyesha kuwa "utaratibu" wetu wa Kijerumani Kaskazini ni mzuri, lakini hatupaswi kujifungia.
Mtakapoweeka kitabu hiki kando, nifanyieni hisani: Someni insha ya Waskoti (SCO). Inasikika ya kawaida sana, yenye ukali na unyoofu kama lugha yetu wenyewe, kana kwamba binamu kutoka upande mwingine wa Bahari ya Kaskazini anatupungia mkono. Hilo linatuonyesha kwamba, hata tukizungumza lugha tofauti, moyoni sote tunafanya kazi kwenye ufumi ule ule mkubwa.
Backstory
Kutoka kwa Msimbo hadi Nafsi: Marekebisho ya Hadithi (Refactoring)
Jina langu ni Jörn von Holten. Ninatoka kizazi cha wataalamu wa kompyuta ambao hawakukuta dunia ya kidijitali ikiwa tayari imekamilika, bali waliijenga jiwe kwa jiwe. Chuo kikuu, nilikuwa miongoni mwa wale ambao maneno kama "mifumo ya wataalamu" (expert systems) na "mitandao ya neva" (neural networks) hayakuwa hadithi za sayansi tu, bali zana za kuvutia, ingawa wakati huo zilikuwa bado mbichi. Nilielewa mapema uwezo mkubwa uliolala ndani ya teknolojia hizi – lakini pia nilijifunza kuheshimu mipaka yake.
Leo, miongo kadhaa baadaye, ninafuatilia msisimko kuhusu "Akili Bandia" kwa mtazamo wa pande tatu wa mtaalamu mzoefu, msomi na mpenda sanaa. Kama mtu ambaye pia amejikita sana katika ulimwengu wa fasihi na uzuri wa lugha, ninaona maendeleo ya sasa kwa hisia mseto: Ninaona mafanikio ya kiteknolojia ambayo tumeyasubiri kwa miaka thelathini. Lakini pia ninaona kutojali kwa kijinga ambako teknolojia isiyokomaa inatupwa sokoni – mara nyingi bila kujali nyuzi nyembamba za kitamaduni ambazo zinashikilia jamii yetu pamoja.
Mwanga: Asubuhi ya Jumamosi
Mradi huu haukuanzia kwenye dawati la michoro, bali ulitokana na hitaji la kina la ndani. Baada ya majadiliano kuhusu akili ya juu (superintelligence) siku ya Jumamosi asubuhi, yaliyovurugwa na kelele za maisha ya kila siku, nilitafuta njia ya kushughulikia maswali magumu si kwa njia ya kiteknolojia, bali kwa njia ya kibinadamu. Hivyo ndivyo Liora ilivyozaliwa.
Awali ilikusudiwa tu kuwa kama hadithi, lakini matarajio yaliongezeka kwa kila mstari. Nilielewa jambo hili: Tunapozungumza kuhusu mustakabali wa binadamu na mashine, hatuwezi kufanya hivyo kwa Kijerumani pekee. Tunapaswa kufanya hivyo kwa kiwango cha kimataifa.
Msingi wa Kibinadamu
Lakini kabla hata byte moja ya data haijapita kwenye akili bandia, kulikuwa na binadamu. Ninafanya kazi katika kampuni ya kimataifa sana. Uhalisia wangu wa kila siku si msimbo (code), bali mazungumzo na wenzangu kutoka China, Marekani, Ufaransa au India. Ilikuwa ni mikutano hii halisi, ya kawaida – pembeni mwa mashine ya kahawa, kwenye mikutano ya video, au kwenye chakula cha jioni – ambayo ilinifumbua macho kweli.
Nilijifunza kwamba maneno kama "uhuru," "wajibu," au "maelewano" yanaimba melodi tofauti kabisa kwenye masikio ya mwenzangu wa Kijapani kuliko kwenye masikio yangu ya Kijerumani. Mawimbi haya ya kibinadamu yalikuwa sentensi ya kwanza katika muziki wangu. Yalitoa nafsi ambayo hakuna mashine inayoweza kuiga.
Marekebisho (Refactoring): Orchestra ya Binadamu na Mashine
Hapa ndipo mchakato ulianza, ambao kama mtaalamu wa kompyuta naweza kuuita tu "marekebisho" (refactoring). Katika uundaji wa programu, refactoring inamaanisha kuboresha msimbo wa ndani bila kubadilisha tabia ya nje – unaufanya kuwa safi zaidi, wa ulimwengu wote, na thabiti zaidi. Hivyo ndivyo nilivyofanya na Liora – kwa sababu mbinu hii ya kimfumo imekita mizizi katika DNA yangu ya kitaaluma.
Niliunda orchestra ya aina mpya kabisa:
- Upande mmoja: Marafiki na wenzangu wa kibinadamu wakiwa na hekima yao ya kitamaduni na uzoefu wa maisha. (Shukrani za dhati kwa wote waliokuwa wakijadili hapa na wanaoendelea kujadili nami).
- Upande mwingine: Mifumo ya kisasa zaidi ya akili bandia (kama Gemini, ChatGPT, Claude, DeepSeek, Grok, Qwen na mingineyo), ambayo sikuitumia tu kama watafsiri, bali kama "washirika wa kitamaduni wa kujadiliana", kwa sababu pia walileta miunganiko ya mawazo ambayo mara nyingine niliipenda na wakati mwingine iliniogopesha. Ninapokea kwa mikono miwili mitazamo mingine pia, hata kama haijatoka moja kwa moja kwa binadamu.
Niliwaweka wakabiliane, wakajadili na kutoa mapendekezo. Ushirikiano huu haukuwa barabara ya njia moja. Ulikuwa mchakato mkubwa wa ubunifu wa kupokea na kutoa maoni. Ikiwa akili bandia (ikitegemea falsafa ya Kichina) ilibainisha kwamba kitendo fulani cha Liora kingeonekana kama cha kukosa heshima katika utamaduni wa Asia, au ikiwa mwenzangu wa Kifaransa alibainisha kwamba sitiari fulani ilisikika ya kiteknolojia sana, basi sikubadilisha tu tafsiri. Nilitafakari "msimbo wa chanzo" (source code) na mara nyingi niliubadilisha. Nilirudi kwenye maandishi asili ya Kijerumani na kuyaandika upya. Uelewa wa Kijapani wa maelewano ulifanya maandishi ya Kijerumani kuwa ya kina na ya kiutu zaidi. Mtazamo wa Kiafrika kuhusu jamii ulileta joto zaidi katika mazungumzo.
Kiongozi wa Orchestra (Conductor)
Katika tamasha hili la kishindo la lugha 50 na maelfu ya nyanja tofauti za kitamaduni, jukumu langu halikuwa tena la mwandishi kwa maana ya kiasili. Nilikuwa kiongozi wa orchestra. Mashine zinaweza kutoa sauti, na binadamu wanaweza kuwa na hisia – lakini inahitajika mtu wa kuamua ni lini ala gani iingie. Nilipaswa kuamua: Ni lini akili bandia ina haki kwa uchambuzi wake wa kimantiki wa lugha? Na ni lini binadamu ana haki kwa angavu lake (intuition)?
Uongozi huu ulikuwa wa kuchosha sana. Ulihitaji unyenyekevu mbele ya tamaduni za kigeni na wakati huo huo mkono thabiti wa kuhakikisha ujumbe wa msingi wa hadithi haupotei. Nilijaribu kuongoza muziki huu ili mwishowe kuwe na matoleo 50 ya lugha ambayo, ingawa yanasikika tofauti, yote yanaimba wimbo mmoja uleule. Kila toleo sasa lina rangi yake ya kitamaduni – na bado katika kila mstari nimeweka kipande cha roho yangu, kilichosafishwa kupitia chujio la orchestra hii ya kimataifa.
Mwaliko kwenye Ukumbi wa Tamasha
Tovuti hii sasa ndio huo ukumbi wa tamasha. Kile unachokipata hapa si kitabu kilichotafsiriwa tu kwa urahisi. Ni insha yenye sauti nyingi, hati ya marekebisho ya wazo lililopitishwa kupitia roho ya ulimwengu. Maandishi unayosoma mara nyingi yamezalishwa kiteknolojia, lakini yameanzishwa, kudhibitiwa, kuchaguliwa na bila shaka kuongozwa na binadamu.
Ninakualika: Tumia fursa ya kubadilisha kati ya lugha. Zilinganishe. Jisikie tofauti zake. Kuwa mkosoaji. Kwa sababu mwishowe, sisi sote ni sehemu ya orchestra hii – watafutaji wanaojaribu kupata melodi ya kibinadamu katikati ya kelele za teknolojia.
Kwa kweli, sasa ningepaswa, kwa kufuata jadi ya tasnia ya filamu, kuandika kitabu cha kina cha 'Making-of' ambacho kitachambua mitego yote ya kitamaduni na tofauti ndogo za kiisimu – jambo ambalo lingekuwa kazi kubwa sana.
Picha hii iliundwa na akili bandia, ikitumia tafsiri iliyofumwa upya kiutamaduni ya kitabu kama mwongozo wake. Kazi yake ilikuwa kuunda picha ya kifuniko cha nyuma yenye mvuto wa kitamaduni ambayo ingewavutia wasomaji wa asili, pamoja na maelezo ya kwa nini picha hiyo inafaa. Kama mwandishi wa Kijerumani, nilivutiwa na miundo mingi, lakini nilishangazwa sana na ubunifu ambao AI hatimaye ilifikia. Bila shaka, matokeo yalihitaji kunishawishi kwanza, na majaribio mengine yalishindwa kwa sababu za kisiasa au kidini, au kwa sababu tu hayakufaa. Furahia picha hii—ambayo inaonekana kwenye kifuniko cha nyuma cha kitabu—na tafadhali chukua muda kuchunguza maelezo hapa chini.
Kwa msomaji aliye na mizizi katika udongo mzito wa Lower Saxony, picha hii haionyeshi ndoto ya mbali ya ulimwengu wa nje. Inaonyesha kizimba kilichojengwa kwa vifaa vya nyumbani. Inakataa hali ya kiroho kwa ajili ya hali halisi: uimara wa mialoni na ardhi iliyookwa ya nyanda za chini.
Cheche inayowaka katikati ni nafsi ya Liora. Sio nyota ya mbali na baridi, bali ni kipande cha Torf (tindiga) au kuni ya moyo inayowaka—joto la ndani, la kienyeji. Inawakilisha Fraagstenen (Mawe ya Maswali) si kama vito vya kupendeza, bali kama vipengele vinavyowaka, vinavyotishia kuchoma muundo wa karibu. Ni "joto la ndani" linalopambana na baridi inayotambaa ya mfumo mkamilifu.
Kuzunguka moto huu ni muundo wa Steernwever (Mfumaji Nyota), ulioonyeshwa hapa kama mamlaka ya juu kabisa ya usanifu: Fachwerk (muundo wa mbao). Mpangilio wa kijiometri wa mihimili ya giza, iliyochakaa na matofali mekundu ya Backstein huunda Mandala ya utaratibu kamili. Vichwa vya farasi vilivyovuka pembezoni—Giebelzeichen za jadi zinazolinda paa za nyumba za mashambani za Lower Saxony—vimeongezwa hapa kuwa mnara wa ulinzi usioweza kuepukika. Vinawakilisha hatima iliyo "imara dhidi ya dhoruba na yenye mizizi ardhini," ulinzi ambao umegeuka kuwa gereza.
Mvutano uko katika moshi na kingo zinazochomeka. Hii inawakilisha Reet (Mpaka) ulioelezewa kwenye maandishi. Muundo kamili wa mbao unaharibika kwa joto la Swali. Kwa nafsi ya asili, picha hii inazua hali ya kutisha ya kitabu: kudumisha utulivu wa baridi, salama wa Geweev (Wavu) ambao umesimama kwa karne nyingi, au kuhatarisha kuchoma nyumba ili hatimaye kuhisi joto la uhuru.
Muundo huu unaelewa kwamba kaskazini, Hatima haijaandikwa kwenye nyota, bali imejengwa boriti kwa boriti nzito—na inachukua moto kwenye jiko kupinga baridi ya usanifu.