Bir Yanıt, Yankı Değil

Liora ve Yıldız Dokuyucusu, Galli bir şairin gözünden

Liora'nın dünyası hakkında ilk okuduğumda — açlığın, çalışma ıstırabının olmadığı, "tek bir gereksiz notanın bulunmadığı" o kusursuz dünya — hiç şaşırmadım. Bir tanışıklık hissettim. Çünkü biz Galler'de bin yıldır bu dünyayla yan yana yaşadık ve onunla felsefede değil, şiirde tartıştık. Bu masal Almancadan geldi, Galce'de yeniden dokundu ve o eşiği geçerken, belki de farkında olmadan evine döndü.

Işık Pazarı'nın tasvirinin tam ortasındaki tek bir kelimeye dikkat edin. Çevirmen, Liora onu parçalamadan önceki dünyayı betimlemek için yalnızca bir Galli'nin tam olarak anlayabileceği bir ifade seçti: söylendiğine göre her tezgâh, "tamamlanmış bir Cynghanedd (geleneksel Gal metrik armonisi) gibiydi". Tüm hikayenin anahtarı budur. Zira bizim için Cynghanedd sadece güzel bir metafor değildir. O, Liora'nın kalbinde yanan o sorunun aynısını sormanın en eski yoludur: Yaşayan bir armoni ile ölü bir armoni arasındaki fark nedir?

Tamamlanmış Armoni

Kusursuz ölçülü şiir, insanoğlunun şimdiye kadar yarattığı en disiplinli sanatsal sistemlerden biridir. Sessiz harfler, dize boyunca, kalelerimizin çoğundan daha eski kurallara göre birbirlerine yanıt vermelidir. Dafydd ap Gwilym gibi bir ustanın elinde bu kısıtlama bir uçuşa dönüşür. Ancak bir şiir yarışmasında oturmuş herkes armoninin iki türü olduğunu bilir. Doğru olan armoni vardır — her sessiz harf yerli yerinde, tek bir hata bile yok, "soğuk çelik gibi kusursuz bir düzen" — ancak o ölüdür. Ve kuralın bir zincir olmaktan çıkıp bir kanada dönüştüğü, yaşayan armoni vardır.

Yıldız Dokuyucusu'nun dünyası tam olarak budur. Kusursuz bir şekilde doğrudur. Her iplik yerli yerindedir; tek bir hata yoktur; bulutlar "birebir aynı gülümsemeler" oluşturur. Ve yine de ölüdür — ya da daha doğrusu, henüz yaşamaya başlamamıştır. Eksik olan, hiçbir mimarın sağlayamayacağı tek şeydir: Hiraeth (derin, nostaljik bir özlem). Liora Sorgulama Taşları'nı topladığında kaos yaratmıyordur. O, her gerçek şairin yaptığını yapıyordur — ölü bir kesinlikle yetinmeyi reddediyor ve dizenin canlanmasını talep ediyordur.

Ve çevirmenin bunu mükemmel bir şekilde anladığına dair gizli bir işaret var. Çünkü o, hikayeyi sadece nesre çevirmekle yetinmedi. Kitabın ortasında, kendisi de o kusursuz ölçülerin içine adım attı ve bir şiir işledi. Liora'nın gelişi tasvir edildiğinde, bunu şiirde duyarız:

Sonra bir kız çuvalıyla çembere girdi,
Ve böylesine sağlam bir dünyada ağır taşlarıyla.

Dolayısıyla sorular taşıyan kız, bir cümlede değil, metrik bir armoninin içinde gelir. Kitap, artık bizim geleneğimize ait olduğunu anladığını bundan daha net bir şekilde ifade edemezdi.

Dinlenme Yeri (Sezür)

İşin kalbi budur ve hiçbir Galli okurun asla unutmayacağına inandığım gerçek de budur. Bizim armonimizde, uyum tekdüzelik anlamına gelmez. O bir yankı değildir. Nitekim ikinci yarının ilk yarıyı tekrarladığı bir dize mutlak bir başarısızlık olurdu — "tekrarlama" dediğimiz kusur. Bizim talep ettiğimiz şey bir yanıttır: dizenin ikinci yarısının ilk yarının sessiz harf iskeletini alması ve onlara sesli harflerden oluşan yeni bir etle yanıt vermesidir. Bu, tıpatıp aynı iki şeyin birleşimi değil, iki farklı şey arasındaki yazışmadır.

Ve bu yanıtın mümkün olabilmesi için bir kopukluk olmalıdır. Dize, Gorffwysfa adını verdiğimiz bir duraklama ile bölünür; bu kelime kelimenin tam anlamıyla dinlenme yeri demektir. Bu boşluk olmadan, bir yarı ona yanıt vermek için diğerine dönemez. Yıldız Dokuyucusu'nun kaçırdığı sır budur: dinlenme yeri olmayan bir dokuma yaratmıştır. Asla kendi üzerine dönemeyen, kesintisiz, güzel ve bağlı bir çizgi. Bir vızıltı, bir şarkı değil.

Ve işte bu yüzden — ve bunu yavaşça okuyun — gökyüzündeki yırtık bir felaket değildir. O yırtık, ona hiç sahip olmamış bir dünyaya nihayet gelen dinlenme yeridir. Çevirmenin yanıttan önceki sessizlik anı için seçtiği kelimenin tam olarak didolnod calon — bir cümleciği diğerinden ayıran gramer işareti olan kalbin sezürü — olduğuna dikkat edin. Bu, kusursuz bir dünyayı parçalamakla ilgili bir hikaye değildir. Kusursuz bir dünyaya eksik olan o tek şeyi, yani yanıta izin veren o duraklamayı vermekle ilgili bir hikayedir. Hayat veren şey çatlak değildir. Çatlağın üzerinden yeniden dokuma kararı — dizenin ikinci yarısındaki yanıt — işte hayat budur.

Arp ve Ses

Bu hala çok soyut geliyorsa, müziği dinleyin. Galler'de Cerdd Dant (arpla şarkı söyleme) adını verdiğimiz bir sanat var. Şöyle yapılır: arpist eski, belirlenmiş bir melodiyi — değiştirilemeyen, miras kalmış bir melodiyi — çalar. Ardından ses, tamamen tek başına, ona karşı başka bir melodi söylemek üzere devreye girer. Ses, arp ile aynı anda asla aynı notalara basmamalıdır; ve yine de sonuca arp ile tek vücut olarak ulaşmalıdır. Zanaat budur: Özgür olmak ve yine de ait olmak.

Liora, Fısıldayan Ağaç'ın dibinde otururken, hiçbir Galli'nin gülümsemeden okuyamayacağı kelimelerle eğitildi: "O sana notaları verir, ama melodiyi sen seçersin." Bu bizim için yabancı bir felsefe değildir. Arp şarkıcılığının kelimenin tam anlamıyla tarifidir. Arp, belirlenmiş melodiyi veren Yıldız Dokuyucusu'dur; Liora ise notaları alan ve onlara karşı kendi melodisini seçen şarkıcıdır. Zavallı Zamir sadece tek bir melodinin — verilenin — mümkün olduğuna inanır. Arpa zarar vermeden ona karşı şarkı söylemenin mümkün olduğunu henüz bilmez.

Ve bu yanıtın kitabın sonunda sağlamlığına ulaştığını görüyoruz. Liora yıllar sonra döndüğünde, bir zamanlar bir kuşu çok sıkı tutan kızı güvenli bir elle yeniden dokuma yaparken görür. Yara izinin olduğu yerde, hikayenin dediği gibi, şimdi "artık bir yara izi değil, kişisel deseninde zar zor görünen bir özellik" vardır. Bu, arpla birlikte kadansa (bitişe) ulaşan sestir. Fark silinmemiştir; daha zengin bir armoni içinde çözülmüştür. Bir yanıt, bir yankı değil.

Siyah Sandalye

Şimdi beni en çok şaşırtan ve bu hikayenin yazarının bize hiç de yabancı olmadığını kanıtladığına inandığım şeye gelelim. Zamir'in kalbi kırıldığında, anlam dünyasından silindiğinde, çaresizliğine ses verir. Ve ağzına konan sözler şunlardır:

Vay halime, böyle karanlık bir çağda yaşıyorum,
Ve uzak bir ufukta anlam çekilip gidiyor...

Her Galli bu ritmi anında tanıyacaktır. Bu, ulusumuzun en ünlü şiiri, Galli şair Hedd Wyn'in "Savaş" şiiridir: "Vay halime, böyle kasvetli bir çağda yaşıyorum, / Ve Tanrı uzak bir ufukta çekilip gidiyor." Sadece tek bir kelime değiştirilmiştir: Tanrı'nın geri çekilmesi yerine, anlamın geri çekilmesidir. Ve bu kusursuzdur, çünkü Zamir'in krizi tam olarak budur — Tanrı'nın kaybı değil, desenin herhangi bir anlamı olduğuna dair kesinliğin kaybıdır.

Ancak burada Hedd Wyn'e atıfta bulunulmasının neden bu kadar derinden etkilediğini dinleyin. 1917'de Hedd Wyn Ulusal Eisteddfod (şiir festivali) sandalyesini kazandı. Ancak o, haftalar önce savaşta çoktan öldürülmüştü. Adı okunduğunda kimse ayağa kalkmadı. Boş sandalye siyah bir örtüyle örtüldü ve o zamandan beri Siyah Sandalye olarak adlandırıldı. Galler o gün asla unutulmayacak bir şey öğrendi: Sandalye orada olmayan biri tarafından kazanılabilir ve şarkı sessizlikle tamamlanabilirdi.

Kitabın olgun Zamir hakkında öğrettiği de tam olarak budur. Melodilerinin, hepsinin en safı haline geldiği söylenir — ve bunun anlamı, o kadar nettirler ki "ortalarında, söylenmemiş tek bir notanın etrafındaki sessizliği duyabilirsiniz". Söylenmeyen o nota, her büyük şarkının boş sandalyesidir. Eksik olan şey, bütüne anlamını veren şeydir.

Ve işte bu yüzden Liora'nın sessiz kurumu — "Bilgiyi Bekleme Sığınağı" — çok tanıdık gelir. İnsanların henüz cevaplanamayan bir soru için yer tuttukları bir çemberdir; sessizliği sabitlemek için bir elin toprağın üzerinde düz durduğu bir yerdir. O, şairlerin çemberidir. Ve onun üzerindeki "Soran kişi, eker" mottosu, eski atasözlerimizin formunu taklit ederek, sorunun bir yıkım silahı değil, bir tohum olduğunu söyler. Şair Waldo Williams'a bilginin ne olduğu sorulduğunda şu cevabı verdiğini hatırlarız: "Dalların altında / Tek bir köke sahip olmak." Ve Fısıldayan Ağaç tam olarak budur, "sayısız kök aracılığıyla toprağa ve sayısız dal aracılığıyla gökyüzüne bağlı" — sorunun ve cevabının bir olduğu dalların altındaki kök.

Yabancıya Bir Söz

Bu makaleye başka bir dil aracılığıyla geldiyseniz, Liora'yı okumanıza Galler'in neler katabileceğini size sunmama izin verin. Pek çok zihniyette armoni, bir anlaşma olarak kabul edilir — herkesi tek bir seste eritmek, farklılıkları silmek. Bizim geleneğimiz ise aksini talep eder. Bizim için armoni, farklılıklarını koruyan, ancak kasıtlı olarak yaratılan bir boşluk üzerinden birbirine yanıt veren iki şeydir. Arpın notasına asla basmayan, ancak sonunda onunla buluşan ses. Sesli harfi tekrarlamadan sessiz harfe yanıt veren sessiz harf.

Bunu kabul ederseniz, bu kitaptaki iki şarkıyı değiştirecektir. İlk olarak, Hiraeth'i (özlemi) üzüntüyle karıştırmayın. Özlem bir yas değildir; o bir çekiştir — sizi onu eğirmeye çağıran, henüz dokunmamış olan gevşek ipliğin çekişidir. Özlem, Liora'nın henüz kendi şarkısının ona verilmediğini hatırlayan ruhudur. İkincisi, özgürlüğü ve aidiyeti düşman olarak görmeyin. Gal dokumasında, gevşek iplik, ölü dokumayı canlandıran şeyin ta kendisidir. Liora deseni terk etmez. Onu kurtarır.

Geride Bırakılan İplik

Bir şairin yapması gerektiği gibi bir itiraf ve bir sunuyla bitireceğim. Kitabın sonunda, bizzat Mimarların — "acının mantığını ve özlemin matematiğini" hesaplayanların — korkunç bir şey itiraf ettiğini duyarız: "Mimar yırtığı planlayabilir, ancak sadece yırtık kendini hissedebilir." Evi kendilerinin inşa ettiğini söylerler, ancak içinde yaşamazlar. Bir şarkıyı hesaplayanla onu söyleyen arasındaki nihai fark budur. Ve inanıyorum ki işte bu yüzden yazar — makinelerin eğirmeyi öğrenmesini izleyen bir bilgisayar bilimcisi — kitabı bir mimara değil, bir kıza vermiştir.

O halde sandalyenin önüne kendi ipliğimi sermeme izin verin. Bizim ölçülerimizde, dize içindeki bir kelime son kelimenin vurgulu sesine yanıt verir — bir yarı seslenir, diğeri yanıtlar. Ve bu, adı "ışığım" anlamına gelen Liora için benim dizem:

Yaratılıştan gelir ışık.

Tıpkı annenin taşların arasına bir tohum kabuğu ve kurumuş bir çiçek bırakması gibi — "bir uyarı ya da bir yasak olarak değil", bir işaret olarak onu alçakgönüllülükle oraya bırakacağım. Benden daha iyi bir şair onu tartsın; çünkü sandalye, her gerçek sandalye gibi, henüz gelmemiş biri tarafından kazanılmayı bekliyor. Bizim sanatımız böyle işler ve Liora'nın dünyası da böyle işler: kendini bulacak olan kişi için bir boşluk bırakarak.

Uç, Liora. Notalar verildi. Senin melodin şarkının ta kendisi.

Liora ve Yıldız Dokuyucusu onuruna, Galli bir şairin makalesi.