İzlanda'ya yerleşmek için yelken açan kişi, öndvegissúlur'unu denize atardı — baş sedirin oymalı direklerini, eski evden yanına aldığı tek şeyi — ve sonra çiftliğini tam olarak dalganın onları karaya vurduğu yere kurardı. Bu bir yolculuk anlatısı değil. Bir okuma biçimi.

Bu kışı kırk sekiz denemenin üzerine eğilerek geçirdim; her biri aynı kitabın başka bir sürümü üzerine, ve hepsinde aynı hareketi gördüm. Katalan, Gaudí'yi denize atıyor ve göğün yırtığında trencadís'i buluyor: kırık çiniden yeni bir yüzey yapan o mozaik. Bengalli eski bir sari atıyor ve kantha'yı buluyor; o yorganı kimse yeni kumaştan dikmez, yalnızca bir kez yırtılmış olandan. İskoç, harçsız kuru taş duvarı buluyor — yüz yıl ayakta kalmasının nedeni tam da rüzgârın taşların arasından geçebilmesi. Aşağı Almanca yazan Brack'ı buluyor: denizin sedde açtığı gedikte kalan derin göl, ki bugün bütün ovanın en bereketli suyudur. Cavalı goro-goro'yu buluyor: gece yarısı gölge oyununun perdesinin yırtıldığı ve soytarıların kralların söylemeye cesaret edemediğini söylediği sahne. Kannada yazan ise Basavanna'yı ve üzerinde yaşadığı iki kelimeyi buluyor: sthāvara ve jangama — duran yok olur, hareket eden yok olmaz.

Ve hemen her denemede aynı cümle duruyor, kırk sekiz ayrı biçimde kurulmuş: bu kitap bizde yabancı değil. Eve döndü.

Kırk dokuz halk aynı kitap için onun kendilerine ait olduğunu söylüyor. Bu ya bir mucize ya bir ayna, ikisinden biri, ve buna karar vermeyi denemek istiyorum — çünkü ben bu el işini kendisi de bilen bir ülkeden geliyorum, dolayısıyla hem eli tanıyorum hem tehlikeyi.

Meslektaşlarımdan hiçbirinin söylemediğini hemen söyleyeyim: ben kırk sekiz dil okumuyorum. Kimse okumuyor. Bir kısmını camın ardından okudum. Eserin tamamını okumuş olan okur diye biri yok — ve iyi bakılırsa kitabın kendi sonucu da budur.

On beş tezgâhtaki gri iplik

İstatistikle başlayalım, çünkü beni şaşırtan oydu.

Kitapta kısa bir sahne var. Kızının yola çıkacağı geceden önce anne bir koruma kesesi dikiyor: altın iplikler, kusursuz simetri — ve son düğümün tam ortasına tek bir gri iplik koyuyor. Mat, pürüzlü, kesilmiş değil de koparılmış gibi görünen bir iplik.

Dünyanın seçtiği sahne bu oldu. Katalan onu mozaik olarak okuyor. İtalyan il resto olarak, sistemin yutmayı beceremediği artık. Koreli 여백 olarak, her mürekkep resminin yarısını taşıyan boş bırakılmış alan. Rus, kusursuz bir mükemmelliğin mükemmellik değil maske olduğunun kanıtı olarak. İbranice okuyan orada keri ile ketiv'i görüyor, yazılan ile gerçekten yüksek sesle okunan arasındaki aralığı. Ukraynalı, bundan böyle eline geçen her işlemeli bezde bu ipliği arayacağını yazıyor. Taylandlı onda mudmee dokumasında bilerek yanlış yere atılan düğümü tanıyor. İsveçli ona kuzeyli bir kutsama diyor, İngiliz duygusallıktan arınmış bir anne sevgisi, Vietnamlı desenin nefesi. Siz ona İstanbul'un yaldızının altındaki gri iplik diyorsunuz. Polonyalı ise o griliği koca bir kuşağın saklandığı yer olarak okuyor.

On beş tezgâh, tek bir iplik. Ve bu okumaları asıl birleştirenin ne olduğuna dikkat edin: kusurun kendisi değil. Kusurun bilerek konmuş olması, gizlenmiş olması, ve onu oraya koyanın yine de çocuğunu bırakan anne olması. Dünya kusurlulukta anlaşmadı. Dünya rızada anlaştı.

Adlar destanı

Her deneme aynı gümrüğü ödüyor, ve o gümrük bir kelime.

Katalanca trencadís'i uzatıyor. Galli hiraeth'i uzatıyor (adı olmayanın özlemi), cynghanedd'i (ünsüzlerin birbirine cevap verdiği vezni) ve gorffwysfa'yı — dizenin ortasındaki dinlenme yeri, ki o olmadan ikinci yarı birinciye cevap veremez. Danimarkalı «özgürlüğün baş dönmesi»ni uzatıyor. Portekizli saudade'yi. Rus pravda ile toska'yı. Ukraynalı volya'yı, hem özgürlük hem kendi isteği demek olan, ve şçem'i, güzellik acıttığında göğüste beliren o tatlı sıkışmayı. Vietnamlı thương'ı uzatıyor, yalnızca bir yaradan büyüyen sevgi. Svahili konuşan mtu ni watu'yu: bir insan, insanlardır. İspanyol iç avluyu. Japon aralığı, ma. Yunan Herakleitos'u: gizli uyum görünenden güçlüdür. Tamil tek bir kelime, nūl, hem iplik hem kitap. Esperantocu iki harf, -iĝ-, «dokunanı» «kendini dokuyana» çeviren ek. Keralalı Madhava'nın on dördüncü yüzyıldan kalma sonsuz serisi, çemberin asla ulaşılmadığı ve sonsuza dek yaklaşıldığı. İskoç smeddum'u ve Kaledonya antisyzygy'sini: birbirine zincirlenmiş ve asla tek bir şeye erimeyen karşıtlar çifti. Finliye ise iki sıfat yetiyor: daha keskin, ama yine de daha sıcak.

Siz merak'ı uzattınız — kendi kelimenizi, ki size açıklamam gerekmiyor.

İki kişi ise gümrüğü ödüyor ama parayı göstermiyor. Koreli koca bir paragraf boyunca ne çevrilebilen ne açıklanabilen bir kelimeyi anlatıyor — «yalnızca acı demek için fazla, yalnızca hüzün demek için fazla sert» — ve onu bir kez bile adlandırmıyor. Hindistan'dan gelen deneme de tam olarak aynısını yapıyor: o adsız titremenin Hindistan'da bir adı olduğunu yazıyor, «ama dhvani'ye bağlı kalarak onu telaffuz etmeyeceğim» diyor ve susuyor. Kırk sekizden ikisi, birbirlerinden habersiz, aynı reddi seçmişler. Kırk altısı bir kelime uzattı. Bu ikisi kelimeyi tutan eli uzattı — soru taşını nehre atmayan o aynı el. Bu yüzden ben de onu burada söylemeyeceğim.

Bütün bunlar birlikte bir þula, bir adlar destanı. Bizim eski şiirimizde böyleleri var: ad zincirleri, modern okurun atladığı listeler, çünkü içlerinde hiçbir şey «olmaz». Sizde de var, ve sizinki en dayanıklısı: soy kütükleri boy boy sayılır, sonra hangi boyun hangi damgayı taşıdığı; Dede Korkut'un her boyunun sonunda ozan yine oturur ve adları bir kez daha sayar, ki kimse düşmesin. Liste süs değildir. Liste ambardır. Adların, kimsenin yazmadığı yüzyıllardan geçme yöntemidir. Bu derlemede de kendisi neredeyse tamamen listeden ibaret olan denemeler var — kendi ülkesinin şairlerini, çalgılarını ve dokuma biçimlerini tek tek sayan — ve yazarlarla bundan azı için alay edildi. Ben bunu yapmayacağım. Listelerin ne işe yaradığını biliyorum.

Ama burada halkımın inadını itiraf etmeliyim. Biz kelime kabul etmeyiz. Kelime döveriz. Dünya computer'ı aldığında biz tala (sayı) ile völva (kâhin kadın) sözcüklerinden tölva'yı dövdük: sayılarla falcılık eden bir kâhin. Jet uçağı, helikopter ve telefon için kendi kelimelerimiz var. Bu para biriminde hediye kabul etmeyiz; eritir ve kendi madenimizden yeniden dökeriz.

Bunu siz de yaptınız, ve bizden çok daha büyük bir ölçekte, çok daha kısa bir sürede. Bizimki yüzyıllara yayılmış bir alışkanlıktı. Sizinki bir kararla başladı: bir kurum kuruldu, taramalar yapıldı, Anadolu ağızlarından ve eski metinlerden kelimeler çıkarıldı, ve bir dil bir kuşak içinde başka bir dile dönüştü. Bazıları tuttu — okul, bilgisayar, uçak. Bazıları tutmadı, ve bugün onlarla alay ediliyor. İzlanda'nın hiç yaşamadığı şey şu: bizim dedelerimiz yazdıklarını okuyabiliyoruz. Sizde bir kuşak, kendinden önceki kuşağın mezar taşını okuyamaz hale geldi. Ben tölva ile övünürken bunu unutmamalıyım. Kelime dövmenin bir bedeli vardır, ve o bedeli biz ödemedik.

İzlandacanın bütün bu iş hakkında söyleyeceği şey tam da burada, ve bunu tek bir fiille söylüyor. þýða fiili, yani çevirmek, þjóð'dan geliyor: «halk». Bir metni çevirmek, harfi harfine, onu halkın ağzına taşımak, bir ulusun malı kılmak demektir. Aynı kök Almancanın kendisinden de geçer: deutsch başlangıçta «halkın dilinde»den başka bir şey demek değildi, ve Almanca deuten fiili, yorumlamak, bizim þýða'mızın kız kardeşidir. Bu yüzden tek bir İzlandaca cümle aynı anda iki şey sorar — hvað þýðir þetta? hem «bu ne demek?» hem «bu nasıl çevrilir?»dir — ve burada kimse şaşırmaz.

Sizin fiiliniz başka bir şey söylüyor, ve bunu benimkinden daha açık söylüyor. Çevirmek, bir şeyi döndürmektir; kabı çevirirsiniz, yolu çevirirsiniz, yüzünüzü çevirirsiniz. Ve çeviri ile çevre aynı kökten gelir: bir metni çevirmek, onu kendi çevrenize döndürmektir. Benim fiilim halkı işaret ediyor, sizinki yönü. Ama asıl kanıt fiilde değil, sizin edebiyat tarihinizde. Yüzyıllarca Farsçadan alınan mesneviler «tercüme» diye adlandırıldı ve hiçbiri tercüme değildi: şair konuyu alır, kendi şehrini, kendi mahallesini, kendi sevgilisini içine dokur, ve sonuna kendi mahlasını koyardı. Buna sizin bir adınız vardı — nazire. Bir başkasının şiirine, aynı vezinde ve aynı kafiyede, kendi şiirinizle cevap vermek. Kopya değil, çeviri de değil: cevap. Galli meslektaşım bütün bu derlemenin en iyi cümlesini söyledi — uyum bir cevaptır, yankı değil. Sizin edebiyatınızın beş yüz yıllık bir türü var ki tam olarak bunu yapar. Bu derlemedeki kırk sekiz metin de çeviri değil. Nazire.

Kırk sekiz kişi bu kitabı çevirmedi. Onu devletleştirdiler. Benim dilimde bunun bir fiili var, ve o fiil bir suçlama değil.

İki saudade

Derlemenin en iyi kanıtı benim değil. Onu Portekizli buldu, ve komşusunu dinlediği için buldu.

Kitap Portekizceye iki kez çevrildi. Brezilya'da, kusursuz dünyada eksik olan o titreme «henüz olmadığımız şeye duyulan saudade»ye dönüştü — zamanda ileriye dönük bir özlem. Portekiz'de ise yalnızca şu kaldı: «saudade dediğimiz o ürperti.» Fazlası yok. İleride hiçbir şey yok.

Aynı Almanca kelime, aynı Portekizce kelime, aynı denizin iki yakasında, ve zamanın yönü tersine dönmüş. Biri hiç olmamış olanı özlüyor; öbürü gideni. Brezilyalı yöntemini kuşkuya yer bırakmayacak biçimde adlandırıyor: onu çevirmedik, onu yedik — yamyamlığı çağırarak, halkının dehasının yabancıyı yutup yeni ete dönüştürmekte olduğunu söyleyerek. Portekizli ona suyun öte yanından cevap veriyor: biz onu yemiyoruz, biz onu özlüyoruz.

Tek bir kelime yalnızca Atlantik'i geçtiği için iki karşıt yöne yarılıyorsa, aslından geriye ne kalıyor?

Bunu ölçmek isteyen sayının kendisinden başlasın. Arap ile Keralalı kırk dokuz dil sayıyor. Hintçe deneme otuz dokuz diyor. İsveçli elli diyor. İngiliz ise ilk paragrafında elli, son paragrafında kırk dokuz diyor ve bunu kendisi fark etmiyor. Eserin sayısı bile yerinde durmuyor. Ve bir desen kendisinde kaç iplik olduğunu artık hatırlamıyorsa, demek ki yaşıyordur.

Notalar verilmiştir

Şimdi derlemenin en önemli buluşu saydığım şeye geliyorum, ve o hiçbir yazarın tek başına malı değil.

Kitabın ortasında ağaç, Liora'ya aynı notaları defalarca gösterir, ve her seferinde başka bir ezgi olurlar: bir ninni, sonra vahşi bir dans, sonra bir ağıt. Sonra ağaç şu cümleyi söyler: notaları o verir, ama ezgiyi sen seçersin.

Galli bunu okuyor ve cerdd dant'ı görüyor: arp, değiştirilmesi yasak, miras kalmış bir havayı çalar; ses ona karşı başka bir hava söyler ve aynı anda arpın bastığı notaya asla basamaz — yine de sonunda onunla birlikte kıyıya varmak zorundadır. İskoç pìobaireachd'ı duyuyor: çıplak ana tema, ùrlar, çeşitlemelerin ondan büyüyüp değişmiş olarak ona döndüğü yer. Taylandlı khrong phleng ile thang'ı görüyor: parçanın iskeleti miras, ama içinden geçen yol senin. Hırvat klapa söyleyişini duyuyor ve onu taşıyanın notalar değil aralarındaki sessizlik olduğunu söylüyor. Macar tek bir yay çekişinde aynı dansın ağır ve hızlı bölümünü duyuyor ve diyor ki: bu bir ruh hali değişimi değil, üç ayrı biçimde çekilmiş tek bir ipliktir. Tamile ise müzik hiç gerekmiyor; bize şafaktan önce eşikte diz çöken anneyi gösteriyor: önce noktaları koyar — onlar verilmiştir ve yerleri değiştirilemez — sonra çevrelerine tek bir kesintisiz çizgi çeker. Noktalar kaderdir. Çizgi senindir.

Aralarında en ufak bir bağ olmayan altı yedi gelenek, aynı cümleyi okudu ve içinde kendi müziğini tanıdı. Birbirlerinden haberleri yoktu. Bu, derlemenin kimse yönetmeden ortaklaşa vardığı bir sonuç, ve şöyle: özgürlük desenin yokluğu değil, desenin içinden geçen yoldur.

Bunda bizim de payımız var, ve payımı yerde bırakmayacağım. İzlandalı kvæðamaður, yani okuyucu, stemma'yı, yani havayı miras alır. Onu bestelemez; bir başkasının terekesinden alır ve o havanın altında kimsenin daha önce duymadığı dörtlükler söyler. Ve tvísöngur'da — Avrupa'nın hiçbir yerinde burada olduğu kadar uzun yaşamamış olan o eski paralel beşliler söyleyişinde — iki ses baştan sona yan yana yürür ve asla tek bir sese erimez. Bu, herkesin aynı şeyi söylemesi gerektiği düşüncesinden bambaşka bir uyum fikridir. Sizin de bu payınız var, ve derlemedeki hiç kimse onu benden iyi bilemez: makam verilir, usul verilir, ve taksim icracınındır. Ayrıca kararı vermeden önce gezilen o yol — seyir — kimseye ait değildir ve herkes onu kendi geçer.

Kimsenin savunmadığı adam

Şimdi eksik olana geliyorum, çünkü itirazı olmayan bir inceleme reklamdır.

Kırk sekiz deneme, ve hiçbiri Zamir'i savunmuyor.

Zamir, ışığı dokuyan çocuktur; işini seven, dünyayı olduğu gibi seven, ve gök yırtıldığında Liora'ya bağıran çocuk: senin sorun bir anahtar değildi — bıçaktı! Bütün derlemede korkmuş bir adam olarak okunuyor: Havel'in manavı, makinenin yuttuğu zanaatkâr, güvenliği seçip bedelini ruhuyla ödeyen adam. Ona büyük bir şefkatle yaklaşılıyor. Ama hiçbir yerde haklı olma ihtimali tanınmıyor.

Yalnızca bir deneme bunu tersine çeviriyor, ve o da derlemenin en kısası. İranlı önce cennet kelimesinin kendisine ait olduğunu hatırlatıyor — pardis, duvarla çevrili bahçe — ve sonra kimsenin söylemediğini söylüyor: bir bahçeyi bahçe yapan ne duvardır ne de dere, bahçıvandır. Kimsenin bakmadığı çatlamış toprak cennet olmaz. Harabe olur. Liora'nın sorusu hayat vermiyor; bakımı mümkün kılıyor. Ve bu yüzden, diyor İranlı, Liora bu kitabın bahçıvanı hiç değil. O, bahçıvanı uyandıran kişi. Eserin asıl dönüşümü onda değil, Zamir'de oluyor — tam olarak saklamayı bırakıp onarmaya başladığı anda.

Cavalı oraya daha da kısa yoldan varıyor, üstelik başlığında: yırtık değil, yeniden dokuma biçimi. Galli oraya öbür taraftan varıyor: yarık bir çöküş değil, o gorffwysfa, dizenin ortasındaki dinlenme yeri, ki o olmadan hiçbir cevap mümkün değildir. Yıldız Dokuyucu'nun dünyası dinlenme yeri olmayan tek bir kesintisiz dizeydi, ve bu yüzden kendine hiçbir zaman cevap veremedi.

Üç kişi daha hiç değilse tereddüt etmeye cesaret etti. Endonezyalı, aklında rukun ile soruyor: birinin merakı için çoğunun huzurunu feda etmek doğru mudur? Marathi yazan aynı soruyu, sorunun soyut olmadığı bir toplumdan soruyor. Sırp, bunca kez yırtılmış bir ülkede bir topluluğun dokusunu yırtmanın akıllıca olup olmadığını soruyor. Üçü de sonunda cevap veriyor, her biri kendince — ama soruyu ötekilerden bir an daha uzun ayakta bıraktılar, ve bunun için onlara minnettarım.

Bu bir zevk meselesi değil, bir biçim kusuru, ve bir İzlandalı için rahatsız edici ölçüde görünür. Njáll Destanı'nda hem Njáll hem Flosi haklıdır. Bizim en güçlü geleneğimizin tamamı buna dayanır: iki anlatı aynı anda doğru olabilir, ve bir hükmün bir bedeli vardır. Herkes hemfikir olduğunda dava karara bağlanmış değildir. Dava hiç görülmemiştir.

«O sevimli küçük çeşitleme»

Ve şimdi ertelediğim şeye geliyorum.

Kitabın ara bölümünde Zamir'e gelecek sunulur. Kendisini saygı gören biri olarak görür, adını kuşakların şarkılarında görür, ve o resmin kenarında çözülmüş gri bir iplik yatar — Liora'nın yolu — ve görünmez bir el onu yumuşakça desenin içine geri götürür, orada isyan

bütünün güzelliğini yalnızca artıran
o sevimli küçük çeşitlemeye dönüşür.

Bedel tek: onun suskunluğu.

Şimdi kırk sekiz denemeye bakıyorum. Her halk kendi rengini tek bir desenin içine koymaya davet edildi. Hepsi kabul etti. Kimse kitaba karşı yazmadı. Kimse başarısız olduğunu, fazla yüklü olduğunu, kendi mesajından fazlaca emin olduğunu söylemedi; kimse kendini onda bulmayı reddetmedi. Kırk sekiz ses, her biri kendi şivesiyle, hepsi aynı hükme varmış, hepsi aynı yerde yayımlanmış.

Bunu yüksek sesle söylemeye en çok yaklaşan Hırvat oldu. Süslenmiş yara izinin cazibesine karşı uyarıyor: yaranın bir hatıra eşyasına dönüşmesine, bir halkın onunla geçinmeye başlamasına, gediğin bilerek açık tutulmasına — çünkü insana önemli olduğu duygusunu verir — ve kitabın en soğuk cümlesini alıntılıyor; dokumanın ötesindeki varlıklardan biri insanlar için şöyle diyor: açık kalsın. Onlara bir anlam taşıdıkları duygusunu verir. Karnı doymuş hayvan ısırmaz.

Ve bunun dışında durduğumu iddia etmeyeceğim. Çözülmüş iplik uçlarını toplayıp düğümleyen deneme tam olarak bu. Bu, en saf biçimiyle uyumlulaştırılmış çeşitlemedir; tuzağı gören ve yine de içine giren bir adam tarafından yazılmıştır, çünkü o da desende bir iplik olmak istiyordu. Bunu kendimi aklamak için söylemiyorum. Söylüyorum çünkü başka kimse söylemedi, ve çünkü kırk sekiz aynayı okuyup hepsinin aynı yüzü gösterdiğini fark etmeyen bir okur hiçbir şey okumamıştır.

Bir dokuma ile bir meclis arasında tek bir fark vardır: meclisten kalkıp gidilebilir.

Tek bir deri

Peki İzlanda'nın öteki kırk sekizde olmayan nesi var? Bir yara izi daha değil. Bizde de var, ama herkeste var; bu derleme bunu eksiksiz kanıtladı.

Bizde el yazmaları var.

Meslektaşımın denemesinin tam kalbine koyduğu kıta —

Örlög sín viti engi fyrir,
þeim er sorgalausastr sefi.
(Kimse kaderini önceden bilmesin;
en az kederi taşıyan gönül odur.)

— Hávamál'da, yani «Yüce Olan'ın Sözleri»nde geçiyor. Ve Hávamál var, çünkü biri onu bir buzağı derisine yazdı ve o deri yanmadı. Tek bir kitap: Şiirsel Edda'nın «Kral Yazması»sı (Codex Regius). Piskopos Brynjólfur onu 1662'de Danimarka kralına armağan olarak gönderdi, ve kitap 21 Nisan 1971'de bir Danimarka savaş gemisiyle, Flatey Kitabı ile birlikte eve döndü; insanlar aşağıda limanda yağmurun altında durup yabancıların sandıkları karaya taşımasını seyretti.

Bizim armağan edecek hikâyemiz bu: bir metin, sahibinin elinden çıkarak hayatta kalır. Árni Magnússon el yazmalarımızı Kopenhag'a götürdü, ve tam da bununla onları kurtardı. Topladıklarının bir bölümü 1728 yangınında yandı ve sonsuza dek kayboldu. Bir başka bölümü yalnızca önceden kopya ettirdiği için var. Kopya yaşadı. Asıl yandı. Gökyüzünde bir yara izi.

Bu yüzden bir İzlandalı, bütün bu derlemenin üstünde sessizce asılı duran soruyu ciddiye alamaz: kırk dokuzdan hangisi gerçek kitap? Tek bir Njáll Destanı diye bir şey yok. Nüshalar var, her birinin kendi eklemeleri ve eksiltmeleri var, ve sizin rafınızdaki basım, Orta Çağ'da hiçbir insanın okumadığı bir birleşimdir. Elimizdeki her destan zaten kaybolmuş bir sözlü anlatının çevirisidir.

Bunu belki de en iyi siz bilirsiniz. Dede Korkut iki yazmada var, ikisi aynı değil, ve ikisi de bir ozanın ağzından yüzyıllar sonra kâğıda geçirilmiş. Boyları yazan kişi onları uydurmadı; duydu. Ve duyduğu şey her kahvede, her obada biraz başkaydı. Asıl metin diye bir şey aramak, ozanın kendisini aramaktır — ve o, tanımı gereği, her seferinde başka söyleyen adamdır.

Bu kitap kırk dokuz kez bir halkın malı oldu. Bu, eserin kusuru değil. Bu, bir koruma yöntemi.