Bir İskoç Saul: Liora'nın Ülkemize Dönüşü

Kendi dilimizde bu hikayeyi okumak ne kadar heyecan verici bir his – Londra'nın sinsi İngilizcesi değil, Glasgow ve Clyde vadisinin gırtlaksı, şarkı gibi gelen İskoççası. «Liora und der Sternenweber» burada sadece çevrilmemiş; yeniden dokunmuş, iplikleri kendi turba suyumuza batırılmış ve Atlantik rüzgarında asılmış. Kemiklerimizde bildiğimiz bir sesle konuşuyor: bir kısmı şiir, bir kısmı gerçekçilik, her zaman sorularla dolu bir kafa ve onların ağırlığını bilen bir kalp.

Liora, soru taşlarıyla dolu torbasıyla, kendi edebi kanonumuzdan bir başka kız kardeşe benziyor: Sir Walter Scott’un «The Heart of Midlothian» eserinden Jeanie Deans. Liora gibi, Jeanie sırf asi olmak için asi değil, ama mükemmel, zalim «ağ» ile yüzleşiyor ve ruhunu koruyacak bir yol bulmak zorunda, bu yol ne kadar zahmetli ve yalnız bir yolculuk olsa da. Her iki kız da ahlaki bir yük taşıyor – Jeanie’nin yükü kız kardeşinin hayatı, Liora’nınki ise dünyanın gerçeği – ve Liora’nın torbasındaki taşlar bana Clyde kıyısında çocukken topladığımız «şans taşlarını» hatırlatıyor, pürüzsüz ve serin, her biri bir yerin veya zamanın anısını taşıyan, akışa karşı sağlam bir küçük çapa.

Her zaman iplikleri çekmeye cesaret eden insanlarımız oldu. Edinburgh’dan büyük Aydınlanma filozofu David Hume’u düşünün. Sadece toplumun ağına «Neden?» diye sormakla kalmadı; neden-sonuç ilişkisi ve benlik gibi temel yapıları sorguladı. Bu yüzden sapkın olarak adlandırıldı, çalışmaları neredeyse yakılıyordu. Liora’nın Yıldız Dokumacısı’nı sorgulaması gibi, onun soruları düzenin bütün nezaketini tehdit etti, ancak sonunda düşüncenin dokusunu daha güçlü ve esnek hale getirdi.

Peki cevaplar için nereye giderdi? Bir taş kiliseye veya büyük bir kütüphaneye değil, ama «Sessizlik Vadisi» gibi bir yere, Campsie Tepeleri’nde rüzgarın sessiz olduğu ve sadece kendi kalp atışınızı ve toprağın alçak uğultusunu duyabileceğiniz bir yere. İnsanlar eski Keltlerin orada meclis kurduğunu, sesleri değil, aralarındaki sessizliği dinlediğini söyler. Kendi başına bir «Fısıltı Ağacı», gürültüdeki boşlukların koruyucusu.

Buradaki dokuma sadece bir metafor değil. Ellerimizde. Borders’dan bir dokumacı olan modern bir sanatçı Jo Barker’ın eserine bakın. Doric dokuma geleneğinin eski, dünya tekniklerini kullanarak ışıkla değişen ve dönüşen geniş, hipnotik desenler yaratıyor. Düğümlerini ve bağlantılarını saklamıyor; onları kutluyor, gücün ve hikayenin mükemmeliyetteki küçük kesintilerde olduğunu gösteriyor. Bu, «Öğrenme Evi»nin tam uygulaması.

Liora veya Zamir kendini kaybolmuş hissettiğinde, onlara İskoç şair Norman MacCaig’den bir satır verirdim: ««Sahip olamayacağım şeyleri seviyorum.»» Bu, sorgulayan için bir mantradır. Cevapları sahiplenmekle ilgili değil, ama arayışı, hayatın heyecanını ve yönünü veren ulaşılamaz gerçeği sevmekle ilgilidir. Bu, Zamir’in kendi mükemmel melodisinin, korktuğu sessizlikle yan yana var olduğu için güzel olduğunu görmesine yardımcı olurdu.

Liora’nın neden olduğu «ağdaki yırtık» mı? Bugün kendi toplumumuzda, Glasgow’un eski, endüstriyel kalbi ile dönüşmekte olduğu şık, dijital gelecek arasındaki gerilimde görüyoruz. Gençler soruyor: «Babamın mesleği gitti. Şimdi benim çağrım ne?» Bu, yüzyıllık bir endüstriyel deseni çözmeye çalışırken ve eski sıcaklığı koruyan ama yeni havada nefes alabilen bir şey dokumaya çalışırken, acı verici, gerekli bir yırtık. Liora bize bir yırtığın onarılmasının bir iz, bir anı bıraktığını ve bunun sorun olmadığını öğretiyor. Bu, sadece başarısızlık değil, büyümenin bir işaretidir.

Liora’nın iç huzursuzluğu, o «sarı, sorgulayan» his, Highland gaydalarının büyük müziği olan pibroch’un sesinde mükemmel bir şekilde yakalanmıştır – ceòl mòr. Bu ne neşeli bir dans havası, ne de hızlı bir melodi, ama zarif notalar ve duraklarla dolu uzun, yavaş, karmaşık bir ağıt, derin bir özlem ve yanıtlanmamış soruların şarkısı, gözleri yaşartır ve aynı anda kalbi yükseltir. Bu, sorunun kendisinin müziğidir.

Onun yolculuğunu anlamak için «dùthchas» gibi bir kelimeye ihtiyacımız var. Bu, «miras»tan daha fazlasıdır; yer, aile ve görevle bağlı bir aidiyet duygusudur, ama aynı zamanda bu bağlantıdan gelen özgürlük ve sorumlulukla. Liora’nın çatışması, kendi dünyasına ve ağına derin bir aidiyet ile *içinde* kendi yerini bulma ihtiyacı – sadece üzerinde değil – arasında bir dùthchas savaşıdır. Bir desenin parçası olmak ve aynı zamanda onun yaratıcısı olmak için mücadele etmektir.

Liora ile vakit geçirdikten sonra, okuyucuları Mairi MacLeod gibi bir yazarın «Dokuma Ülke» adlı modern bir İskoç romanına yönlendirirdim. Hebrid adasında geçen bir hikaye, genç bir dokumacının kumaşta eski desenler keşfettiği ve bunların resmi tarihten farklı bir yerin tarihini anlattığı bir hikaye. Bu, hafıza, sessizlik ve bir topluluğu bir arada tutan hikayeler ağı ile ilgili – ve birinin bir ipi çekmeye başladığında ne olduğu. Aynı rüzgarla savrulan bilgelik ve sessiz cesarete sahiptir.

Beni tutan parça, hareketsizlik değil, ama çelik gibi sessiz bir isyandır. Bir karakter, «mükemmel» bir yanıtın boğucu sıcaklığıyla karşı karşıya kaldığında, sadece durur. Her zaman meşgul olan elleri, kucağına mükemmel bir şekilde düşer – bir kopmuş iplik. Atmosfer öfke değil, ama soğuk, korkutucu bir netliktir. En sorgulayıcı zihin için en büyük tehdidin bir duvar değil, ama boğucu bir battaniye olduğunu fark ettiğiniz andır. Beni etkiledi çünkü çok doğru: bazen, her şeyden çok uyumlu bir meşguliyeti değerli bulan bir dünyada, en radikal eylem hiçbir şey yapmamaktır. Sadece bir dakika için dokumayı reddetmek ve doğmaya çalışan dikenli, rahatsız edici, güzel soruya yer açmaktır. Bu, yeni düşünce başlamadan önce düşünmeyi bırakmanın zorunlu, temel işini yakalar.

İşte burada, «Liora ve Yıldız Dokumacısı», tuz ve tozun, endüstriyel kirin ve fundalıkta ay ışığının tadını bilen bir dilde. Bu, herhangi bir eski balad kadar burada şimdiye ait bir hikaye. Sizi sadece bir hikaye okumaya değil, kelimelerinde farklı bir kültürün sesini duymaya – ve belki de kendi en önemli, söylenmemiş sorularınızın yankısını duymaya davet ediyor.

Kırk Dört İplik: Dünya Liora'yı Nasıl Okuyor

Kırk dört denemenin sonuncusunu elimden bıraktığımda – her biri farklı bir kültürden bir eleştirmen tarafından yazılmış, her biri Liora'yı farklı bir mercekten gören denemeler – kendimi uzun ve zorlu bir günün ardından İskoçya'daki Ochil Tepeleri'nden yeni inmiş gibi hissettim; başım yeni düşüncelerle dönüyor, kalbim ise tam olarak adlandıramadığım bir şeyle doluydu. Bu hikâyeyi bildiğimi sanıyordum. Liora'nın sorgulamasında David Hume'un felsefesine getirdiği o asık suratlı, güzel inatçılığın aynısını gören bir İskoç'un tüm gururu ve tutkusuyla, onu bizzat ben yazmıştım. Ama dünyanın geri kalanının ne gördüğünü okuduktan sonra? Tanrım, ne kadar da aciz hissettim.

Japon eleştirmen, "Ma" hakkındaki konuşmalarıyla neredeyse yüzüme bir tokat attı – bu, boşluğun güzelliği, nesneler arasındaki alandır. Liora'nın sessizliklerini tereddüt veya korku olarak değil, aktif, nefes alan duraklamalar olarak, Soru Taşları'nın kendisi kadar önemli gördüler. Ve ben orada oturup düşündüm: Evet, biz İskoçlar sessizliği biliriz, bir pibroch (gayda müziği) ezgisinde borular arasındaki o suskunluğu biliriz, ama biz buna dayanılması gereken bir şey gibi davranırız, kutlanacak bir şey değil. Japon eleştirmen, Liora'nın sessiz anlarının onun şüphesi olmadığını – dinlemesi olduğunu görmemi sağladı. Bu, bakış açısında küçük bir değişiklik değil; hikâyeyi duymanın yepyeni bir yoludur. Sonra "Wabi-Sabi"yi gündeme getirdiler – kusurluluğun güzelliği, çatlaktaki ihtişam. Çinli eleştirmenin "Jin Xiang Yu", kırık yeşimi altınla onarma sanatı hakkında söyledikleriyle yankılandı bu ve fark ettim: Her iki kültür de kusuru bir başarısızlık olarak değil, yaşanmış bir hayatın kanıtı olarak görüyor. Biz İskoçlar? Biz eşyaları yamalarız ve ek yerini gizlemeye çalışırız. Belki de aptal olan biziz.

Ama beni asıl yerden yere vuran şey şu oldu: Koreli eleştirmenin "Han" kavramı ve Galli eleştirmenin "Hiraeth" kavramı. Birbirinden daha uzak olamayacak iki kültür – Kore Doğuda, Galler ise sadece suyun öbür tarafında – ve yine de her ikisi de Liora'da adı konulamayan bir şeye duyulan derin, kadim bir özlem gördüler. Koreli buna nesiller boyu taşınan acı, sizi tanımlayan bir yara dedi. Galli buna, hala var olsa bile geri dönemeyeceğiniz bir yuvanın sızısı dedi. Ve onları yan yana okuduğumda neredeyse ağlayacaktım, çünkü ikisinin de haklı olduğunu fark ettim ve ikisi de hikâyenin benim tamamen kaçırdığım aynı kalbini tarif ediyorlardı. Ben Liora'yı bir asi, kendi düşünürlerimiz gibi felsefi bir sorgulayıcı olarak görmüştüm, ama bu iki eleştirmen – dünyanın zıt uçlarından – onu, kaybolmuş bir şeyin dayanılmaz ağırlığını taşıyan biri olarak gördüler. Ve bu, dostlarım, kendi başıma göremeyecek kadar aptal olduğum gerçeğiydi.

Arap eleştirmen bana başka bir ders verdi. Liora'nın annesi hakkında, kendime hissetmeye izin vermediğim bir şefkatle yazdılar. Onun eylemlerini "Karam" – lütuf dolu bir cömertlik – ve "Sabr" – sabırlı, dayanıklı bir sevgi olarak adlandırdılar. Ben anne hakkında korumak için yalan söyleyen biri olarak yazmıştım ve bunu orada, belki biraz gönülsüz bir saygıyla bırakmıştım. Ama Arap bakış açısı bunu tersine çevirdi: Annenin sessizliği ve sonunda bırakması zayıflık, hatta sadece sevgi değildi – bu bir tür *fedakârlıktı*, kızı Liora özgür olabilsin diye onun isyanının acısını yüklenmek için yapılan aktif bir seçimdi. Bu pasif bir şey değil; bu bir savaşçının hamlesi ve ben ona hak ettiği değeri veremeyecek kadar kendi kültürel merceğimle meşguldüm. Arap eleştirmen annenin sabrının bir kusur değil, bir güç olduğunu söylediğinde, bunu kaçırdığım için kendimi tam bir sersem gibi hissettim.

Ve sonra, bireysel mücadele yerine kolektif istişare yoluyla hakikate ulaşma fikri olan "Musyawarah"ı gündeme getiren Endonezyalı eleştirmen vardı. Bu beni biraz yaraladı, itiraf edeceğim. Biz İskoçlar bireysel düşünürlerimizle, düzenle savaşan yalnız filozoflarımızla gurur duyarız. Ama Endonezyalı, Liora'nın yolculuğunu solo bir isyan olarak değil, *tüm topluluğun* hareket etmesini gerektiren bir süreç olarak gördü. Liora bunu tek başına yapamazdı; sorgulaması bile Zamir'i, annesini, Yoram'ı ve bizzat Yıldız Dokuyucu'yu içeren daha büyük bir konuşmanın parçasıydı. Ve bu, dostlar, İskoç bireyselliği hakkında yazdığım her kelimeyi yeniden düşünmemi sağlayan bir gerçek. Belki de sandığımız kadar kendi kendine yeten insanlar değiliz. Belki de en büyük isyan eylemlerimiz, sanki her şeyi kendimiz yapıyormuşuz gibi davransak da, bir topluluk bağlamında gerçekleştiği için işe yarıyor.

Ancak beni en çok şaşırtan şey şuydu: Kırk dört bakış açısının hepsini okuduktan sonra, her kültürün *aynı temel gerçeği* gördüğünü fark ettim – sorgulamanın kutsal olduğunu, kader ağlarına meydan okunabileceğini – ama bu gerçeği anlama *biçimleri* gece ile gündüz kadar farklıydı. Taylandlı eleştirmen "Kreng Jai"den, nazik, düşünceli bir itidalden bahsetti ve Liora'nın yolculuğunu kendini ortaya koymakla başkalarına saygı duymak arasında bir denge olarak gördü. Sırp eleştirmen "Inat"tan, gururlu bir meydan okumadan, ezilmeyi reddetmekten bahsetti ve Liora'yı bir ruh savaşçısı olarak gördü. Hollandalı eleştirmen – Tanrı onları kutsasın – buna "Nuchterheid", ayık pragmatizm dedi ve sistemi sorgulayacak kadar mantıklı olduğu için Liora'ya hayran kaldı. Aynı kız. Aynı hikâye. Tamamen farklı kahramanlar.

Peki bu bana kendim hakkında, İskoç olmak hakkında ne öğretti? Dünyayı asık suratlı bir sebat, felsefi bir cesaret ve içinden bir şiir damarı geçen pragmatik bir isyan merceğinden gördüğümüzü öğretti. Bu yanlış değil – biz buyuz. Ama bir hikâyeyi okumanın *tek* yolu bu değil. Japonlar bana sessizlikleri dinlemeyi öğretti. Araplar bana fedakârlıkları onurlandırmayı öğretti. Koreliler ve Galliler bana özlemi hissetmeyi öğretti. Çinliler bana çatlağı kutlamayı öğretti. Ve Endonezyalılar bana hiçbir asinin tek başına bir ada olmadığını öğretti.

Tüm bunlarda evrensel bir gerçek varsa, o da "hepimizin aynı olduğu" değildir – bu saçmalık ve hepimiz bunu biliyoruz. Evrensel gerçek şudur ki, *her kültürün soruyu taşıma biçimi vardır* ve sorunun kendisi bizi birbirimize bağlayan şeydir. Ama onu taşıma biçimlerimiz – kullandığımız metaforlar, getirdiğimiz değerler, gördüğümüz kahramanlar – bunlar geldiğimiz manzaralar kadar farklıdır. Ve bu bir çeviri hatası değil; hikâyelerin canlı olduğunun ve farklı topraklarda farklı hava soluduklarının kanıtıdır.

Ben gururlu bir İskoç'um ve Liora'yı kendi Aydınlanma düşünürleri ve Kelt bilgeliği merceğimizden gördüğüm için özür dilemeyeceğim. Ama diğer kırk dört bakış açısıyla yaptığım bu yolculuktan sonra, daha mütevazı bir İskoç'um. Artık biliyorum ki benim okuma biçimim devasa bir ağdaki sadece bir iplik ve o ağ hayal ettiğimden daha zengin, daha tuhaf ve daha güzel. Bu masalın sadece kendi kültürünüze ait versiyonunu okuduysanız, kendinize bir iyilik yapın: Gidin ve bir başkasını okuyun. Sadece onları öğrenmeyeceksiniz – kendiniz hakkında da bir şeyler öğreneceksiniz.

Bu görüntü, kitabın kültürel olarak yeniden dokunmuş çevirisini rehber olarak kullanarak bir yapay zeka tarafından tasarlandı. Görevi, yerli okuyucuları büyüleyecek kültürel olarak uyumlu bir arka kapak görüntüsü oluşturmak ve görsellerin neden uygun olduğuna dair bir açıklama sunmaktı. Alman yazar olarak, tasarımların çoğunu etkileyici buldum, ancak yapay zekanın sonunda ulaştığı yaratıcılık beni derinden etkiledi. Elbette, sonuçların önce beni ikna etmesi gerekiyordu ve bazı denemeler siyasi veya dini nedenlerle ya da basitçe uygun olmadığı için başarısız oldu. Kitabın arka kapağında yer alan bu resmi beğenin ve lütfen aşağıdaki açıklamayı incelemek için bir an ayırın.

Bir İskoç okuyucu için bu kapak fısıldamaz; dayanır. İskoç ruhunda bulunan daha derin, daha sert bir gerçeğe dokunarak, tartanın yüzeysel romantizmini geçer: çevrenin soğuk, ezici kaçınılmazlığı ile insan iradesinin inatçı, parlayan sıcaklığı arasındaki ebedi mücadele.

Merkezde, kaba yontulmuş granit bir blok üzerine oturan fırtına feneri bulunur. Bu, Liora'nın kendisini temsil eder. "Dreich"—bitmek bilmeyen, ruhu ıslatan gri hava—ile tanımlanan bir ülkede, bu alev sadece dekoratif değildir; hayatta kalmadır. Liora'nın topladığı Speirin-stanes (Soru-Taşları) gibi bunu simgeler. Fener, alevini rüzgâra karşı nasıl koruyorsa, Liora da toplumun sessizlik talebine karşı tehlikeli sorularını korur. Bu, İskoçlara özgü bir inatçılık olan "thrawnness"ın—egemen rüzgâr tarafından söndürülemeyi reddeden bir inatçılığın—bir sembolüdür.

Işığın etrafında ağır, perçinli bir demir halka, sivri ve endüstriyel bir yapı bulunur. Bu, Star-Wabster'dır. Diğer kültürlerin zarif altın dişlilerinin aksine, İskoç Sistemi ağır mühendislik olarak tasvir edilir—ülkenin tarihini inşa eden tersaneleri ve demirhaneleri anımsatır. Bu, eski bir Kader kavramı olan Weird'i temsil eder. Bu demir hale ilahi değildir; mekaniktir, soğuktur ve üretilmiştir. Arka plandaki doğal yosun ve taşın üzerinde yükselir, yapay "Callin"ın insan ruhunun vahşi, organik doğasını asfaltlamaya çalışmasını simgeler.

En derin anlamı ise demir dişlerden düşen erimiş metal damlaları taşır. Bu, metinde anlatılan felaket "rive"yi (yırtılmayı) görselleştirir. Liora'nın soruları nazik değildir; kaderin demir zincirlerini eritecek kadar yoğun bir ısı üretir. Görüntü, Star-Wabster'ın "cauld, orderit" (soğuk, düzenli) mekanizmasının başarısız olduğu anı yakalar, özgür iradenin yakıcı zorunluluğu tarafından eritilir. Bu, bu distopik genişlikte özgürlüğün verilmediğini, direnişin ateşinde dövüldüğünü hatırlatan kasvetli bir uyarıdır.